Skandha 4, Adhyāya 20

व्यास उवाच ।शृण भारत वक्ष्यामि भारावतरणं तथा ।कुरुक्षेत्रे प्रभासे च क्षपितं योगमायया॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇa bhārata vakṣyāmi bhārāvataraṇaṃ tathā | kurukṣetre prabhāse ca kṣapitaṃ yogamāyayā

यदुवंशे समुत्पत्तिर्विष्णोरमिततेजसः ।भृगुशापप्रतापेन महामायाबलेन च॥ 2 ॥

yaduvaṃśe samutpattirviṣṇoramitatejasaḥ | bhṛguśāpapratāpena mahāmāyābalena ca

क्षितिभारसमुत्तारनिमित्तमिति मे मतिः ।मायया विहितो योगो विष्णोर्जन्म धरातले॥ 3 ॥

kṣitibhārasamuttāranimittamiti me matiḥ | māyayā vihito yogo viṣṇorjanma dharātale

किं चित्रं नृप देवी सा ब्रह्मविष्णुसुरानपि ।नर्तयत्यनिशं माया त्रिगुणानपरान्किमु॥ 4 ॥

kiṃ citraṃ nṛpa devī sā brahmaviṣṇusurānapi | nartayatyaniśaṃ māyā triguṇānaparānkimu

गर्भवासोद्भवं दुःखं विण्मूत्रस्नायुसंयुतम् ।विष्णोरापादितं सम्यग्यया विगतलीलया॥ 5 ॥

garbhavāsodbhavaṃ duḥkhaṃ viṇmūtrasnāyusaṃyutam | viṣṇorāpāditaṃ samyagyayā vigatalīlayā

पुरा रामावतारेऽपि निर्जरा वानराः कृताः ।विदितं ते यथा विष्णुर्दुःखपाशेन मोहितः॥ 6 ॥

purā rāmāvatāre'pi nirjarā vānarāḥ kṛtāḥ | viditaṃ te yathā viṣṇurduḥkhapāśena mohitaḥ

अहं ममेति पाशेन सुदृढेन नराधिप ।योगिनो मुक्तसङ्गाश्च भुक्तिकामा मुमुक्षवः॥ 7 ॥

ahaṃ mameti pāśena sudṛḍhena narādhipa | yogino muktasaṅgāśca bhuktikāmā mumukṣavaḥ

तामेव समुपासन्ते देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम् ।यद्भक्तिलेशलेशांशलेशलेशलवांशकम्॥ 8 ॥

tāmeva samupāsante devīṃ viśveśvarīṃ śivām | yadbhaktileśaleśāṃśaleśaleśalavāṃśakam

लब्ध्वा मुक्तो भवेज्जन्तुस्तां न सेवेत को जनः ।भुवनेशीत्येव वक्त्रे ददाति भुवनत्रयम्॥ 9 ॥

labdhvā mukto bhavejjantustāṃ na seveta ko janaḥ | bhuvaneśītyeva vaktre dadāti bhuvanatrayam

मां पाहीत्यस्य वचसो देयाभावादृणान्विता ।विद्याविद्येति तस्या द्वे रूपे जानीहि पार्थिव॥ 10 ॥

māṃ pāhītyasya vacaso deyābhāvādṛṇānvitā | vidyāvidyeti tasyā dve rūpe jānīhi pārthiva

विद्यया मुच्यते जन्तुर्बध्यतेऽविद्यया पुनः ।ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वे तस्या वशानुगाः॥ 11 ॥

vidyayā mucyate janturbadhyate'vidyayā punaḥ | brahmā viṣṇuśca rudraśca sarve tasyā vaśānugāḥ

अवताराः सर्व एव यन्त्रिता इव दामभिः ।कदाचिच्च सुखं भुङ्क्ते वैकुण्ठे क्षीरसागरे॥ 12 ॥

avatārāḥ sarva eva yantritā iva dāmabhiḥ | kadācicca sukhaṃ bhuṅkte vaikuṇṭhe kṣīrasāgare

कदाचित्कुरुते युद्धं दानवैर्बलवत्तरैः ।हरिः कदाचिद्यज्ञान्वै विततान्प्रकरोति च॥ 13 ॥

kadācitkurute yuddhaṃ dānavairbalavattaraiḥ | hariḥ kadācidyajñānvai vitatānprakaroti ca

