Parva 2, Adhyāya 87

मन्दराचलं गतस्य अन्धकासुरस्य महादेवेन वधं अन्धको नारदवचः श्रुत्वा तत्त्वेन भारत ।मन्दरं पर्वतं गन्तुं मनो दध्रे महासुरः॥ 1 ॥

mandarācalaṃ gatasya andhakāsurasya mahādevena vadhaṃ andhako nāradavacaḥ śrutvā tattvena bhārata | mandaraṃ parvataṃ gantuṃ mano dadhre mahāsuraḥ

सोऽसुरान् सुमहातेजाः समानीय महाबलः ।जगाम मन्दरं क्रुद्धो महादेवालयं तदा॥ 2 ॥

so'surān sumahātejāḥ samānīya mahābalaḥ | jagāma mandaraṃ kruddho mahādevālayaṃ tadā

तं महाभ्रप्रतिच्छन्नं महौषधिसमाकुलम् ।नानासिद्धसमाकीर्णं महर्षिगणसेवितम्॥ 3 ॥

taṃ mahābhrapraticchannaṃ mahauṣadhisamākulam | nānāsiddhasamākīrṇaṃ maharṣigaṇasevitam

चन्दनागुरुवृक्षाढ्यं सरलद्रुमसङ्कुलम् ।किन्नरोद्गीतरम्यं च बहुनागकुलाकुलम्॥ 4 ॥

candanāguruvṛkṣāḍhyaṃ saraladrumasaṅkulam | kinnarodgītaramyaṃ ca bahunāgakulākulam

वातोद्भूतैर्वनैः फुल्लैर्नृत्यन्तमिव च क्वचित् ।प्रस्रुतैर्धातुभिश्चित्रैर्विलिप्तमिव च क्वचित्॥ 5 ॥

vātodbhūtairvanaiḥ phullairnṛtyantamiva ca kvacit | prasrutairdhātubhiścitrairviliptamiva ca kvacit

पक्षिस्वनैः सुमधुरैर्नदन्तमिव च क्वचित् ।हंसैः शुचिपदैः कीर्णं सम्पतद्भिरितस्ततः॥ 6 ॥

pakṣisvanaiḥ sumadhurairnadantamiva ca kvacit | haṃsaiḥ śucipadaiḥ kīrṇaṃ sampatadbhiritastataḥ

महाबलैश्च महिषैश्चरद्भिर्दैत्यनाशनैः ।चन्द्रांशुविमलैः सिंहैर्भूषितं हेमसञ्चयम्॥ 7 ॥

mahābalaiśca mahiṣaiścaradbhirdaityanāśanaiḥ | candrāṃśuvimalaiḥ siṃhairbhūṣitaṃ hemasañcayam

मृगराजसमाकीर्णं मृगवृन्दनिषेवितम् ।स मन्दरं गिरिं प्राह रूपिणं बलदर्पितः॥ 8 ॥

mṛgarājasamākīrṇaṃ mṛgavṛndaniṣevitam | sa mandaraṃ giriṃ prāha rūpiṇaṃ baladarpitaḥ

वेत्सि त्वं हि यथावध्यो वरदानादहं पितुः ।मम चैव वशे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥ 9 ॥

vetsi tvaṃ hi yathāvadhyo varadānādahaṃ pituḥ | mama caiva vaśe sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

प्रतियोद्धुं न मां कश्चिदिच्छत्यपि गिरे भयात् ।पारिजातवनं चास्ति तव सानौ महागिरे ।सर्वकामप्रदैः पुष्पैर्भूषितं रत्नमुत्तमम्॥ 10 ॥

pratiyoddhuṃ na māṃ kaścidicchatyapi gire bhayāt | pārijātavanaṃ cāsti tava sānau mahāgire | sarvakāmapradaiḥ puṣpairbhūṣitaṃ ratnamuttamam

तदाचक्ष्वोपभोक्ष्यामि तद् वनं तव सानुजम् ।किं करिष्यसि क्रुद्धस्त्वं मनो हि त्वरते मम॥ 11 ॥

tadācakṣvopabhokṣyāmi tad vanaṃ tava sānujam | kiṃ kariṣyasi kruddhastvaṃ mano hi tvarate mama

त्रातारं नानुपश्यामि मया खल्वर्दितस्य ते ।इत्युक्तो मन्दरस्तेन तत्रैवान्तरधीयत॥ 12 ॥

trātāraṃ nānupaśyāmi mayā khalvarditasya te | ityukto mandarastena tatraivāntaradhīyata

