Skandha 5, Adhyāya 1

ऋषय ऊचुः ।भवता कथितं सूत महदाख्यानमुत्तमम् ।कृष्णस्य चरितं दिव्यं सर्वपातकनाशनम्॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | bhavatā kathitaṃ sūta mahadākhyānamuttamam | kṛṣṇasya caritaṃ divyaṃ sarvapātakanāśanam

सन्देहोऽत्र महाभाग वासुदेवकथानके ।जायते नः प्रोच्यमाने विस्तरेण महामते॥ 2 ॥

sandeho'tra mahābhāga vāsudevakathānake | jāyate naḥ procyamāne vistareṇa mahāmate

वने गत्वा तपस्तप्तं वासुदेवेन दुष्करम् ।विष्णोरंशावतारेण शिवस्याराधनं कृतम्॥ 3 ॥

vane gatvā tapastaptaṃ vāsudevena duṣkaram | viṣṇoraṃśāvatāreṇa śivasyārādhanaṃ kṛtam

वरप्रदानं देव्या च पार्वत्या यत्कृतं पुनः ।जगन्मातुश्च पूर्णायाः श्रीदेव्या अंशभूतया॥ 4 ॥

varapradānaṃ devyā ca pārvatyā yatkṛtaṃ punaḥ | jaganmātuśca pūrṇāyāḥ śrīdevyā aṃśabhūtayā

ईश्वरेणापि कृष्णेन कुतस्तौ सम्प्रपूजितौ ।न्यूनता वा किमस्त्वस्य तदेवं संशयो मम॥ 5 ॥

īśvareṇāpi kṛṣṇena kutastau samprapūjitau | nyūnatā vā kimastvasya tadevaṃ saṃśayo mama

सूत उवाच ।शृणुध्वं कारणं तत्र मया व्यासश्रुतञ्च यत् ।प्रब्रवीमि महाभागाः कथां कृष्णगुणान्विताम्॥ 6 ॥

sūta uvāca | śṛṇudhvaṃ kāraṇaṃ tatra mayā vyāsaśrutañca yat | prabravīmi mahābhāgāḥ kathāṃ kṛṣṇaguṇānvitām

वृत्तान्तं व्यासतः श्रुत्वा वैराटीसुतजस्तदा ।पुनः पप्रच्छ मेधावी सन्देहं परमं गतः॥ 7 ॥

vṛttāntaṃ vyāsataḥ śrutvā vairāṭīsutajastadā | punaḥ papraccha medhāvī sandehaṃ paramaṃ gataḥ

जनमेजय उवाच ।सम्यक्सत्यवतीसूनो श्रुतं परमकारणम् ।तथापि मनसो वृत्तिः संशयं न विमुञ्चति॥ 8 ॥

janamejaya uvāca | samyaksatyavatīsūno śrutaṃ paramakāraṇam | tathāpi manaso vṛttiḥ saṃśayaṃ na vimuñcati

कृष्णेनाराधितः शम्भुस्तपस्तप्त्वातिदारुणम् ।विस्मयोऽयं महाभाग देवदेवेन विष्णुना॥ 9 ॥

kṛṣṇenārādhitaḥ śambhustapastaptvātidāruṇam | vismayo'yaṃ mahābhāga devadevena viṣṇunā

यः सर्वात्मापि सर्वेशः सर्वसिद्धिप्रदः प्रभुः ।स कथं कृतवान्घोरं तपः प्राकृतवद्धरिः॥ 10 ॥

yaḥ sarvātmāpi sarveśaḥ sarvasiddhipradaḥ prabhuḥ | sa kathaṃ kṛtavānghoraṃ tapaḥ prākṛtavaddhariḥ

जगत्कर्तुं क्षमः कृष्णस्तथा पालयितुं क्षमः ।संहर्तुमपि कस्मात्स दारुणं तप आचरत्॥ 11 ॥

jagatkartuṃ kṣamaḥ kṛṣṇastathā pālayituṃ kṣamaḥ | saṃhartumapi kasmātsa dāruṇaṃ tapa ācarat