कदाचिच्च तपस्तीव्रं तीर्थे चरति सुव्रत ।कदाचिच्छयने शेते योगनिद्रामुपाश्रितः॥ 14 ॥

kadācicca tapastīvraṃ tīrthe carati suvrata | kadācicchayane śete yoganidrāmupāśritaḥ

न स्वतन्त्रः कदाचिच्च भगवान्मधुसूदनः ।तथा ब्रह्मा तथा रुद्रस्तथेन्द्रो वरुणो यमः॥ 15 ॥

na svatantraḥ kadācicca bhagavānmadhusūdanaḥ | tathā brahmā tathā rudrastathendro varuṇo yamaḥ

कुबेरोऽग्नी रवीन्दू च तथान्ये सुरसत्तमाः ।मुनयः सनकाद्याश्च वसिष्ठाद्यास्तथापरे॥ 16 ॥

kubero'gnī ravīndū ca tathānye surasattamāḥ | munayaḥ sanakādyāśca vasiṣṭhādyāstathāpare

सर्वेऽम्बावशगा नित्यं पाञ्चालीव नरस्य च ।नसि प्रोता यथा गावो विचरन्ति वशानुगाः॥ 17 ॥

sarve'mbāvaśagā nityaṃ pāñcālīva narasya ca | nasi protā yathā gāvo vicaranti vaśānugāḥ

तथैव देवताः सर्वाः कालपाशनियन्त्रिताः ।हर्षशोकादयो भावा निद्रातन्द्रालसादयः॥ 18 ॥

tathaiva devatāḥ sarvāḥ kālapāśaniyantritāḥ | harṣaśokādayo bhāvā nidrātandrālasādayaḥ

सर्वेषां सर्वदा राजन्देहिनां देहसंश्रिताः ।अमरा निर्जराः प्रोक्ता देवाश्च ग्रन्थकारकैः॥ 19 ॥

sarveṣāṃ sarvadā rājandehināṃ dehasaṃśritāḥ | amarā nirjarāḥ proktā devāśca granthakārakaiḥ

अभिधानतश्चार्थतो न ते नूनं तादृशाः क्वचित् ।उत्पत्तिस्थितिनाशाख्या भावा येषां निरन्तरम्॥ 20 ॥

abhidhānataścārthato na te nūnaṃ tādṛśāḥ kvacit | utpattisthitināśākhyā bhāvā yeṣāṃ nirantaram

अमरास्ते कथं वाच्या निर्जराश्च कथं पुनः ।कथं दुःखाभिभूता वा जायन्ते विबुधोत्तमाः॥ 21 ॥

amarāste kathaṃ vācyā nirjarāśca kathaṃ punaḥ | kathaṃ duḥkhābhibhūtā vā jāyante vibudhottamāḥ

कथं देवाश्च वक्तव्या व्यसने क्रीडनं कथम् ।क्षणादुत्पत्तिनाशश्च दृश्यतेऽस्मिन्न संशयः॥ 22 ॥

kathaṃ devāśca vaktavyā vyasane krīḍanaṃ katham | kṣaṇādutpattināśaśca dṛśyate'sminna saṃśayaḥ

जलजानां च कीटानां मशकानां तथा पुनः ।उपमा न कथं चैषामायुषोऽन्ते मराः स्मृताः॥ 23 ॥

jalajānāṃ ca kīṭānāṃ maśakānāṃ tathā punaḥ | upamā na kathaṃ caiṣāmāyuṣo'nte marāḥ smṛtāḥ

ततो वर्षायुषश्चापि शतवर्षायुषस्तथा ।मनुष्या ह्यमरा देवास्तस्माद् ब्रह्मापरः स्मृतः॥ 24 ॥

tato varṣāyuṣaścāpi śatavarṣāyuṣastathā | manuṣyā hyamarā devāstasmād brahmāparaḥ smṛtaḥ

रुद्रस्तथा तथा विष्णुः क्रमशश्च भवन्ति हि ।नश्यन्ति क्रमशश्चैव वर्धन्ति चोत्तरोत्तरम्॥ 25 ॥

rudrastathā tathā viṣṇuḥ kramaśaśca bhavanti hi | naśyanti kramaśaścaiva vardhanti cottarottaram

