Skandha 5, Adhyāya 2

राजोवाच ।योगेश्वर्याः प्रभावोऽयं कथितश्चातिविस्तरात् ।ब्रूहि तच्चरितं स्वामिञ्छ्रोतुं कौतूहलं मम॥ 1 ॥

rājovāca | yogeśvaryāḥ prabhāvo'yaṃ kathitaścātivistarāt | brūhi taccaritaṃ svāmiñchrotuṃ kautūhalaṃ mama

महादेवीप्रभावं वै श्रोतुं को नाभिवाञ्छति ।यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन्नं चराचरम्॥ 2 ॥

mahādevīprabhāvaṃ vai śrotuṃ ko nābhivāñchati | yo jānāti jagatsarvaṃ tadutpannaṃ carācaram

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते ।श्रद्दधानाय शान्ताय न ब्रूयात्स तु मन्दधीः॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi vistareṇa mahāmate | śraddadhānāya śāntāya na brūyātsa tu mandadhīḥ

पुरा युद्धमभूद् घोरं देवदानवसेनयोः ।पृथिव्यां पृथिवीपाल महिषाख्ये महीपतौ॥ 4 ॥

purā yuddhamabhūd ghoraṃ devadānavasenayoḥ | pṛthivyāṃ pṛthivīpāla mahiṣākhye mahīpatau

महिषो नाम राजेन्द्र चकार तप उत्तमम् ।गत्वा हेमगिरौ चोग्रं देवविस्मयकारकम्॥ 5 ॥

mahiṣo nāma rājendra cakāra tapa uttamam | gatvā hemagirau cograṃ devavismayakārakam

वर्षाणामयुतं पूर्णं चिन्तयन्हृदि देवताम् ।तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः॥ 6 ॥

varṣāṇāmayutaṃ pūrṇaṃ cintayanhṛdi devatām | tasya tuṣṭo mahārāja brahmā lokapitāmahaḥ

तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढश्चतुर्मुखः ।वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव वाच्छितम्॥ 7 ॥

tatrāgatyābravīdvākyaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ | varaṃ varaya dharmātmandadāmi tava vācchitam

महिष उवाच ।अमरत्वं देवदेव वाञ्छामि द्रुहिण प्रभो ।यथा मृत्यु भयं न स्यात्तथा कुरु पितामह॥ 8 ॥

mahiṣa uvāca | amaratvaṃ devadeva vāñchāmi druhiṇa prabho | yathā mṛtyu bhayaṃ na syāttathā kuru pitāmaha

ब्रह्मोवाच ।उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेषां प्राणिनां किल॥ 9 ॥

brahmovāca | utpannasya dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | sarvathā maraṇotpattī sarveṣāṃ prāṇināṃ kila

नाशः कालेन सर्वेषां प्राणिनां दैत्यपुङ्गव ।महामहीधराणां च समुद्राणां च सर्वथा॥ 10 ॥

nāśaḥ kālena sarveṣāṃ prāṇināṃ daityapuṅgava | mahāmahīdharāṇāṃ ca samudrāṇāṃ ca sarvathā

एकं स्थानं परित्यज्य मरणस्य महीपते ।प्रब्रूहि तं वरं साधो यस्ते मनसि वर्तते॥ 11 ॥

ekaṃ sthānaṃ parityajya maraṇasya mahīpate | prabrūhi taṃ varaṃ sādho yaste manasi vartate

महिष उवाच ।न देवान्मानुषाद्दैत्यान्मरणं मे पितामह ।पुरुषान्न च मे मृत्युर्योषा मां का हनिष्यति॥ 12 ॥

mahiṣa uvāca | na devānmānuṣāddaityānmaraṇaṃ me pitāmaha | puruṣānna ca me mṛtyuryoṣā māṃ kā haniṣyati

तस्मान्मे मरणं नूनं कामिन्याः कुरु पद्मज ।अबला हन्त मां हन्तुं कथं शक्ता भविष्यति॥ 13 ॥

tasmānme maraṇaṃ nūnaṃ kāminyāḥ kuru padmaja | abalā hanta māṃ hantuṃ kathaṃ śaktā bhaviṣyati