ततोऽन्धकोऽतिरुषितो वरदानेन दर्पितः ।मुमोच नादं सुमहदिदं वचनमब्रवीत्॥ 13 ॥

tato'ndhako'tiruṣito varadānena darpitaḥ | mumoca nādaṃ sumahadidaṃ vacanamabravīt

मया वै त्वं याच्यमानो यस्मान्न बहु मन्यसे ।अहं चूर्णीकरोमि त्वां बलं पर्वत पश्य मे॥ 14 ॥

mayā vai tvaṃ yācyamāno yasmānna bahu manyase | ahaṃ cūrṇīkaromi tvāṃ balaṃ parvata paśya me

एवमुक्त्वा गिरेः शृङ्गमुत्पाट्य बहुयोजनम् ।निष्पिपेष गिरेस्तस्य शृङ्गेष्वन्यत्र वीर्यवान्॥ 15 ॥

evamuktvā gireḥ śṛṅgamutpāṭya bahuyojanam | niṣpipeṣa girestasya śṛṅgeṣvanyatra vīryavān

सह तैरसुरैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितः ।तं प्रच्छन्ननदीजालं मन्यमानं महागिरिम्॥ 16 ॥

saha tairasuraiḥ sarvairvaradānena darpitaḥ | taṃ pracchannanadījālaṃ manyamānaṃ mahāgirim

विदित्वा भगवान् रुद्रश्चकारानुग्रहं गिरेः ।सविशेषतरं वीर मत्तद्विपमृगायुतम्॥ 17 ॥

viditvā bhagavān rudraścakārānugrahaṃ gireḥ | saviśeṣataraṃ vīra mattadvipamṛgāyutam

नदीजालैर्बहुतरैराचितं चित्रकाननम् ।नभश्च्युतैः पुरा यद्वत्तद्वदेव विराजते॥ 18 ॥

nadījālairbahutarairācitaṃ citrakānanam | nabhaścyutaiḥ purā yadvattadvadeva virājate

अथ देवप्रभावेण शृङ्गाण्युत्पाटितानि तु ।क्षिप्तानि चासुरानेव घ्नन्ति घोराणि भारत॥ 19 ॥

atha devaprabhāveṇa śṛṅgāṇyutpāṭitāni tu | kṣiptāni cāsurāneva ghnanti ghorāṇi bhārata

क्षिप्त्वा ये प्रपलायन्ते शृङ्गाणि तु महासुराः ।शृङ्गैस्तैस्तैः स्म वध्यन्ति पर्वतस्य जनाधिप॥ 20 ॥

kṣiptvā ye prapalāyante śṛṅgāṇi tu mahāsurāḥ | śṛṅgaistaistaiḥ sma vadhyanti parvatasya janādhipa

ये स्वस्थास्त्वसुरास्तत्र तिष्ठन्ति गिरिसानुषु ।शृङ्गैस्ते न स्म वध्यन्ते मन्दरस्य महागिरेः॥ 21 ॥

ye svasthāstvasurāstatra tiṣṭhanti girisānuṣu | śṛṅgaiste na sma vadhyante mandarasya mahāgireḥ

ततोऽन्धकस्तदा दृष्ट्वा सेनां तां मर्दितां तथा ।रुषितः सुमहानादं नर्दित्वैवं तदाब्रवीत्॥ 22 ॥

tato'ndhakastadā dṛṣṭvā senāṃ tāṃ marditāṃ tathā | ruṣitaḥ sumahānādaṃ narditvaivaṃ tadābravīt

आह्वये तं वनं यस्य युद्धार्थमुपतिष्ठतु ।किं त्वयाचल युद्धेन हताः स्म च्छद्मना रणे॥ 23 ॥

āhvaye taṃ vanaṃ yasya yuddhārthamupatiṣṭhatu | kiṃ tvayācala yuddhena hatāḥ sma cchadmanā raṇe

एवमुक्ते त्वन्धकेन वृषभेण महेश्वरः ।सम्प्राप्तः शूलमुद्यम्य देवोऽन्धकजिघांसया॥ 24 ॥

evamukte tvandhakena vṛṣabheṇa maheśvaraḥ | samprāptaḥ śūlamudyamya devo'ndhakajighāṃsayā

प्रमथानां गणैर्धीमान् वृतो वै बहुलोचनः ।तथा भूतगणैश्चैव धीमान् भूतगणेश्वरः॥ 25 ॥

pramathānāṃ gaṇairdhīmān vṛto vai bahulocanaḥ | tathā bhūtagaṇaiścaiva dhīmān bhūtagaṇeśvaraḥ