नूनं देहवतो नाशो मृतस्योत्पत्तिरेव च ।चक्रवद् भ्रमणं राजन् सर्वेषां नात्र संशयः॥ 26 ॥

nūnaṃ dehavato nāśo mṛtasyotpattireva ca | cakravad bhramaṇaṃ rājan sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

मोहजालावृतो जन्तुर्मुच्यते न कदाचन ।मायायां विद्यमानायां मोहजालं न नश्यति॥ 27 ॥

mohajālāvṛto janturmucyate na kadācana | māyāyāṃ vidyamānāyāṃ mohajālaṃ na naśyati

उत्पित्सुकाल उत्पत्तिः सर्वेषां नृप जायते ।तथैव नाशः कल्पान्ते ब्रह्मादीनां यथाक्रमम्॥ 28 ॥

utpitsukāla utpattiḥ sarveṣāṃ nṛpa jāyate | tathaiva nāśaḥ kalpānte brahmādīnāṃ yathākramam

निमित्तं यस्तु यन्नाशे स घातयति तं नृप ।नान्यथा तद्भवेन्नूनं विधिना निर्मितं तु यत्॥ 29 ॥

nimittaṃ yastu yannāśe sa ghātayati taṃ nṛpa | nānyathā tadbhavennūnaṃ vidhinā nirmitaṃ tu yat

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखं वा सुखमेव वा ।तत्तथैव भवेत्कामं नान्यथेह विनिर्णयः॥ 30 ॥

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaṃ vā sukhameva vā | tattathaiva bhavetkāmaṃ nānyatheha vinirṇayaḥ

सर्वेषां सुखदौ देवौ प्रत्यक्षौ शशिभास्करौ ।न नश्यति तयोः पीडा क्यचित्तद्वैरिसम्भवा॥ 31 ॥

sarveṣāṃ sukhadau devau pratyakṣau śaśibhāskarau | na naśyati tayoḥ pīḍā kyacittadvairisambhavā

भास्करस्य सुतो मन्दः क्षयी चन्द्रः कलङ्कवान् ।पश्य राजन् विधेः सूत्रं दुर्वारं महतामपि॥ 32 ॥

bhāskarasya suto mandaḥ kṣayī candraḥ kalaṅkavān | paśya rājan vidheḥ sūtraṃ durvāraṃ mahatāmapi

वेदकर्ता जगत्स्रष्टा बुद्धिदस्तु चतुर्मुखः ।सोऽपि विक्लवतां प्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रीं सरस्वतीम्॥ 33 ॥

vedakartā jagatsraṣṭā buddhidastu caturmukhaḥ | so'pi viklavatāṃ prāpto dṛṣṭvā putrīṃ sarasvatīm

शिवस्यापि मृता भार्या सती दग्ध्वा कलेवरम् ।सोऽभवद्दुःखसन्तप्तः कामार्तश्च जनार्तिहा॥ 34 ॥

śivasyāpi mṛtā bhāryā satī dagdhvā kalevaram | so'bhavadduḥkhasantaptaḥ kāmārtaśca janārtihā

कामाग्निदग्धदेहस्तु कालिन्द्यां पतितः शिवः ।सापि श्यामजला जाता तन्निदाघवशान्नृप॥ 35 ॥

kāmāgnidagdhadehastu kālindyāṃ patitaḥ śivaḥ | sāpi śyāmajalā jātā tannidāghavaśānnṛpa

कामार्तो रममाणस्तु नग्नः सोऽपि भृगोर्वनम् ।गतः प्राप्तोऽथ भृगुणा शप्तः कामातुरो भृशम्॥ 36 ॥

kāmārto ramamāṇastu nagnaḥ so'pi bhṛgorvanam | gataḥ prāpto'tha bhṛguṇā śaptaḥ kāmāturo bhṛśam

पतत्वद्यैव ते लिङ्गं निर्लज्जेति भृशं किल ।पपौ चामृतवापीञ्च दानवैर्निर्मितां मुदे॥ 37 ॥

patatvadyaiva te liṅgaṃ nirlajjeti bhṛśaṃ kila | papau cāmṛtavāpīñca dānavairnirmitāṃ mude

इन्द्रोऽपि च वृषो भूत्वा वाहनत्वं गतः क्षितौ ।आद्यस्य सर्वलोकस्य विष्णोरेव विवेकिनः॥ 38 ॥

indro'pi ca vṛṣo bhūtvā vāhanatvaṃ gataḥ kṣitau | ādyasya sarvalokasya viṣṇoreva vivekinaḥ

