Parva 2, Adhyāya 86

अन्धकासुरस्योत्पत्तिः अनाचारं च, तस्य वधाय ऋषीणां चिन्तनम्, नारदस्य मन्दार पुष्पाणां मालां धारयित्वा अन्धकं प्रति गमनं एवं मन्दारवनस्य महत्त्वकथनं श्रुतोऽयं षट्पुरवधो रम्यो मुनिवरोत्तम ।पुरोक्तमन्धकवधं वैशम्पायन कीर्तय॥ 1 ॥

andhakāsurasyotpattiḥ anācāraṃ ca, tasya vadhāya ṛṣīṇāṃ cintanam, nāradasya mandāra puṣpāṇāṃ mālāṃ dhārayitvā andhakaṃ prati gamanaṃ evaṃ mandāravanasya mahattvakathanaṃ śruto'yaṃ ṣaṭpuravadho ramyo munivarottama | puroktamandhakavadhaṃ vaiśampāyana kīrtaya

भानुमत्याश्च हरणं निकुम्भस्य वधं तथा ।प्रब्रूहि वदतां श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे॥ 2 ॥

bhānumatyāśca haraṇaṃ nikumbhasya vadhaṃ tathā | prabrūhi vadatāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me

दितिर्हतेषु पुत्रेषु विष्णुना प्रभविष्णुना ।तपसाऽऽराधयामास मारीचं कश्यपं पुरा॥ 3 ॥

ditirhateṣu putreṣu viṣṇunā prabhaviṣṇunā | tapasā''rādhayāmāsa mārīcaṃ kaśyapaṃ purā

तपसा कालयुक्तेन तथा शुश्रूषया मुनेः ।आनुकूल्येन च तथा माधुर्येण च भारत॥ 4 ॥

tapasā kālayuktena tathā śuśrūṣayā muneḥ | ānukūlyena ca tathā mādhuryeṇa ca bhārata

परितुष्टः कश्यपस्तु तामुवाच तपोधनः ।परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते॥ 5 ॥

parituṣṭaḥ kaśyapastu tāmuvāca tapodhanaḥ | parituṣṭo'smi te bhadre varaṃ varaya suvrate

हतपुत्रास्मि भगवन् देवैर्धर्मभृतां वर ।अवध्यं पुत्रमिच्छामि देवैरमितविक्रमम्॥ 6 ॥

hataputrāsmi bhagavan devairdharmabhṛtāṃ vara | avadhyaṃ putramicchāmi devairamitavikramam

अवध्यस्ते सुतो देवि दाक्षायणि भवेदिति ।देवानां संशयो नात्र कश्चित्कमललोचने॥ 7 ॥

avadhyaste suto devi dākṣāyaṇi bhavediti | devānāṃ saṃśayo nātra kaścitkamalalocane

देवदेवमृते रुद्रं तस्य न प्रभवाम्यहम् ।आत्मा ततस्ते पुत्रेण रक्षितव्यो हि सर्वथा॥ 8 ॥

devadevamṛte rudraṃ tasya na prabhavāmyaham | ātmā tataste putreṇa rakṣitavyo hi sarvathā

अन्वालभत तां देवीं कश्यपः सत्यवागथ ।अङ्गुल्योदरदेशे तु सा पुत्रं सुषुवे ततः॥ 9 ॥

anvālabhata tāṃ devīṃ kaśyapaḥ satyavāgatha | aṅgulyodaradeśe tu sā putraṃ suṣuve tataḥ

सहस्त्रबाहुं कौरव्य सहस्रशिरसं तथा ।द्विसहस्रेक्षणं चैव तावच्चरणमेव च॥ 10 ॥

sahastrabāhuṃ kauravya sahasraśirasaṃ tathā | dvisahasrekṣaṇaṃ caiva tāvaccaraṇameva ca

स व्रजत्यन्धवद् यस्मादनन्धोऽपि हि भारत ।तमन्धकोऽयं नाम्नेति प्रोचुस्तत्र निवासिनः॥ 11 ॥

sa vrajatyandhavad yasmādanandho'pi hi bhārata | tamandhako'yaṃ nāmneti procustatra nivāsinaḥ

अवध्योऽस्मीति लोकान् स सर्वान् बाधति भारत ।हरत्यपि च रत्नानि सर्वाण्यात्मबलाश्रयात्॥ 12 ॥

avadhyo'smīti lokān sa sarvān bādhati bhārata | haratyapi ca ratnāni sarvāṇyātmabalāśrayāt