व्यास उवाच ।सत्यमुक्तं त्वया राजन् वासुदेवो जनार्दनः ।क्षमः सर्वेषु कार्येषु देवानां दैत्यसूदनः॥ 12 ॥

vyāsa uvāca | satyamuktaṃ tvayā rājan vāsudevo janārdanaḥ | kṣamaḥ sarveṣu kāryeṣu devānāṃ daityasūdanaḥ

तथापि मानुषं देहमाश्रितः परमेश्वरः ।कृतवान्मानुषान्भावान्वर्णाश्रमसमाश्रितान्॥ 13 ॥

tathāpi mānuṣaṃ dehamāśritaḥ parameśvaraḥ | kṛtavānmānuṣānbhāvānvarṇāśramasamāśritān

वृद्धानां पूजनं चैव गुरुपादाभिवन्दनम् ।ब्राह्मणानां तथा सेवा देवताराधनं तथा॥ 14 ॥

vṛddhānāṃ pūjanaṃ caiva gurupādābhivandanam | brāhmaṇānāṃ tathā sevā devatārādhanaṃ tathā

शोके शोकाभियोगश्च हर्षे हर्षसमुन्नतिः ।दैन्यं नानापवादाश्च स्त्रीषु कामोपसेवनम्॥ 15 ॥

śoke śokābhiyogaśca harṣe harṣasamunnatiḥ | dainyaṃ nānāpavādāśca strīṣu kāmopasevanam

कामः क्रोधस्तथा लोभः काले काले भवन्ति हि ।तथा गुणमये देहे निर्गुणत्वं कथं भवेत्॥ 16 ॥

kāmaḥ krodhastathā lobhaḥ kāle kāle bhavanti hi | tathā guṇamaye dehe nirguṇatvaṃ kathaṃ bhavet

सौबलीशापजाद्दोषात्तथा ब्राह्मणशापजात् ।निधनं यादवानां तु कृष्णदेहस्य मोचनम्॥ 17 ॥

saubalīśāpajāddoṣāttathā brāhmaṇaśāpajāt | nidhanaṃ yādavānāṃ tu kṛṣṇadehasya mocanam

हरणं लुण्ठनं तद्वत्तत्पत्नीनां नराधिप ।अर्जुनस्यास्त्रमोक्षे च क्लीबत्वं तस्करेषु च॥ 18 ॥

haraṇaṃ luṇṭhanaṃ tadvattatpatnīnāṃ narādhipa | arjunasyāstramokṣe ca klībatvaṃ taskareṣu ca

अज्ञत्वं हरणे गेहात्तत्प्रद्युम्नानिरुद्धयोः ।एवं मानुषदेहेऽस्मिन्मानुषं खलु चेष्टितम्॥ 19 ॥

ajñatvaṃ haraṇe gehāttatpradyumnāniruddhayoḥ | evaṃ mānuṣadehe'sminmānuṣaṃ khalu ceṣṭitam

विष्णोरंशावतारेऽस्मिन्नारायणमुनेस्तथा ।अंशजे वासुदेवेऽत्र किं चित्रं शिवसेवने॥ 20 ॥

viṣṇoraṃśāvatāre'sminnārāyaṇamunestathā | aṃśaje vāsudeve'tra kiṃ citraṃ śivasevane

स हि सर्वेश्वरो देवो विष्णोरपि च कारणम् ।सुषुप्तस्थाननाथः स विष्णुना च प्रपूजितः॥ 21 ॥

sa hi sarveśvaro devo viṣṇorapi ca kāraṇam | suṣuptasthānanāthaḥ sa viṣṇunā ca prapūjitaḥ

तदंशभूताः कृष्णाद्यास्तैः कथं न स पूज्यते ।अकारो भगवान्ब्रह्माप्युकारः स्याद्धरिः स्वयम्॥ 22 ॥

tadaṃśabhūtāḥ kṛṣṇādyāstaiḥ kathaṃ na sa pūjyate | akāro bhagavānbrahmāpyukāraḥ syāddhariḥ svayam

