Skandha 4, Adhyāya 19

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह प्रजापतिम् ।यन्मायामोहितः सर्वस्तत्त्वं जानाति नो जनः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha prajāpatim | yanmāyāmohitaḥ sarvastattvaṃ jānāti no janaḥ

वयं मायावृताः कामं न स्मरामो जगद्गुरुम् ।परमं पुरुषं शान्तं सच्चिदानन्दमव्ययम्॥ 2 ॥

vayaṃ māyāvṛtāḥ kāmaṃ na smarāmo jagadgurum | paramaṃ puruṣaṃ śāntaṃ saccidānandamavyayam

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शिवोऽहमिति मोहिताः ।न जानीमो वयं धातः परं वस्तु सनातनम्॥ 3 ॥

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śivo'hamiti mohitāḥ | na jānīmo vayaṃ dhātaḥ paraṃ vastu sanātanam

यन्मायामोहितश्चाहं सदा वर्ते परात्मनः ।परवान्दारुपाञ्चाली मायिकस्य यथा वशे॥ 4 ॥

yanmāyāmohitaścāhaṃ sadā varte parātmanaḥ | paravāndārupāñcālī māyikasya yathā vaśe

भवतापि तथा दृष्टा विभूतिस्तस्य चाद्भुता ।कल्पादौ भवयुक्तेन मयापि च सुधार्णवे॥ 5 ॥

bhavatāpi tathā dṛṣṭā vibhūtistasya cādbhutā | kalpādau bhavayuktena mayāpi ca sudhārṇave

मणिद्वीपेऽथ मन्दारविटपे रासमण्डले ।समाजे तत्र सा दृष्टा श्रुता न वचसापि च॥ 6 ॥

maṇidvīpe'tha mandāraviṭape rāsamaṇḍale | samāje tatra sā dṛṣṭā śrutā na vacasāpi ca

तस्मात्तां परमां शक्तिं स्मरन्त्वद्य सुराः शिवाम् ।सर्वकामप्रदां मायामाद्यां शक्तिं परात्मनः॥ 7 ॥

tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ smarantvadya surāḥ śivām | sarvakāmapradāṃ māyāmādyāṃ śaktiṃ parātmanaḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्ता हरिणा देवा ब्रह्माद्या भुवनेश्वरीम् ।सस्मरुर्मनसा देवीं योगमायां सनातनीम्॥ 8 ॥

vyāsa uvāca | ityuktā hariṇā devā brahmādyā bhuvaneśvarīm | sasmarurmanasā devīṃ yogamāyāṃ sanātanīm

स्मृतमात्रा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।पाशाङ्कुशवराभीतिधरा देवी जपारुणा ।दृष्ट्वा प्रमुदिता देवास्तुष्टुवुस्तां सुदर्शनाम्॥ 9 ॥

smṛtamātrā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | pāśāṅkuśavarābhītidharā devī japāruṇā | dṛṣṭvā pramuditā devāstuṣṭuvustāṃ sudarśanām

देवा ऊचुः ।ऊर्णनाभाद्यथा तन्तुर्विस्फुलिङ्गा विभावसोः ।तथा जगद्यदेतस्या निर्गतं तां नता वयम्॥ 10 ॥

devā ūcuḥ | ūrṇanābhādyathā tanturvisphuliṅgā vibhāvasoḥ | tathā jagadyadetasyā nirgataṃ tāṃ natā vayam

यन्मायाशक्तिसङ्कॢप्तं जगत्सर्वं चराचरम् ।तां चितं भुवनाधीशां स्मरामः करुणार्णवाम्॥ 11 ॥

yanmāyāśaktisaṅkḷptaṃ jagatsarvaṃ carācaram | tāṃ citaṃ bhuvanādhīśāṃ smarāmaḥ karuṇārṇavām

यदज्ञानाद्भवोत्पत्तिर्यज्ज्ञानाद्भवनाशनम् ।संविद्रूपां च तां देवीं स्मरामः सा प्रचोदयात्॥ 12 ॥

yadajñānādbhavotpattiryajjñānādbhavanāśanam | saṃvidrūpāṃ ca tāṃ devīṃ smarāmaḥ sā pracodayāt

महालक्ष्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि ।तन्नो देवी प्रचोदयात्॥ 13 ॥

mahālakṣyai ca vidmahe sarvaśaktyai ca dhīmahi | tanno devī pracodayāt

मातर्नताः स्म भुवनार्तिहरे प्रसीद शन्तो विधेहि कुरु कार्यमिदं दयार्द्रे ।भारं हरस्व विनिहत्य सुरारिवर्गं मह्या महेश्वरि सतां कुरु शं भवानि॥ 14 ॥

mātarnatāḥ sma bhuvanārtihare prasīda śanto vidhehi kuru kāryamidaṃ dayārdre | bhāraṃ harasva vinihatya surārivargaṃ mahyā maheśvari satāṃ kuru śaṃ bhavāni