वासयत्यात्मवीर्येण निगृह्याप्सरसां गणान् ।स वेश्मन्यूर्जितोऽत्यर्थं सर्वलोकभयङ्करः॥ 13 ॥

vāsayatyātmavīryeṇa nigṛhyāpsarasāṃ gaṇān | sa veśmanyūrjito'tyarthaṃ sarvalokabhayaṅkaraḥ

परदारापहरणं पररत्नविलोपनम् ।चकार सततं मोहादन्धकः पापनिश्चयः॥ 14 ॥

paradārāpaharaṇaṃ pararatnavilopanam | cakāra satataṃ mohādandhakaḥ pāpaniścayaḥ

त्रैलोक्यविजयं कर्तुमुद्यतः स तु भारत ।सहायैरसुरैः सार्धं बहुभिः सर्वधर्षिभिः॥ 15 ॥

trailokyavijayaṃ kartumudyataḥ sa tu bhārata | sahāyairasuraiḥ sārdhaṃ bahubhiḥ sarvadharṣibhiḥ

तच्छ्रुत्वा भगवाञ्छक्रः कश्यपं पितरं ब्रवीत् ।अन्धकेनेदमारब्धमीदृशं मुनिसत्तम॥ 16 ॥

tacchrutvā bhagavāñchakraḥ kaśyapaṃ pitaraṃ bravīt | andhakenedamārabdhamīdṛśaṃ munisattama

आज्ञापय विभो कार्यमस्माकं समनन्तरम् ।यवीयसः कथं नाम सोढव्यं स्यान्मुने मया॥ 17 ॥

ājñāpaya vibho kāryamasmākaṃ samanantaram | yavīyasaḥ kathaṃ nāma soḍhavyaṃ syānmune mayā

इष्टपुत्रे प्रहर्तव्यं कथं नाम मया विभो ।इहात्रभवती कुर्यान्मन्युं मयि हते सुते॥ 18 ॥

iṣṭaputre prahartavyaṃ kathaṃ nāma mayā vibho | ihātrabhavatī kuryānmanyuṃ mayi hate sute

देवेन्द्रवचनं श्रुत्वा कश्यपोऽथाब्रवीन्मुनिः ।वारयिष्यामि देवेन्द्र सर्वथा भद्रमस्तु ते॥ 19 ॥

devendravacanaṃ śrutvā kaśyapo'thābravīnmuniḥ | vārayiṣyāmi devendra sarvathā bhadramastu te

अन्धकं वारयामास दित्या सह तु कश्यपः ।त्रैलोक्यविजयाद् वीरं कृच्छ्रकृच्छ्रेण भारत॥ 20 ॥

andhakaṃ vārayāmāsa dityā saha tu kaśyapaḥ | trailokyavijayād vīraṃ kṛcchrakṛcchreṇa bhārata

वारितोऽपि स दुष्टात्मा बाधत्येव दिवौकसः ।तैस्तैरुपायैर्दुष्टात्मा प्रमथ्य च तथामरान्॥ 21 ॥

vārito'pi sa duṣṭātmā bādhatyeva divaukasaḥ | taistairupāyairduṣṭātmā pramathya ca tathāmarān

बभञ्ज कानने वृक्षानुद्यानानि च दुर्मतिः ।उच्चैःश्रवःसुतानश्वान् बलादप्यानयद् दिवः॥ 22 ॥

babhañja kānane vṛkṣānudyānāni ca durmatiḥ | uccaiḥśravaḥsutānaśvān balādapyānayad divaḥ

नागान् दिशागजसुतान् दिव्यानपि च भारत ।बलाद्धरति देवानां पश्यतां वरदर्पितः॥ 23 ॥

nāgān diśāgajasutān divyānapi ca bhārata | balāddharati devānāṃ paśyatāṃ varadarpitaḥ

देवानाप्यायन्ते तु ये यशैस्तपसा तथा ।तेषां चकार विघ्नं स दुष्टात्मा देवकण्टकः॥ 24 ॥

devānāpyāyante tu ye yaśaistapasā tathā | teṣāṃ cakāra vighnaṃ sa duṣṭātmā devakaṇṭakaḥ

नेजुर्यज्ञैस्त्रयो वर्णास्तेपुश्च न तपांस्यपि ।अन्धकस्य भयाद् राजन् यज्ञविघ्नानि कुर्वतः॥ 25 ॥

nejuryajñaistrayo varṇāstepuśca na tapāṃsyapi | andhakasya bhayād rājan yajñavighnāni kurvataḥ