प्रचकम्पे ततः कृत्स्नं त्रैलोक्यं रुषिते हरे ।सिन्धवश्च प्रतिस्रोतमूहुः प्रज्वलितोदकाः॥ 26 ॥

pracakampe tataḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ ruṣite hare | sindhavaśca pratisrotamūhuḥ prajvalitodakāḥ

जग्मुर्दिशोऽग्निदाहाश्च सर्वे ते हरतेजसा ।युयुधुश्च ग्रहाः सर्वे विपरीता जनाधिप॥ 27 ॥

jagmurdiśo'gnidāhāśca sarve te haratejasā | yuyudhuśca grahāḥ sarve viparītā janādhipa

चेलुश्च गिरयस्तत्र काले कुरुकुलोद्वह ।प्रववर्षाथ पर्जन्यः सधूमाङ्गारवृष्टयः॥ 28 ॥

celuśca girayastatra kāle kurukulodvaha | pravavarṣātha parjanyaḥ sadhūmāṅgāravṛṣṭayaḥ

उष्णभाश्चन्द्रमाश्चासीत् सूर्यः शीतप्रभस्तथा ।न ब्रह्म विविदुस्तत्र मुनयो ब्रह्मवादिनः॥ 29 ॥

uṣṇabhāścandramāścāsīt sūryaḥ śītaprabhastathā | na brahma vividustatra munayo brahmavādinaḥ

बडवाः सुषुवुर्गाश्च गावोऽश्वानपि चानघ ।पेतुर्वृक्षाश्च मेदिन्यामच्छिन्ना भस्मसात्कृताः॥ 30 ॥

baḍavāḥ suṣuvurgāśca gāvo'śvānapi cānagha | peturvṛkṣāśca medinyāmacchinnā bhasmasātkṛtāḥ

बाधन्ते वृषभा गाश्च गावश्चारुरुहुर्वृषान् ।राक्षसा यातुधानाश्च पिशाचाश्चापि सर्वशः॥ 31 ॥

bādhante vṛṣabhā gāśca gāvaścāruruhurvṛṣān | rākṣasā yātudhānāśca piśācāścāpi sarvaśaḥ

विपरीतं जगद् दृष्ट्वा महादेवस्तथागतम् ।मुमोच भगवाञ्छूलं प्रदीप्ताग्निसमप्रभम्॥ 32 ॥

viparītaṃ jagad dṛṣṭvā mahādevastathāgatam | mumoca bhagavāñchūlaṃ pradīptāgnisamaprabham

तत् पपात हरोत्सृष्टमन्धकोरसि दुर्द्धरम् ।भस्मसाच्चाकरोद् रौद्रमन्धकं साधुकण्टकम्॥ 33 ॥

tat papāta harotsṛṣṭamandhakorasi durddharam | bhasmasāccākarod raudramandhakaṃ sādhukaṇṭakam

ततो देवगणाः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः ।शङ्करं तुष्टुवुश्चैव जगच्छत्रौ निबर्हिते॥ 34 ॥

tato devagaṇāḥ sarve munayaśca tapodhanāḥ | śaṅkaraṃ tuṣṭuvuścaiva jagacchatrau nibarhite

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह ।त्रैलोक्यं निर्वृतं चासीन्नरेन्द्र विगतज्वरम्॥ 35 ॥

devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha | trailokyaṃ nirvṛtaṃ cāsīnnarendra vigatajvaram

प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।जेपुश्च ब्राह्मणा वेदानीजुश्च क्रतुभिस्तदा॥ 36 ॥

prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | jepuśca brāhmaṇā vedānījuśca kratubhistadā

ग्रहाः प्रकृतिमापेदुरूहुर्नद्यो यथा पुरा ।न जज्वाल जले वह्निराशाः सर्वाः प्रसेदिरे॥ 37 ॥

grahāḥ prakṛtimāpedurūhurnadyo yathā purā | na jajvāla jale vahnirāśāḥ sarvāḥ prasedire

मन्दरः पर्वतश्रेष्ठः पुनरेव रराज ह ।श्रिया परमया जुष्टः सर्वतेजःसमुच्छ्रयात्॥ 38 ॥

mandaraḥ parvataśreṣṭhaḥ punareva rarāja ha | śriyā paramayā juṣṭaḥ sarvatejaḥsamucchrayāt

रेमे सोमश्च भगवान् पारिजातवने हरः ।सुप्रचारान्सुरान्कृत्वा शक्रादीन् धर्मतः प्रभुः॥ 39 ॥

reme somaśca bhagavān pārijātavane haraḥ | supracārānsurānkṛtvā śakrādīn dharmataḥ prabhuḥ