Parva 2, Adhyāya 78

उमया सत्या स्त्र्याः महत्त्वं वर्णयित्वा पुण्यकव्रतविधानस्योपदेशं उमोवाच ।सर्वज्ञाहं यदा भर्तुः प्रसादेन शुचिस्मिते ।तदा पुरा ममादिष्टो दृष्टः पुण्यविधिः शुभः॥ 1 ॥

umayā satyā stryāḥ mahattvaṃ varṇayitvā puṇyakavratavidhānasyopadeśaṃ umovāca | sarvajñāhaṃ yadā bhartuḥ prasādena śucismite | tadā purā mamādiṣṭo dṛṣṭaḥ puṇyavidhiḥ śubhaḥ

सनातनः पुण्यविधिरिति बुद्ध्यावगम्यताम् ।महादेवप्रसादेन मया दृष्टस्त्वरुन्धति॥ 2 ॥

sanātanaḥ puṇyavidhiriti buddhyāvagamyatām | mahādevaprasādena mayā dṛṣṭastvarundhati

पुण्यकानि च सर्वाणि चीर्णवत्यस्म्यनिन्दिते ।अनुज्ञया भगवतो भर्तुः शर्वस्य धीमतः॥ 3 ॥

puṇyakāni ca sarvāṇi cīrṇavatyasmyanindite | anujñayā bhagavato bhartuḥ śarvasya dhīmataḥ

सतीत्वं धर्मचरणं यस्या नित्यमखण्डितम् ।पुण्यकानां विधिस्तस्याः पुराणैः परिकीर्तितः॥ 4 ॥

satītvaṃ dharmacaraṇaṃ yasyā nityamakhaṇḍitam | puṇyakānāṃ vidhistasyāḥ purāṇaiḥ parikīrtitaḥ

दानोपवासपुण्यानि सुकृतान्यप्यरुन्धति ।निष्फलान्यसतीनां हि पुण्यकानि तथा शुभे॥ 5 ॥

dānopavāsapuṇyāni sukṛtānyapyarundhati | niṣphalānyasatīnāṃ hi puṇyakāni tathā śubhe

या वञ्चयन्ति भर्तारं योनिदुष्टाश्च याः स्त्रियः ।योनिदोषात्पुण्यफलं नाश्नन्ति निरयङ्गमाः॥ 6 ॥

yā vañcayanti bhartāraṃ yoniduṣṭāśca yāḥ striyaḥ | yonidoṣātpuṇyaphalaṃ nāśnanti nirayaṅgamāḥ

साध्व्यो जगद् धारयन्ति सुशीलाः पतिदेवताः ।अनन्या धर्मनित्याश्च सतीपन्थानमाश्रिताः॥ 7 ॥

sādhvyo jagad dhārayanti suśīlāḥ patidevatāḥ | ananyā dharmanityāśca satīpanthānamāśritāḥ

अवाग्दुष्टा शौचयुक्ता धृतिमत्यः शुभव्रताः ।सततं साधुवादिन्यो धारयन्ति जगत् खलु॥ 8 ॥

avāgduṣṭā śaucayuktā dhṛtimatyaḥ śubhavratāḥ | satataṃ sādhuvādinyo dhārayanti jagat khalu

व्याधितः पतितो वापि दीनो वापि कथञ्चन ।अकार्यकारिणं वापि पतितं वापि निर्गुणम् ।स्त्री पतिं तारयत्येव तथाऽऽत्मानं शुभानने॥ 10 ॥

vyādhitaḥ patito vāpi dīno vāpi kathañcana | akāryakāriṇaṃ vāpi patitaṃ vāpi nirguṇam | strī patiṃ tārayatyeva tathā''tmānaṃ śubhānane

योनिदुष्टस्त्रियो नास्ति प्रायश्चित्तं हतैव सा ।वाग्दुष्टे विहितं सद्भिः प्रायश्चित्तं पुरातने॥ 11 ॥

yoniduṣṭastriyo nāsti prāyaścittaṃ hataiva sā | vāgduṣṭe vihitaṃ sadbhiḥ prāyaścittaṃ purātane