तस्येच्छया वाति वायुरादित्यश्च तपत्युत ।चन्द्रमा वा सनक्षत्रो दृश्यते नैव वा पुनः॥ 26 ॥

tasyecchayā vāti vāyurādityaśca tapatyuta | candramā vā sanakṣatro dṛśyate naiva vā punaḥ

न व्रजन्ति विमानानि विहायसि भयात् प्रभो ।अन्धकस्यातिघोरस्य बलदृप्तस्य दुर्मतेः॥ 27 ॥

na vrajanti vimānāni vihāyasi bhayāt prabho | andhakasyātighorasya baladṛptasya durmateḥ

निरोङ्कारवषट्कारं जगद् वीर तथाभवत् ।अन्धकस्यातिघोरस्य भयात् कुरुकुलोद्वह॥ 28 ॥

niroṅkāravaṣaṭkāraṃ jagad vīra tathābhavat | andhakasyātighorasya bhayāt kurukulodvaha

कुरूंस्तथोत्तरान् पापो द्रावयामास भारत ।भद्राश्वान् केतुमालांश्च जम्बूद्वीपांस्तथैव च॥ 29 ॥

kurūṃstathottarān pāpo drāvayāmāsa bhārata | bhadrāśvān ketumālāṃśca jambūdvīpāṃstathaiva ca

मानयन्ति च तं देवा दानवाश्च दुरासदाः ।भूतानि च तथान्यानि समर्थान्यपि सर्वथा॥ 30 ॥

mānayanti ca taṃ devā dānavāśca durāsadāḥ | bhūtāni ca tathānyāni samarthānyapi sarvathā

ऋषयो वध्यमानास्तु समेता ब्रह्मवादिनः ।अचिन्तयन्नन्धकस्य वधं धर्मभृतां वर॥ 31 ॥

ṛṣayo vadhyamānāstu sametā brahmavādinaḥ | acintayannandhakasya vadhaṃ dharmabhṛtāṃ vara

तेषां बृहस्पतिर्मध्ये धीमानिदमथाब्रवीत् ।नास्य रुद्रादृते मृत्युर्विद्यते च कथञ्चन॥ 32 ॥

teṣāṃ bṛhaspatirmadhye dhīmānidamathābravīt | nāsya rudrādṛte mṛtyurvidyate ca kathañcana

तथा वरे दीयमाने रुश्यपेनापि शब्दितः ।नाहं रुद्रात् परित्रातुं शक्त इत्येव धीमतः॥ 33 ॥

tathā vare dīyamāne ruśyapenāpi śabditaḥ | nāhaṃ rudrāt paritrātuṃ śakta ityeva dhīmataḥ

तमुपायं चिन्तयामः शर्वो येन सनातनः ।जानीयात् सर्वभूतानि पीड्यमानानि शङ्करः॥ 34 ॥

tamupāyaṃ cintayāmaḥ śarvo yena sanātanaḥ | jānīyāt sarvabhūtāni pīḍyamānāni śaṅkaraḥ

विदितार्थो हि भगवानवश्यं जगतः प्रभुः ।अश्रुप्रमार्जनं देवः करिष्यति सतां गतिः॥ 35 ॥

viditārtho hi bhagavānavaśyaṃ jagataḥ prabhuḥ | aśrupramārjanaṃ devaḥ kariṣyati satāṃ gatiḥ

व्रतं हि देवदेवस्य भवस्य जगतो गुरोः ।सन्तोऽसद्भ्यो रक्षितव्या ब्राह्मणास्तु विशेषतः॥ 36 ॥

vrataṃ hi devadevasya bhavasya jagato guroḥ | santo'sadbhyo rakṣitavyā brāhmaṇāstu viśeṣataḥ

ते वयं नारदं सर्वे प्रयाम शरणं द्विजम् ।उपायं वेत्स्यते तत्र वयस्यो हि भवस्य सः॥ 37 ॥

te vayaṃ nāradaṃ sarve prayāma śaraṇaṃ dvijam | upāyaṃ vetsyate tatra vayasyo hi bhavasya saḥ

बृहस्पतिवचः श्रुत्वा सर्वेऽप्यथ तपोधनाः ।तावद् ददृशुराकाशे प्राप्तं देवर्षिसत्तमम्॥ 38 ॥

bṛhaspativacaḥ śrutvā sarve'pyatha tapodhanāḥ | tāvad dadṛśurākāśe prāptaṃ devarṣisattamam