सर्वज्ञत्वं गतं कुत्र प्रभुशक्तिः कुतो गता ।यद्धेममृगविज्ञानं न ज्ञातं हरिणा किल॥ 39 ॥

sarvajñatvaṃ gataṃ kutra prabhuśaktiḥ kuto gatā | yaddhemamṛgavijñānaṃ na jñātaṃ hariṇā kila

राजन् मायाबलं पश्य रामो हि काममोहितः ।रामो विरहसन्तप्तो रुरोद भृशमातुरः॥ 40 ॥

rājan māyābalaṃ paśya rāmo hi kāmamohitaḥ | rāmo virahasantapto ruroda bhṛśamāturaḥ

योऽपृच्छत्पादपान्मूढः क्व गता जनकात्मजा ।भक्षिता वा हृता केन रुदन्नुच्चतरं ततः॥ 41 ॥

yo'pṛcchatpādapānmūḍhaḥ kva gatā janakātmajā | bhakṣitā vā hṛtā kena rudannuccataraṃ tataḥ

लक्ष्मणाहं मरिष्यामि कान्ताविरहदुःखितः ।त्वं चापि मम दुःखेन मरिष्यसि वनेऽनुज॥ 42 ॥

lakṣmaṇāhaṃ mariṣyāmi kāntāvirahaduḥkhitaḥ | tvaṃ cāpi mama duḥkhena mariṣyasi vane'nuja

आवयोर्मरणं ज्ञात्वा माता मम मरिष्यति ।शत्रुघ्नोऽप्यतिदुःखार्तः कथं जीवितुमर्हति॥ 43 ॥

āvayormaraṇaṃ jñātvā mātā mama mariṣyati | śatrughno'pyatiduḥkhārtaḥ kathaṃ jīvitumarhati

सुमित्रा जीवितं जह्यात्पुत्रव्यसनकर्शिता ।पूर्णकामाथ कैकेयी भवेत्पुत्रसमन्विता॥ 44 ॥

sumitrā jīvitaṃ jahyātputravyasanakarśitā | pūrṇakāmātha kaikeyī bhavetputrasamanvitā

हा सीते क्व गतासि त्वं मां विहाय स्मरातुरा ।एह्येहि मृगशावाक्षि मां जीवय कृशोदरि॥ 45 ॥

hā sīte kva gatāsi tvaṃ māṃ vihāya smarāturā | ehyehi mṛgaśāvākṣi māṃ jīvaya kṛśodari

किं करोमि क्व गच्छामि त्वदधीनञ्च जीवितम् ।समाश्वासय दीनं मां प्रियं जनकनन्दिनि॥ 46 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi tvadadhīnañca jīvitam | samāśvāsaya dīnaṃ māṃ priyaṃ janakanandini

एवं विलपता तेन रामेणामिततेजसा ।वने वने च भ्रमता नेक्षिता जनकात्मजा॥ 47 ॥

evaṃ vilapatā tena rāmeṇāmitatejasā | vane vane ca bhramatā nekṣitā janakātmajā

शरण्यः सर्वलोकानां रामः कमललोचनः ।शरणं वानराणां स गतो मायाविमोहितः॥ 48 ॥

śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ | śaraṇaṃ vānarāṇāṃ sa gato māyāvimohitaḥ

सहायान्वानरान्कृत्वा बबन्ध वरुणालयम् ।जघान रावणं वीरं कुम्भकर्णं महोदरम्॥ 49 ॥

sahāyānvānarānkṛtvā babandha varuṇālayam | jaghāna rāvaṇaṃ vīraṃ kumbhakarṇaṃ mahodaram

आनीय च ततः सीतां रामो दिव्यमकारयत् ।सर्वज्ञोऽपि हृतां मत्वा रावणेन दुरात्मना॥ 50 ॥

ānīya ca tataḥ sītāṃ rāmo divyamakārayat | sarvajño'pi hṛtāṃ matvā rāvaṇena durātmanā

किं ब्रवीमि महाराज योगमायाबलं महत् ।यया विश्वमिदं सर्वं भ्रामितं भ्रमते किल॥ 51 ॥

kiṃ bravīmi mahārāja yogamāyābalaṃ mahat | yayā viśvamidaṃ sarvaṃ bhrāmitaṃ bhramate kila