भर्तुश्छन्देन कर्तव्यं व्रतकं सर्वदा स्त्रिया ।उपवासोऽपि वा सत्ये काङ्क्षन्त्या सुकृतां गतिम्॥ 12 ॥

bhartuśchandena kartavyaṃ vratakaṃ sarvadā striyā | upavāso'pi vā satye kāṅkṣantyā sukṛtāṃ gatim

कल्पान्तरसहस्रेषु न स्त्री सा लभते गतिम् ।तिर्यग्योनिसहस्रेषु पच्यते योनिविप्लवात्॥ 13 ॥

kalpāntarasahasreṣu na strī sā labhate gatim | tiryagyonisahasreṣu pacyate yoniviplavāt

यदि सा नाम मानुष्यं स्त्री लभेदसती सती ।चण्डालयोनौ दुर्मेधा जायते कुक्कुराशना॥ 14 ॥

yadi sā nāma mānuṣyaṃ strī labhedasatī satī | caṇḍālayonau durmedhā jāyate kukkurāśanā

भर्ता देवः सदा स्त्रीणां सद्भिर्दृष्टस्तपोधने ।यस्या हि तुष्यते भर्ता सा सती धर्मचारिणी॥ 15 ॥

bhartā devaḥ sadā strīṇāṃ sadbhirdṛṣṭastapodhane | yasyā hi tuṣyate bhartā sā satī dharmacāriṇī

कौतूहलहतानां तु स्त्रीणां लोको न शोभनः ।भर्तर्येव मनो यासां सद्भावेन व्यवस्थितम्॥ 16 ॥

kautūhalahatānāṃ tu strīṇāṃ loko na śobhanaḥ | bhartaryeva mano yāsāṃ sadbhāvena vyavasthitam

कर्मणा मनसा वाचा पतिं नातिचरन्ति याः ।तासां पुण्यफलं सौम्ये पुण्यकैः समुदाहृतम्॥ 17 ॥

karmaṇā manasā vācā patiṃ nāticaranti yāḥ | tāsāṃ puṇyaphalaṃ saumye puṇyakaiḥ samudāhṛtam

पुण्यकानां विधिं कृत्स्नं स्वर्लोकप्रतिशोभने ।निबोध सह सर्वाभिर्दृष्टो यस्तपसा मया॥ 18 ॥

puṇyakānāṃ vidhiṃ kṛtsnaṃ svarlokapratiśobhane | nibodha saha sarvābhirdṛṣṭo yastapasā mayā

स्नात्वा स्त्री प्रातरुत्थाय पतिं विज्ञापयेत् सती ॥ उपवासार्थमथ वा व्रतकार्थं धृतव्रते॥ 19 ॥

snātvā strī prātarutthāya patiṃ vijñāpayet satī || upavāsārthamatha vā vratakārthaṃ dhṛtavrate

श्वशुराभ्यां च चरणौ सततं सत्तमस्य च ।ग्रहायौदुम्बरं पात्रं सकुशं साक्षतं तथा॥ 20 ॥

śvaśurābhyāṃ ca caraṇau satataṃ sattamasya ca | grahāyaudumbaraṃ pātraṃ sakuśaṃ sākṣataṃ tathā

गोशृङ्गं दक्षिणं सिच्य प्रतिगृह्णीत तज्जलम् ।ततो भर्तुः सती दद्यात् स्नातस्य प्रयतस्य च॥ 21 ॥

gośṛṅgaṃ dakṣiṇaṃ sicya pratigṛhṇīta tajjalam | tato bhartuḥ satī dadyāt snātasya prayatasya ca

आत्मनोऽपि निषेक्तव्यं ततः शिरसि तज्जलम् ।त्रैलोक्यसर्वतीर्थेषु स्नानमेतदुदाहृतम्॥ 22 ॥

ātmano'pi niṣektavyaṃ tataḥ śirasi tajjalam | trailokyasarvatīrtheṣu snānametadudāhṛtam

उपवासेषु कर्तव्यमेतद्धि व्रतकेषु च ।स्नानमेतद्धि सामान्यं स्त्रीणां पुंसां च भामिनि॥ 23 ॥

upavāseṣu kartavyametaddhi vratakeṣu ca | snānametaddhi sāmānyaṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhāmini

अरुन्धति मया दृष्टं तपसा हरतेजसा ।अशल्यविद्धं शयनमासनं च तथाविधम्॥ 24 ॥

arundhati mayā dṛṣṭaṃ tapasā haratejasā | aśalyaviddhaṃ śayanamāsanaṃ ca tathāvidham

स्वयं प्रक्षालनं चापि पादयोरनुशब्दितम् ।अश्रुप्रपातो रोषश्च कलहश्च कृतः सति ।उपवासाद् व्रताद् वापि सद्यो भ्रंशयति स्त्रियः॥ 25 ॥

svayaṃ prakṣālanaṃ cāpi pādayoranuśabditam | aśruprapāto roṣaśca kalahaśca kṛtaḥ sati | upavāsād vratād vāpi sadyo bhraṃśayati striyaḥ

शुक्लमेव सदा वासः प्रशस्तं चन्द्रसम्भवे ।अन्तर्वासोऽपरं चैव उपवासे व्रते तथा॥ 26 ॥

śuklameva sadā vāsaḥ praśastaṃ candrasambhave | antarvāso'paraṃ caiva upavāse vrate tathā

पादुकार्थं तृणैः कार्यं सर्वदा व्रतके सति ।उपवासेऽपि च विधिरेष एव प्रवर्तितः॥ 27 ॥

pādukārthaṃ tṛṇaiḥ kāryaṃ sarvadā vratake sati | upavāse'pi ca vidhireṣa eva pravartitaḥ

अञ्जनं रोचनं चापि गन्धान् सुमनसस्तथा ।व्रतके चोपवासे च नित्यमेव विवर्जयेत्॥ 28 ॥

añjanaṃ rocanaṃ cāpi gandhān sumanasastathā | vratake copavāse ca nityameva vivarjayet

दन्तकाष्ठं शिरःस्नानमुद्वर्तनमथापि वा ।विवर्जितं मृदा सर्वं शौचार्थं तु विधीयते॥ 29 ॥

dantakāṣṭhaṃ śiraḥsnānamudvartanamathāpi vā | vivarjitaṃ mṛdā sarvaṃ śaucārthaṃ tu vidhīyate

बिल्वामृतफलैर्नित्यं श्रीफलैश्च समाचरेत् ।प्रक्षालनं वै शिरसः सदामृन्मिश्रितैर्जलैः॥ 30 ॥

bilvāmṛtaphalairnityaṃ śrīphalaiśca samācaret | prakṣālanaṃ vai śirasaḥ sadāmṛnmiśritairjalaiḥ

शिरसोऽभ्यञ्जनं सौम्ये नैव तावत् प्रशस्यते ।न पादयोर्न गात्रस्य स्नेहेनेति स्थितिः स्मृता॥ 31 ॥

śiraso'bhyañjanaṃ saumye naiva tāvat praśasyate | na pādayorna gātrasya sneheneti sthitiḥ smṛtā

गोयानमुष्ट्रयानं च खरयानं च वर्जितम् ।नग्नस्नानं च सततं व्रते चाप्युपवासके॥ 32 ॥

goyānamuṣṭrayānaṃ ca kharayānaṃ ca varjitam | nagnasnānaṃ ca satataṃ vrate cāpyupavāsake

नदीजलं प्रस्रवजं प्रशस्तं सोमनन्दिनि ।शुभे तडागे वाप्यादौ विस्तीर्णे जलजायुते॥ 33 ॥

nadījalaṃ prasravajaṃ praśastaṃ somanandini | śubhe taḍāge vāpyādau vistīrṇe jalajāyute

गत्वा स्नानं प्रशस्तं तु सदैव खलु सर्वथा ।अलाभे त्ववरुद्धा स्त्री घटस्नानं समाचरेत्॥ 34 ॥

gatvā snānaṃ praśastaṃ tu sadaiva khalu sarvathā | alābhe tvavaruddhā strī ghaṭasnānaṃ samācaret

नवैश्च कुम्भैः स्नातव्यं विधिरेष पुरातनः ।स्नानं च कार्यं शिरसा तपःफलमवाप्नुयात्॥ 35 ॥

navaiśca kumbhaiḥ snātavyaṃ vidhireṣa purātanaḥ | snānaṃ ca kāryaṃ śirasā tapaḥphalamavāpnuyāt