पूजयित्वा यथान्यायं सत्कृत्य विधिवन्मुनिम् ।देवर्षे भगवन् साधो कैलासं व्रज सत्वरम्॥ 39 ॥

pūjayitvā yathānyāyaṃ satkṛtya vidhivanmunim | devarṣe bhagavan sādho kailāsaṃ vraja satvaram

विज्ञप्तुमर्हसे देवमन्धकस्य वधे हरम् ।त्राणार्थं नारदं प्रोचुस्तांस्तथेति स चोक्तवान्॥ 40 ॥

vijñaptumarhase devamandhakasya vadhe haram | trāṇārthaṃ nāradaṃ procustāṃstatheti sa coktavān

ऋषिष्वथ प्रयातेषु तत्कार्यं नारदो मुनिः ।विचार्य मनसा विद्वानिति कार्यं स दृष्टवान्॥ 41 ॥

ṛṣiṣvatha prayāteṣu tatkāryaṃ nārado muniḥ | vicārya manasā vidvāniti kāryaṃ sa dṛṣṭavān

स देवदेवं भगवान् द्रष्टुं मुनिरथाययौ ।मन्दारवनमध्यस्थो यत्र नित्यो वृषध्वजः॥ 42 ॥

sa devadevaṃ bhagavān draṣṭuṃ munirathāyayau | mandāravanamadhyastho yatra nityo vṛṣadhvajaḥ

स तत्र रजनीमेकामुषित्वा मुनिसत्तमः ।मन्दाराणां वने रम्ये दयितः शूलपाणिनः॥ 43 ॥

sa tatra rajanīmekāmuṣitvā munisattamaḥ | mandārāṇāṃ vane ramye dayitaḥ śūlapāṇinaḥ

आजगाम पुनः स्वर्गं लब्ध्वानुज्ञां वृषध्वजात् ।मन्दारपुष्पैः सुकृतां मालामाबध्य भारत॥ 44 ॥

ājagāma punaḥ svargaṃ labdhvānujñāṃ vṛṣadhvajāt | mandārapuṣpaiḥ sukṛtāṃ mālāmābadhya bhārata

ग्रथितां सविशेषां तां सर्वगन्धोत्तमोत्तमाम् ।सन्तानमाल्यदामाथ तैरेव कुसुमैः कृतम्॥ 45 ॥

grathitāṃ saviśeṣāṃ tāṃ sarvagandhottamottamām | santānamālyadāmātha taireva kusumaiḥ kṛtam

तच्च कण्ठे समासज्य महागन्धं नराधिप ।आययावन्धको यत्र दुरात्मा बलदर्पितः॥ 46 ॥

tacca kaṇṭhe samāsajya mahāgandhaṃ narādhipa | āyayāvandhako yatra durātmā baladarpitaḥ

अन्धकस्त्वथ तं दृष्ट्वा गन्धमाघ्राय चोत्तमम् ।सन्तानकानां स्रङ्मालां महागन्धां महामुने ।कुत्रायं पुष्पजातिर्वा कमनीया तपोधन॥ 47 ॥

andhakastvatha taṃ dṛṣṭvā gandhamāghrāya cottamam | santānakānāṃ sraṅmālāṃ mahāgandhāṃ mahāmune | kutrāyaṃ puṣpajātirvā kamanīyā tapodhana

गन्धान्वर्णाञ्छुभांस्तान् हि भोः पुष्यति मुहुर्मुहुः ।स्वर्गे सन्तानकुसुमान्यतिवर्तति सर्वथा॥ 48 ॥

gandhānvarṇāñchubhāṃstān hi bhoḥ puṣyati muhurmuhuḥ | svarge santānakusumānyativartati sarvathā

कः प्रभुस्तस्य वृक्षस्य शक्यं वाऽऽनयितुं मुने ।आचक्ष्व यद्यनुग्राह्या वयं ते देवतातिथे॥ 49 ॥

kaḥ prabhustasya vṛkṣasya śakyaṃ vā''nayituṃ mune | ācakṣva yadyanugrāhyā vayaṃ te devatātithe

तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रहसन्निव भारत ।आदाय दक्षिणे हस्ते महतस्तपसो निधिः॥ 50 ॥

tamuvāca muniśreṣṭhaḥ prahasanniva bhārata | ādāya dakṣiṇe haste mahatastapaso nidhiḥ