मकारो भगवान् रुद्रोऽप्यर्धमात्रा महेश्वरी ।उत्तरोत्तरभावेनाप्युत्तमत्वं स्मृतं बुधैः॥ 23 ॥

makāro bhagavān rudro'pyardhamātrā maheśvarī | uttarottarabhāvenāpyuttamatvaṃ smṛtaṃ budhaiḥ

अतः सर्वेषु शास्त्रेषु देवी सर्वोत्तमा स्मृता ।अर्धमात्रास्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः॥ 24 ॥

ataḥ sarveṣu śāstreṣu devī sarvottamā smṛtā | ardhamātrāsthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ

विष्णोरप्यथिको रुद्रो विष्णुस्तु ब्रह्मणोऽधिकः ।तस्मान्न संशयः कार्यः कृष्णेन शिवपूजने॥ 25 ॥

viṣṇorapyathiko rudro viṣṇustu brahmaṇo'dhikaḥ | tasmānna saṃśayaḥ kāryaḥ kṛṣṇena śivapūjane

इच्छया ब्रह्मणो वक्त्राद्वरदानार्थमुद्बभौ ।मूलरुद्रस्यांशभूतो रुद्रनामा द्वितीयकः॥ 26 ॥

icchayā brahmaṇo vaktrādvaradānārthamudbabhau | mūlarudrasyāṃśabhūto rudranāmā dvitīyakaḥ

सोऽपि पूज्योऽस्ति सर्वेषां मूलरुद्रस्य का कथा ।देवीतत्त्वस्य सान्निध्यादुत्तमत्वं स्मृतं शिवे॥ 27 ॥

so'pi pūjyo'sti sarveṣāṃ mūlarudrasya kā kathā | devītattvasya sānnidhyāduttamatvaṃ smṛtaṃ śive

अवतारा हरेरेवं प्रभवन्ति युगे युगे ।योगमायाप्रभावेण नात्र कार्या विचारणा॥ 28 ॥

avatārā harerevaṃ prabhavanti yuge yuge | yogamāyāprabhāveṇa nātra kāryā vicāraṇā

या नेत्रपक्ष्मपरिसञ्चलनेन सम्य- ग्विश्वं सृजत्यवति हन्ति निगूढभावा ।सैषा करोति सततं द्रुहिणाच्युतेशान् नानावतारकलने परिभूयमानान्॥ 29 ॥

yā netrapakṣmaparisañcalanena samya- gviśvaṃ sṛjatyavati hanti nigūḍhabhāvā | saiṣā karoti satataṃ druhiṇācyuteśān nānāvatārakalane paribhūyamānān

सूतीगृहाद्व्रजनमप्यनया नियुक्तं सङ्गोपितश्च भवने पशुपालराज्ञः ।सम्प्रापितश्च मधुरां विनियोजितश्च श्रीद्वारकाप्रणयने ननु भीतचित्तः॥ 30 ॥

sūtīgṛhādvrajanamapyanayā niyuktaṃ saṅgopitaśca bhavane paśupālarājñaḥ | samprāpitaśca madhurāṃ viniyojitaśca śrīdvārakāpraṇayane nanu bhītacittaḥ

निर्माय षोडशसहस्रशतार्धकास्ता नार्योऽष्टसम्मततराः स्वकलासमुत्थाः ।तासां विलासवशगं तु विधाय कामं दासीकृतो हि भगवाननयाप्यनन्तः॥ 31 ॥

nirmāya ṣoḍaśasahasraśatārdhakāstā nāryo'ṣṭasammatatarāḥ svakalāsamutthāḥ | tāsāṃ vilāsavaśagaṃ tu vidhāya kāmaṃ dāsīkṛto hi bhagavānanayāpyanantaḥ