यद्यम्बुजाक्षि दयसे न सुरान्कदाचित् किं ते क्षमा रणमुखेऽसिशरैः प्रहर्तुम् ।एतत्त्वयैव गदितं ननु यक्षरूपं धृत्वा तृणं दह हुताश पदाभिलाषैः॥ 15 ॥

yadyambujākṣi dayase na surānkadācit kiṃ te kṣamā raṇamukhe'siśaraiḥ prahartum | etattvayaiva gaditaṃ nanu yakṣarūpaṃ dhṛtvā tṛṇaṃ daha hutāśa padābhilāṣaiḥ

कंसः कुजोऽथ यवनेन्द्रसुतश्च केशी बार्हद्रथो बकबकीखरशाल्वमुख्याः ।येऽन्ये तथा नृपतयो भुवि सन्ति तांस्त्वं हत्वा हरस्व जगतो भरमाशु मातः॥ 16 ॥

kaṃsaḥ kujo'tha yavanendrasutaśca keśī bārhadratho bakabakīkharaśālvamukhyāḥ | ye'nye tathā nṛpatayo bhuvi santi tāṃstvaṃ hatvā harasva jagato bharamāśu mātaḥ

ये विष्णुना न निहताः किल शङ्करेण ये वा विगृह्य जलजाक्षि पुरन्दरेण ।ते ते मुखं सुखकरं सुसमीक्षमाणाः सङ्ख्ये शरैर्विनिहता निजलीलया ते॥ 17 ॥

ye viṣṇunā na nihatāḥ kila śaṅkareṇa ye vā vigṛhya jalajākṣi purandareṇa | te te mukhaṃ sukhakaraṃ susamīkṣamāṇāḥ saṅkhye śarairvinihatā nijalīlayā te

शक्तिं विना हरिहरप्रमुखाः सुराश्च ॥ नैवेश्वरा विचलितुं तव देवदेवि ।किं धारणाविरहितः प्रभुरप्यनन्तो धर्तुं धराञ्च रजनीशकलावतंसे॥ 18 ॥

śaktiṃ vinā hariharapramukhāḥ surāśca || naiveśvarā vicalituṃ tava devadevi | kiṃ dhāraṇāvirahitaḥ prabhurapyananto dhartuṃ dharāñca rajanīśakalāvataṃse

इन्द्र उवाच ।वाचा विना विधिरलं भवतीह विश्वं कर्तुं हरिः किमु रमारहितोऽथ पातुम् ।संहर्तुमीश उमयोज्झित ईश्वरः किं ते ताभिरेव सहिताः प्रभवः प्रजेशाः॥ 19 ॥

indra uvāca | vācā vinā vidhiralaṃ bhavatīha viśvaṃ kartuṃ hariḥ kimu ramārahito'tha pātum | saṃhartumīśa umayojjhita īśvaraḥ kiṃ te tābhireva sahitāḥ prabhavaḥ prajeśāḥ

विष्णुरुवाच ।कर्तुं प्रभुर्न द्रुहिणो न कदाचनाहं नापीश्वरस्तव कलारहितस्त्रिलोक्याः ।कर्तुं प्रभुत्वमनघेऽत्र तथा विहर्तुं त्वं वै समस्तविभवेश्वरि भासि नूनम्॥ 20 ॥

viṣṇuruvāca | kartuṃ prabhurna druhiṇo na kadācanāhaṃ nāpīśvarastava kalārahitastrilokyāḥ | kartuṃ prabhutvamanaghe'tra tathā vihartuṃ tvaṃ vai samastavibhaveśvari bhāsi nūnam

व्यास उवाच ।एवं स्तुता तदा देवी तानाह विबुधेश्वरान् ।किं तत्कार्यं वदन्त्वद्य करोमि विगतज्वराः॥ 21 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ stutā tadā devī tānāha vibudheśvarān | kiṃ tatkāryaṃ vadantvadya karomi vigatajvarāḥ

असाध्यमपि लोकेऽस्मिंस्तत्करोमि सुरेप्सितम् ।शंसन्तु भवतां दुःखं धरायाश्च सुरोत्तमाः॥ 22 ॥

asādhyamapi loke'smiṃstatkaromi surepsitam | śaṃsantu bhavatāṃ duḥkhaṃ dharāyāśca surottamāḥ

देवा ऊचुः ।वसुधेयं भराक्रान्ता सम्प्राप्ता विबुधान्प्रति ।रुदती वेपमाना च पीडिता दुष्टभूभुजैः॥ 23 ॥

devā ūcuḥ | vasudheyaṃ bharākrāntā samprāptā vibudhānprati | rudatī vepamānā ca pīḍitā duṣṭabhūbhujaiḥ