एवं नानावतारेऽत्र विष्णुः शापवशं गतः ।करोति विविधाश्चेष्टा दैवाधीनः सदैव हि॥ 52 ॥

evaṃ nānāvatāre'tra viṣṇuḥ śāpavaśaṃ gataḥ | karoti vividhāśceṣṭā daivādhīnaḥ sadaiva hi

तवाहं कथयिष्यामि कृष्णस्यापि विचेष्टितम् ।प्रभवं मानुषे लोके देवकार्यार्थसिद्धये॥ 53 ॥

tavāhaṃ kathayiṣyāmi kṛṣṇasyāpi viceṣṭitam | prabhavaṃ mānuṣe loke devakāryārthasiddhaye

कालिन्दीपुलिने रम्ये ह्यासीन्मधुवनं पुरा ।लवणो मधुपुत्रस्तु तत्रासीद्दानवो बली॥ 54 ॥

kālindīpuline ramye hyāsīnmadhuvanaṃ purā | lavaṇo madhuputrastu tatrāsīddānavo balī

द्विजानां दुःखदः पापो वरदानेन गर्वितः ।निहतोऽसौ महाभाग लक्ष्मणस्यानुजेन वै॥ 55 ॥

dvijānāṃ duḥkhadaḥ pāpo varadānena garvitaḥ | nihato'sau mahābhāga lakṣmaṇasyānujena vai

शत्रुघ्नेनाथ सङ्ग्रामे तं निहत्य मदोत्कटम् ।वासिता मथुरा नाम पुरी परमशोभना॥ 56 ॥

śatrughnenātha saṅgrāme taṃ nihatya madotkaṭam | vāsitā mathurā nāma purī paramaśobhanā

स तत्र पुष्कराक्षौ द्वौ पुत्रौ शत्रुनिषूदनः ।निवेश्य राज्ये मतिमान्काले प्राप्ते दिवं गतः॥ 57 ॥

sa tatra puṣkarākṣau dvau putrau śatruniṣūdanaḥ | niveśya rājye matimānkāle prāpte divaṃ gataḥ

सूर्यवंशक्षये तां तु यादवाः प्रतिपेदिरे ।मथुरां मुक्तिदा राजन् ययातितनयः पुरा॥ 58 ॥

sūryavaṃśakṣaye tāṃ tu yādavāḥ pratipedire | mathurāṃ muktidā rājan yayātitanayaḥ purā

श्ण्सेनाभिधः श्द्वस्तत्राभून्मेदिनीपतिः ।माथुराच्छूरसेनांश्च बुभुजे विषयान्नृप॥ 59 ॥

śṇsenābhidhaḥ śdvastatrābhūnmedinīpatiḥ | māthurācchūrasenāṃśca bubhuje viṣayānnṛpa

तत्रोत्पन्नः कश्यपांशः शापाच्च वरुणस्य वै ।वसुदेवोऽतिविख्यातः शूरसेनसुतस्तदा॥ 60 ॥

tatrotpannaḥ kaśyapāṃśaḥ śāpācca varuṇasya vai | vasudevo'tivikhyātaḥ śūrasenasutastadā

वैश्यवृत्तिरतः सोऽभून्मृते पितरि माधवः ।उग्रसेनो बभूवाथ कंसस्तस्यात्मजो महान्॥ 61 ॥

vaiśyavṛttirataḥ so'bhūnmṛte pitari mādhavaḥ | ugraseno babhūvātha kaṃsastasyātmajo mahān

अदितिर्देवकी जाता देवकस्य सुता तदा ।शापाद्वै वरुणस्याथ कश्यपानुगता किल॥ 62 ॥

aditirdevakī jātā devakasya sutā tadā | śāpādvai varuṇasyātha kaśyapānugatā kila

दत्ता सा वसुदेवाय देवकेन महात्मना ।विवाहे रचिते तत्र वागभूद् गगने तदा॥ 63 ॥

dattā sā vasudevāya devakena mahātmanā | vivāhe racite tatra vāgabhūd gagane tadā

कंस कंस महाभाग देवकीगर्भसम्भवः ।अष्टमस्तु सुतः श्रीमांस्तव हन्ता भविष्यति॥ 64 ॥

kaṃsa kaṃsa mahābhāga devakīgarbhasambhavaḥ | aṣṭamastu sutaḥ śrīmāṃstava hantā bhaviṣyati