ब्रह्मोवाच ।यदा कदापि दैत्येन्द्र नार्यास्ते मरणं ध्रुवम् ।न नरेभ्यो महाभाग मृतिस्ते महिषासुर॥ 14 ॥

brahmovāca | yadā kadāpi daityendra nāryāste maraṇaṃ dhruvam | na narebhyo mahābhāga mṛtiste mahiṣāsura

व्यास उवाच ।एवं दत्त्वा वरं तस्मै ययौ ब्रह्मा निजालयम् ।सोऽपि दैत्यवरः प्राप निजं स्थानं मुदान्वितः॥ 15 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ dattvā varaṃ tasmai yayau brahmā nijālayam | so'pi daityavaraḥ prāpa nijaṃ sthānaṃ mudānvitaḥ

राजोवाच ।महिषः कस्य पुत्रोऽसौ कथं जातो महाबली ।कथं च माहिषं रूपं प्राप्तं तेन महात्मना॥ 16 ॥

rājovāca | mahiṣaḥ kasya putro'sau kathaṃ jāto mahābalī | kathaṃ ca māhiṣaṃ rūpaṃ prāptaṃ tena mahātmanā

व्यास उवाच ।दनोः पुत्रौ महाराज विख्यातौ क्षितिमण्डले ।रम्भश्चैव करम्भश्च द्वावास्तां दानवोत्तमौ॥ 17 ॥

vyāsa uvāca | danoḥ putrau mahārāja vikhyātau kṣitimaṇḍale | rambhaścaiva karambhaśca dvāvāstāṃ dānavottamau

तावपुत्रौ महाराज पुत्रार्थं तेपतुस्तपः ।बहून्वर्षगणान्कामं पुण्ये पञ्चनदे जले॥ 18 ॥

tāvaputrau mahārāja putrārthaṃ tepatustapaḥ | bahūnvarṣagaṇānkāmaṃ puṇye pañcanade jale

करम्भस्तु जले मग्नश्चकार परमं तपः ।वृक्षं रसालवटं प्राप्य रम्भोऽग्निमसेवत॥ 19 ॥

karambhastu jale magnaścakāra paramaṃ tapaḥ | vṛkṣaṃ rasālavaṭaṃ prāpya rambho'gnimasevata

पञ्चाग्निसाधनासक्तः स रम्भस्तु यदाभवत् ।ज्ञात्वा शचीपतिर्दुःखमुद्ययौ दानवौ प्रति॥ 20 ॥

pañcāgnisādhanāsaktaḥ sa rambhastu yadābhavat | jñātvā śacīpatirduḥkhamudyayau dānavau prati

गत्वा पञ्चनदे तत्र ग्राहरूपं चकार ह ।वासवस्तु करम्भं तं तदा जग्राह पादयोः॥ 21 ॥

gatvā pañcanade tatra grāharūpaṃ cakāra ha | vāsavastu karambhaṃ taṃ tadā jagrāha pādayoḥ

निजघान च तं दुष्टं करम्भं वृत्रसूदनः ।भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रम्भः कोपं परं गतः॥ 22 ॥

nijaghāna ca taṃ duṣṭaṃ karambhaṃ vṛtrasūdanaḥ | bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rambhaḥ kopaṃ paraṃ gataḥ

स्वशीर्षं पावके होतुमैच्छच्छित्त्वा करेण ह ।केशपाशे गहीत्वाशु वामेन क्रोधसंयुतः॥ 23 ॥

svaśīrṣaṃ pāvake hotumaicchacchittvā kareṇa ha | keśapāśe gahītvāśu vāmena krodhasaṃyutaḥ

दक्षिणेन करेणोग्रं गृहीत्वा खड्गमुत्तमम् ।छिनत्ति शीर्षं तत्तावद्वह्निना प्रतिबोधितः॥ 24 ॥

dakṣiṇena kareṇograṃ gṛhītvā khaḍgamuttamam | chinatti śīrṣaṃ tattāvadvahninā pratibodhitaḥ

उक्तश्च दैत्य मूर्खोऽसि स्वशीर्षं छेत्तुमिच्छसि ।आत्महत्यातिदुःसाध्या कथं त्वं कर्तुमुद्यतः॥ 25 ॥

uktaśca daitya mūrkho'si svaśīrṣaṃ chettumicchasi | ātmahatyātiduḥsādhyā kathaṃ tvaṃ kartumudyataḥ

वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ।मा म्रियस्व मृतेनाद्य किं ते कार्यं भविष्यति॥ 26 ॥

varaṃ varaya bhadraṃ te yaste manasi vartate | mā mriyasva mṛtenādya kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati

व्यास उवाच ।तच्छुत्वा वचनं रम्भः पावकस्य सुभाषितम् ।ततोऽब्रवीद्वचो रम्भस्त्यक्त्वा केशकलापकम्॥ 27 ॥

vyāsa uvāca | tacchutvā vacanaṃ rambhaḥ pāvakasya subhāṣitam | tato'bravīdvaco rambhastyaktvā keśakalāpakam

यदि तुष्टोऽसि देवेश देहि मे वाञ्छितं वरम् ।त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्नः परबलार्दनः॥ 28 ॥

yadi tuṣṭo'si deveśa dehi me vāñchitaṃ varam | trailokyavijayī putraḥ syānnaḥ parabalārdanaḥ

अजेयः सर्वथा स स्याद्देवदानवमानवैः ।कामरूपी महावीर्यः सर्वलोकाभिवन्दितः॥ 29 ॥

ajeyaḥ sarvathā sa syāddevadānavamānavaiḥ | kāmarūpī mahāvīryaḥ sarvalokābhivanditaḥ

पावकस्तं तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् ।पुत्रस्तव महाभाग मरणाद्विरमाधुना॥ 30 ॥

pāvakastaṃ tathetyāha bhaviṣyati tavepsitam | putrastava mahābhāga maraṇādviramādhunā

यस्यां चित्तं तु रम्भ त्वं प्रमदायां करिष्यसि ।तस्यां पुत्रो महाभाग भविष्यति बलाधिकः॥ 31 ॥

yasyāṃ cittaṃ tu rambha tvaṃ pramadāyāṃ kariṣyasi | tasyāṃ putro mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्तो वह्निना रम्भो वचनं चित्तरञ्जनम् ।श्रुत्वा प्रणम्य प्रययौ वह्निं तं दानवोत्तमः॥ 32 ॥

vyāsa uvāca | ityukto vahninā rambho vacanaṃ cittarañjanam | śrutvā praṇamya prayayau vahniṃ taṃ dānavottamaḥ

यक्षैः परिवृतं स्थानं रमणीयं श्रियान्वितम् ।दृष्ट्वा चक्रे तदा भावं महिष्यां दानवोत्तमः॥ 33 ॥

yakṣaiḥ parivṛtaṃ sthānaṃ ramaṇīyaṃ śriyānvitam | dṛṣṭvā cakre tadā bhāvaṃ mahiṣyāṃ dānavottamaḥ

मत्तायां रूपपूर्णायां विहायान्याञ्च योषितम् ।सा समागाच्च तरसा कामयन्ती मुदान्विता॥ 34 ॥

mattāyāṃ rūpapūrṇāyāṃ vihāyānyāñca yoṣitam | sā samāgācca tarasā kāmayantī mudānvitā

रम्भोऽपि गमनं चक्रे भवितव्यप्रणोदितः ।सा तु गर्भवती जाता महिषी तस्य वीर्यतः॥ 35 ॥

rambho'pi gamanaṃ cakre bhavitavyapraṇoditaḥ | sā tu garbhavatī jātā mahiṣī tasya vīryataḥ

तां गृहीत्वाथ पातालं प्रविवेश मनोहरम् ।महिषेभ्यश्च तां रक्षन्प्रियामनुमतां किल॥ 36 ॥

tāṃ gṛhītvātha pātālaṃ praviveśa manoharam | mahiṣebhyaśca tāṃ rakṣanpriyāmanumatāṃ kila

कदाचिन्महिषश्चान्यः कामार्तस्तामुपाद्रवत् ।स्वयमागत्य तं हन्तुं दानवः समुपाद्रवत्॥ 37 ॥

kadācinmahiṣaścānyaḥ kāmārtastāmupādravat | svayamāgatya taṃ hantuṃ dānavaḥ samupādravat

स्वरक्षार्थं समागत्य महिषं समताडयत् ।सोऽपि तं निजघानाशु शृङ्गाभ्यां काममोहितः॥ 38 ॥

svarakṣārthaṃ samāgatya mahiṣaṃ samatāḍayat | so'pi taṃ nijaghānāśu śṛṅgābhyāṃ kāmamohitaḥ