एकापि बन्धनविधौ युवती समर्था पुंसो यथा सुदृढलोहमयं तु दाम ।किं नाम षोडशसहस्रशतार्धकाश्च तं स्वीकृतं शुकमिवातिनिबन्धयन्ति॥ 32 ॥

ekāpi bandhanavidhau yuvatī samarthā puṃso yathā sudṛḍhalohamayaṃ tu dāma | kiṃ nāma ṣoḍaśasahasraśatārdhakāśca taṃ svīkṛtaṃ śukamivātinibandhayanti

सात्राजितीवशगतेन मुदान्वितेन प्राप्तं सुरेन्द्रभवनं हरिणा तदानीम् ।कृत्वा मृधं मघवता विहृतस्तरूणा- मीशः प्रियासदनभूषणतां य आप॥ 33 ॥

sātrājitīvaśagatena mudānvitena prāptaṃ surendrabhavanaṃ hariṇā tadānīm | kṛtvā mṛdhaṃ maghavatā vihṛtastarūṇā- mīśaḥ priyāsadanabhūṣaṇatāṃ ya āpa

यो भीमजां हि हृतवाञ्छिशुपालकादी- ञ्जित्वा विधिं निखिलधर्मकृतो विधित्सुः ।जग्राह तां निजबलेन च धर्मपत्नीं कोऽसौ विधिः परकलत्रहृतौ विजातः॥ 34 ॥

yo bhīmajāṃ hi hṛtavāñchiśupālakādī- ñjitvā vidhiṃ nikhiladharmakṛto vidhitsuḥ | jagrāha tāṃ nijabalena ca dharmapatnīṃ ko'sau vidhiḥ parakalatrahṛtau vijātaḥ

अहङ्कारवशः प्राणी करोति च शुभाशुभम् ।विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना॥ 35 ॥

ahaṅkāravaśaḥ prāṇī karoti ca śubhāśubham | vimūḍho mohajālena tatkṛtenātipātinā

अहङ्काराद्धि सञ्जातमिदं स्थावरजङ्गमम् ।मूलाद्धरिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसम्भवात्॥ 36 ॥

ahaṅkārāddhi sañjātamidaṃ sthāvarajaṅgamam | mūlāddhariharādīnāmugrātprakṛtisambhavāt

अहङ्कारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मजः ।तदा विमुक्तो भवति नोचेत्संसारकर्मकृत्॥ 37 ॥

ahaṅkāraparityakto yadā bhavati padmajaḥ | tadā vimukto bhavati nocetsaṃsārakarmakṛt

तन्मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशतां गतः ।न नारी न धनं गेहं न पुत्रा न सहोदराः॥ 38 ॥

tanmuktastu vimukto hi baddhastadvaśatāṃ gataḥ | na nārī na dhanaṃ gehaṃ na putrā na sahodarāḥ

बन्धनं प्राणिनां राजन्नहङ्कारस्तु बन्धकः ।अहं कर्ता मया चेदं कृतं कार्यं बलीयसा॥ 39 ॥

bandhanaṃ prāṇināṃ rājannahaṅkārastu bandhakaḥ | ahaṃ kartā mayā cedaṃ kṛtaṃ kāryaṃ balīyasā

करिष्यामि करोम्येवं स्वयं बध्नाति प्राणभृत् ।कारणेन विना कार्यं न सम्भवति कर्हिचित्॥ 40 ॥

kariṣyāmi karomyevaṃ svayaṃ badhnāti prāṇabhṛt | kāraṇena vinā kāryaṃ na sambhavati karhicit

यथा न दृश्यते जातो मृत्पिण्डेन विना घटः ।विष्णुः पालयिता विश्वस्याहङ्कारसमन्वितः॥ 41 ॥

yathā na dṛśyate jāto mṛtpiṇḍena vinā ghaṭaḥ | viṣṇuḥ pālayitā viśvasyāhaṅkārasamanvitaḥ

अन्यथा सर्वदा चिन्ताम्बुधौ मग्नः कथं भवेत् ।अहङ्कारविमुक्तस्तु यदा भवति मानवः॥ 42 ॥

anyathā sarvadā cintāmbudhau magnaḥ kathaṃ bhavet | ahaṅkāravimuktastu yadā bhavati mānavaḥ