मन्दरे पर्वतश्रेष्ठे वीर कामगमं वनम् ।तत्र चैवंविधं पुष्पं भोः सृष्टिः शूलपाणिनः॥ 51 ॥

mandare parvataśreṣṭhe vīra kāmagamaṃ vanam | tatra caivaṃvidhaṃ puṣpaṃ bhoḥ sṛṣṭiḥ śūlapāṇinaḥ

न तु तत्र वनं कश्चिदच्छन्देन महात्मनः ।प्रवेष्टुं लभते तद्धि रक्षन्ति प्रवरोत्तमाः॥ 52 ॥

na tu tatra vanaṃ kaścidacchandena mahātmanaḥ | praveṣṭuṃ labhate taddhi rakṣanti pravarottamāḥ

नानाप्रहरणा घोरा नानावेषा दुरासदाः ।अवध्याः सर्वभूतानां महादेवाभिरक्षिताः॥ 53 ॥

nānāpraharaṇā ghorā nānāveṣā durāsadāḥ | avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ mahādevābhirakṣitāḥ

नित्यं प्रक्रीडते तत्र सोमः सप्रवरो हरः ।मन्दारद्रुमखण्डेषु सर्वात्मा सर्वभावनः॥ 54 ॥

nityaṃ prakrīḍate tatra somaḥ sapravaro haraḥ | mandāradrumakhaṇḍeṣu sarvātmā sarvabhāvanaḥ

तपोविशेषैराराध्य हरं त्रिभुवनेश्वरम् ।शक्यं मन्दारपुष्पाणि प्राप्तुं कश्यपवंशज॥ 55 ॥

tapoviśeṣairārādhya haraṃ tribhuvaneśvaram | śakyaṃ mandārapuṣpāṇi prāptuṃ kaśyapavaṃśaja

स्त्रीरत्नमणिरत्नानि यानि चान्यानि चाप्यथ ।काङ्क्षितानि फलन्ति स्म ते द्रुमा हरवल्लभाः॥ 56 ॥

strīratnamaṇiratnāni yāni cānyāni cāpyatha | kāṅkṣitāni phalanti sma te drumā haravallabhāḥ

न तत्र सूर्यः सोमोऽथ तपत्यतुलविक्रम ।स्वयम्प्रभं तरुवनं तद् भो दुःखविवर्जितम्॥ 57 ॥

na tatra sūryaḥ somo'tha tapatyatulavikrama | svayamprabhaṃ taruvanaṃ tad bho duḥkhavivarjitam

तत्र गन्धान् स्रवन्त्यन्ये नीराण्यन्ये महाद्रुमाः ।वासांसि विविधान्यन्ये सुगन्धीनि महाबल॥ 58 ॥

tatra gandhān sravantyanye nīrāṇyanye mahādrumāḥ | vāsāṃsi vividhānyanye sugandhīni mahābala

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यं तथैव च ।तरुभ्यः स्रवते तेभ्यो विविधं मनसेप्सितम्॥ 59 ॥

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyaṃ tathaiva ca | tarubhyaḥ sravate tebhyo vividhaṃ manasepsitam

पिपासा वा बुभुक्षा वा ग्लानिश्चिन्तापि वानघ ।न मन्दारवने वीर भवतीत्युपधार्यताम्॥ 60 ॥

pipāsā vā bubhukṣā vā glāniścintāpi vānagha | na mandāravane vīra bhavatītyupadhāryatām

न तै वर्णयितुं शक्या गुणा वर्षशतैरपि ।गुणा ये तत्र वर्द्धन्ते स्वर्गाद् बहुगुणोत्तराः॥ 61 ॥

na tai varṇayituṃ śakyā guṇā varṣaśatairapi | guṇā ye tatra varddhante svargād bahuguṇottarāḥ

अतीव हि जयेल्लोकान् समहेन्द्रान् न संशयः ।एकाहमपि यस्तत्र वसेच्च दितिजोत्तम॥ 62 ॥

atīva hi jayellokān samahendrān na saṃśayaḥ | ekāhamapi yastatra vasecca ditijottama

स्वर्गस्यापि हि तत्स्वर्गं सुखानामपि तत्सुखम् ।बभूव जगतः सर्वमिति मे धीयते मनः॥ 63 ॥

svargasyāpi hi tatsvargaṃ sukhānāmapi tatsukham | babhūva jagataḥ sarvamiti me dhīyate manaḥ