ताडितस्तेन तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदये भृशम् ।भूमौ पपात तरसा ममार च विमूर्च्छितः॥ 39 ॥

tāḍitastena tīkṣṇābhyāṃ śṛṅgābhyāṃ hṛdaye bhṛśam | bhūmau papāta tarasā mamāra ca vimūrcchitaḥ

मृते भर्तरि सा दीना भयार्ता विद्रुता भृशम् ।सा वेगात्तं वटं प्राप्य यक्षाणां शरणं गता॥ 40 ॥

mṛte bhartari sā dīnā bhayārtā vidrutā bhṛśam | sā vegāttaṃ vaṭaṃ prāpya yakṣāṇāṃ śaraṇaṃ gatā

पृष्ठतस्तु गतस्तत्र महिषः कामपीडितः ।कामयानस्तु तां कामी बलवीर्यमदोद्धतः॥ 41 ॥

pṛṣṭhatastu gatastatra mahiṣaḥ kāmapīḍitaḥ | kāmayānastu tāṃ kāmī balavīryamadoddhataḥ

रुदती सा भृशं दीना दृष्टा यक्षैर्भयातुरा ।धावमानं च तं वीक्ष्य यक्षास्त्रातुं समाययुः॥ 42 ॥

rudatī sā bhṛśaṃ dīnā dṛṣṭā yakṣairbhayāturā | dhāvamānaṃ ca taṃ vīkṣya yakṣāstrātuṃ samāyayuḥ

युद्धं समभवद् घोरं यक्षाणां च हयारिणा ।शरेण ताडितस्तूर्णं पपात धरणीतले॥ 43 ॥

yuddhaṃ samabhavad ghoraṃ yakṣāṇāṃ ca hayāriṇā | śareṇa tāḍitastūrṇaṃ papāta dharaṇītale

मृतं रम्भं समानीय यक्षास्ते परमं प्रियम् ।चितायां रोपयामासुस्तस्य देहस्य शुद्धये॥ 44 ॥

mṛtaṃ rambhaṃ samānīya yakṣāste paramaṃ priyam | citāyāṃ ropayāmāsustasya dehasya śuddhaye

महिषी सा पतिं दृष्ट्वा चितायां रोपितं तदा ।प्रवेष्टुं सा मतिं चक्रे पतिना सह पावकम्॥ 45 ॥

mahiṣī sā patiṃ dṛṣṭvā citāyāṃ ropitaṃ tadā | praveṣṭuṃ sā matiṃ cakre patinā saha pāvakam

वार्यमाणापि यक्षैः सा प्रविवेश हुताशनम् ।ज्वालामालाकुलं साध्वी पतिमादाय वल्लभम्॥ 46 ॥

vāryamāṇāpi yakṣaiḥ sā praviveśa hutāśanam | jvālāmālākulaṃ sādhvī patimādāya vallabham

महिषस्तु चितामध्यात्समुत्तस्थौ महाबलः ।रम्भोऽप्यन्यद्वपुः कृत्वा निःसृतः पुत्रवत्सलः॥ 47 ॥

mahiṣastu citāmadhyātsamuttasthau mahābalaḥ | rambho'pyanyadvapuḥ kṛtvā niḥsṛtaḥ putravatsalaḥ

रक्तबीजोऽप्यसौ जातो महिषोऽपि महाबलः ।अभिषिक्तस्तु राज्येऽसौ हयारिरसुरोत्तमैः॥ 48 ॥

raktabījo'pyasau jāto mahiṣo'pi mahābalaḥ | abhiṣiktastu rājye'sau hayārirasurottamaiḥ

एवं स महिषो जातो रक्तबीजश्च वीर्यवान् ।अवध्यस्तु सुरैर्दैत्यैर्मानवैश्च नृपोत्तम॥ 49 ॥

evaṃ sa mahiṣo jāto raktabījaśca vīryavān | avadhyastu surairdaityairmānavaiśca nṛpottama

इत्येतत्कथितं राजन् जन्म तस्य महात्मनः ।वरप्रदानञ्च तथा प्रोक्तं सर्वं सविस्तरम्॥ 50 ॥

ityetatkathitaṃ rājan janma tasya mahātmanaḥ | varapradānañca tathā proktaṃ sarvaṃ savistaram