अवतारप्रवाहेषु कथं मज्जेच्छुभाशयः ।मोहमूलमहङ्कारः संसारस्तत्समुद्भवः॥ 43 ॥

avatārapravāheṣu kathaṃ majjecchubhāśayaḥ | mohamūlamahaṅkāraḥ saṃsārastatsamudbhavaḥ

अहङ्कारविहीनानां न मोहो न च संसृतिः ।त्रिविधः पुरुषः प्रोक्तः सात्त्विको राजसस्तथा॥ 44 ॥

ahaṅkāravihīnānāṃ na moho na ca saṃsṛtiḥ | trividhaḥ puruṣaḥ proktaḥ sāttviko rājasastathā

तामसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिषु ।त्रिविधस्त्रिषु राजेन्द्र काजेशादिषु सर्वदा॥ 45 ॥

tāmasastu mahārāja brahmaviṣṇuśivādiṣu | trividhastriṣu rājendra kājeśādiṣu sarvadā

अहङ्कारः सदा प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।अहङ्कारेण तेनैव बद्धा एते न संशयः॥ 46 ॥

ahaṅkāraḥ sadā prokto munibhistattvadarśibhiḥ | ahaṅkāreṇa tenaiva baddhā ete na saṃśayaḥ

मायाविमोहिता मन्दाः प्रवदन्ति मनीषिणः ।करोति स्वेच्छया विष्णुरवताराननेकशः॥ 47 ॥

māyāvimohitā mandāḥ pravadanti manīṣiṇaḥ | karoti svecchayā viṣṇuravatārānanekaśaḥ

मन्दोऽपि दुःखगहने गर्भवासेऽतिसङ्कटे ।न करोति मतिं विद्वान्कथं कुर्यात्स चक्रभृत्॥ 48 ॥

mando'pi duḥkhagahane garbhavāse'tisaṅkaṭe | na karoti matiṃ vidvānkathaṃ kuryātsa cakrabhṛt

कौसल्यादेवकीगर्भे विष्ठामलसमाकुले ।स्वेच्छया प्रवदन्त्यद्धा गतो हि मधुसूदनः॥ 49 ॥

kausalyādevakīgarbhe viṣṭhāmalasamākule | svecchayā pravadantyaddhā gato hi madhusūdanaḥ

वैकुण्ठसदनं त्यक्त्वा गर्भवासे सुखं नु किम् ।चिन्ताकोटिसमुत्थाने दुःखदे विषसम्मिते॥ 50 ॥

vaikuṇṭhasadanaṃ tyaktvā garbhavāse sukhaṃ nu kim | cintākoṭisamutthāne duḥkhade viṣasammite

तपस्तप्त्वा क्रतून्कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः ।न वाञ्छन्ति यतो लोका गर्भवासं सुदुःखदम्॥ 51 ॥

tapastaptvā kratūnkṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ | na vāñchanti yato lokā garbhavāsaṃ suduḥkhadam

स कथं भगवान्विष्णुः स्ववशश्चेज्जनार्दनः ।गर्भवासरुचिर्भूयाद्भवेत्स्ववशता यदि॥ 52 ॥

sa kathaṃ bhagavānviṣṇuḥ svavaśaścejjanārdanaḥ | garbhavāsarucirbhūyādbhavetsvavaśatā yadi

जानीहि त्वं महाराज योगमायावशे जगत् ।ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं देवमानुषतिर्यगम्॥ 53 ॥

jānīhi tvaṃ mahārāja yogamāyāvaśe jagat | brahmādistambaparyantaṃ devamānuṣatiryagam

मायातन्त्रीनिबद्धा ये ब्रह्मविष्णुहरादयः ।भ्रमन्ति बन्धमायान्ति लीलया चोर्णनाभवत्॥ 54 ॥

māyātantrīnibaddhā ye brahmaviṣṇuharādayaḥ | bhramanti bandhamāyānti līlayā corṇanābhavat