तच्छ्रुत्वा वचनं कंसो विस्मितोऽभून्महाबलः ।देववाचं तु तां मत्वा सत्यां चिन्तामवाप सः॥ 65 ॥

tacchrutvā vacanaṃ kaṃso vismito'bhūnmahābalaḥ | devavācaṃ tu tāṃ matvā satyāṃ cintāmavāpa saḥ

किं करोमीति सञ्चिन्त्य विमर्शमकरोत्तदा ।निहत्यैनां न मे मृत्युर्भवेदद्यैव सत्वरम्॥ 66 ॥

kiṃ karomīti sañcintya vimarśamakarottadā | nihatyaināṃ na me mṛtyurbhavedadyaiva satvaram

उपायो नान्यथा चास्मिन्कार्ये मृत्युभयावहे ।इयं पितृष्वसा पूज्या कथं हन्मीत्यचिन्तयत्॥ 67 ॥

upāyo nānyathā cāsminkārye mṛtyubhayāvahe | iyaṃ pitṛṣvasā pūjyā kathaṃ hanmītyacintayat

पुनर्विचारयामास मरणं मेऽस्त्यहो स्वसा ।पापेनापि प्रकर्तव्या देहरक्षा विपश्चिता॥ 68 ॥

punarvicārayāmāsa maraṇaṃ me'styaho svasā | pāpenāpi prakartavyā deharakṣā vipaścitā

प्रायश्चित्तेन पापस्य शुद्धिर्भवति सर्वदा ।प्राणरक्षा प्रकर्तव्या बुधैरप्येनसा तथा॥ 69 ॥

prāyaścittena pāpasya śuddhirbhavati sarvadā | prāṇarakṣā prakartavyā budhairapyenasā tathā

विचिन्त्य मनसा कंसः खड्गमादाय सत्वरः ।जग्राह तां वरारोहां केशेष्वाकृष्य पापकृत्॥ 70 ॥

vicintya manasā kaṃsaḥ khaḍgamādāya satvaraḥ | jagrāha tāṃ varārohāṃ keśeṣvākṛṣya pāpakṛt

कोशात्खड्गमुपाकृष्य हन्तुकामो दुराशयः ।पश्यतां सर्वलोकानां नवोढां तां चकर्ष ह॥ 71 ॥

kośātkhaḍgamupākṛṣya hantukāmo durāśayaḥ | paśyatāṃ sarvalokānāṃ navoḍhāṃ tāṃ cakarṣa ha

हन्यमानाञ्च तां दृष्ट्वा हाहाकारो महानभूत् ।वसुदेवानुगा वीरा युद्धायोद्यतकार्मुकाः॥ 72 ॥

hanyamānāñca tāṃ dṛṣṭvā hāhākāro mahānabhūt | vasudevānugā vīrā yuddhāyodyatakārmukāḥ

मुञ्च मुञ्चेति प्रोचुस्तं ते तदाद्भुतसाहसाः ।कृपया मोचयामासुर्देवकीं देवमातरम्॥ 73 ॥

muñca muñceti procustaṃ te tadādbhutasāhasāḥ | kṛpayā mocayāmāsurdevakīṃ devamātaram

तद्युद्धमभवद् घोरं वीराणाञ्च परस्परम् ।वसुदेवसहायानां कंसेन च महात्मना॥ 74 ॥

tadyuddhamabhavad ghoraṃ vīrāṇāñca parasparam | vasudevasahāyānāṃ kaṃsena ca mahātmanā

वर्तमाने तथा युद्धे दारुणे लोमहर्षणे ।कंसं निवारयामासुर्वृद्धा ये यदुसत्तमाः॥ 75 ॥

vartamāne tathā yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe | kaṃsaṃ nivārayāmāsurvṛddhā ye yadusattamāḥ

पितृष्वसेयं ते वीर पूजनीया च बालिशा ।न हन्तव्या त्वया वीर विवाहोत्सवसङ्गमे॥ 76 ॥

pitṛṣvaseyaṃ te vīra pūjanīyā ca bāliśā | na hantavyā tvayā vīra vivāhotsavasaṅgame

स्त्रीहत्या दुःसहा वीर कीर्तिघ्नी पापकृत्तमा ।भूतभाषितमात्रेण न कर्तव्या विजानता॥ 77 ॥

strīhatyā duḥsahā vīra kīrtighnī pāpakṛttamā | bhūtabhāṣitamātreṇa na kartavyā vijānatā

अन्तर्हितेन केनापि शत्रुणा तव चास्य वा ।उदितेति कुतो न स्याद्वागनर्थकरी विभो॥ 78 ॥

antarhitena kenāpi śatruṇā tava cāsya vā | uditeti kuto na syādvāganarthakarī vibho

यशसस्ते विघाताय वसुदेवगृहस्य च ।अरिणा रचिता वाणी गुणमायाविदा नृप॥ 79 ॥

yaśasaste vighātāya vasudevagṛhasya ca | ariṇā racitā vāṇī guṇamāyāvidā nṛpa

बिभेषि वीरस्त्वं भूत्वा भूतभाषितभाषया ।यशोमूलविघातार्थमुपायस्त्वरिणा कृतः॥ 80 ॥

bibheṣi vīrastvaṃ bhūtvā bhūtabhāṣitabhāṣayā | yaśomūlavighātārthamupāyastvariṇā kṛtaḥ

पितृष्वसा न हन्तव्या विवाहसमये पुनः ।भवितव्यं महाराज भवेच्च कथमन्यथा॥ 81 ॥

pitṛṣvasā na hantavyā vivāhasamaye punaḥ | bhavitavyaṃ mahārāja bhavecca kathamanyathā

एवं तैर्बोध्यमानोऽसौ निवृत्तो नाभवद्यदा ।तदा तं वसुदेवोऽपि नीतिज्ञः प्रत्यभाषत॥ 82 ॥

evaṃ tairbodhyamāno'sau nivṛtto nābhavadyadā | tadā taṃ vasudevo'pi nītijñaḥ pratyabhāṣata

कंस सत्यं ब्रवीम्यद्य सत्याधारं जगत्त्रयम् ।दास्यामि देवकीपुत्रानुत्पन्नांस्तव सर्वशः॥ 83 ॥

kaṃsa satyaṃ bravīmyadya satyādhāraṃ jagattrayam | dāsyāmi devakīputrānutpannāṃstava sarvaśaḥ

जातं जातं सुतं तुभ्यं न दास्यामि यदि प्रभो ।कुम्भीपाके तदा घोरे पतन्तु मम पूर्वजाः॥ 84 ॥

jātaṃ jātaṃ sutaṃ tubhyaṃ na dāsyāmi yadi prabho | kumbhīpāke tadā ghore patantu mama pūrvajāḥ

श्रुत्वाथ वचनं सत्यं पौरवा ये पुरःस्थिताः ।ऊचुस्ते त्वरिताः कंसं साधु साधु पुनः पुनः॥ 85 ॥

śrutvātha vacanaṃ satyaṃ pauravā ye puraḥsthitāḥ | ūcuste tvaritāḥ kaṃsaṃ sādhu sādhu punaḥ punaḥ

न मिथ्या भाषते क्वापि वसुदेवो महामनाः ।केशं मुञ्च महाभाग स्त्रीहत्या पातकं तथा॥ 86 ॥

na mithyā bhāṣate kvāpi vasudevo mahāmanāḥ | keśaṃ muñca mahābhāga strīhatyā pātakaṃ tathā

व्यास उवाच ।एवं प्रबोधितः कंसो यदुवृद्धैर्महात्मभिः ।क्रोधं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सत्यवाक्यानुमोदितः॥ 87 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ prabodhitaḥ kaṃso yaduvṛddhairmahātmabhiḥ | krodhaṃ tyaktvā sthitastatra satyavākyānumoditaḥ

ततो दुन्दुभयो नेदुर्वादित्राणि च सस्वनुः ।जयशब्दस्तु सर्वेषामुत्पन्नस्तत्र संसदि॥ 88 ॥

tato dundubhayo nedurvāditrāṇi ca sasvanuḥ | jayaśabdastu sarveṣāmutpannastatra saṃsadi

प्रसाद्य कंसं प्रतिमोच्य देवकीं महायशाः शूरसुतस्तदानीम् ।जगाम गेहं स्वजनानुवृत्तो नवोढया वीतभयस्तरस्वी॥ 89 ॥

prasādya kaṃsaṃ pratimocya devakīṃ mahāyaśāḥ śūrasutastadānīm | jagāma gehaṃ svajanānuvṛtto navoḍhayā vītabhayastarasvī