भारापहरणं चास्याः कर्तव्यं भुवनेश्वरि ।देवानामीष्मित कार्यमेतदेवाधुना शिवे॥ 24 ॥

bhārāpaharaṇaṃ cāsyāḥ kartavyaṃ bhuvaneśvari | devānāmīṣmita kāryametadevādhunā śive

घातितस्तु पुरा मातस्त्वया महिषरूपभृत् ।दानवोऽतिबलाक्रान्तस्तत्सहायाश्च कोटिशः॥ 25 ॥

ghātitastu purā mātastvayā mahiṣarūpabhṛt | dānavo'tibalākrāntastatsahāyāśca koṭiśaḥ

तथा शुम्भो निशुम्भश्च रक्तबीजस्तथापरः ।चण्डमुण्डौ महावीर्यौ तथैव धूम्रलोचनः॥ 26 ॥

tathā śumbho niśumbhaśca raktabījastathāparaḥ | caṇḍamuṇḍau mahāvīryau tathaiva dhūmralocanaḥ

दुर्मुखो दुःसहश्चैव करालश्चाति वीर्यवान् ।अन्ये च बहवः क्रूरास्त्वयैव च निपातिताः॥ 27 ॥

durmukho duḥsahaścaiva karālaścāti vīryavān | anye ca bahavaḥ krūrāstvayaiva ca nipātitāḥ

तथैव च सुरारींश्च जहि सर्वान्महीश्वरान् ।॥ व्यास उवाच ।इत्युक्ता सा तदा देवी देवानाहाम्बिका शिवा॥ 28 ॥

tathaiva ca surārīṃśca jahi sarvānmahīśvarān | || vyāsa uvāca | ityuktā sā tadā devī devānāhāmbikā śivā

सम्प्रहस्यासितापाङ्गी मेघगम्भीरया गिरा ।श्रीदेव्युवाच ।मयेदं चिन्तितं पूर्वमंशावतरणं सुराः॥ 29 ॥

samprahasyāsitāpāṅgī meghagambhīrayā girā | śrīdevyuvāca | mayedaṃ cintitaṃ pūrvamaṃśāvataraṇaṃ surāḥ

भारावतरणं चैव यथा स्याद्दुष्टभूभुजाम् ।मया सर्वे निहन्तव्या दैत्येशा ये महीभुजः॥ 30 ॥

bhārāvataraṇaṃ caiva yathā syādduṣṭabhūbhujām | mayā sarve nihantavyā daityeśā ye mahībhujaḥ

मागधाद्या महाभागाः स्वशक्त्या मन्दतेजसः ।भवद्भिरपि स्वैरंशैरवतीर्य धरातले॥ 31 ॥

māgadhādyā mahābhāgāḥ svaśaktyā mandatejasaḥ | bhavadbhirapi svairaṃśairavatīrya dharātale

मच्छक्तियुक्तैः कर्तव्यं भारावतरणं सुराः ।कश्यपो भार्यया सार्धं दिविजानां प्रजापतिः॥ 32 ॥

macchaktiyuktaiḥ kartavyaṃ bhārāvataraṇaṃ surāḥ | kaśyapo bhāryayā sārdhaṃ divijānāṃ prajāpatiḥ

यादवानां कुले पूर्वं भविताऽऽनकदुन्दुभिः ।तथैव भृगुशापाद्वै भगवान्विष्णुरव्ययः॥ 33 ॥

yādavānāṃ kule pūrvaṃ bhavitā''nakadundubhiḥ | tathaiva bhṛguśāpādvai bhagavānviṣṇuravyayaḥ

अंशेन भविता तत्र वसुदेवसुतो हरिः ।तदाहं प्रभविष्यामि यशोदायां च गोकुले॥ 34 ॥

aṃśena bhavitā tatra vasudevasuto hariḥ | tadāhaṃ prabhaviṣyāmi yaśodāyāṃ ca gokule

कार्यं सर्वं करिष्यामि सुराणां सुरसत्तमाः ।कारागारे गतं विष्णुं प्रापयिष्यामि गोकुले॥ 35 ॥

kāryaṃ sarvaṃ kariṣyāmi surāṇāṃ surasattamāḥ | kārāgāre gataṃ viṣṇuṃ prāpayiṣyāmi gokule

शेषं च देवकीगर्भात्प्रापयिष्यामि रोहिणीम् ।मच्छक्त्योपचितौ तौ च कर्तारौ दुष्टसङ्क्षयम्॥ 36 ॥

śeṣaṃ ca devakīgarbhātprāpayiṣyāmi rohiṇīm | macchaktyopacitau tau ca kartārau duṣṭasaṅkṣayam

दुष्टानां भूभुजां कामं द्वापरान्ते सुनिश्चितम् ।इन्द्रांशोऽप्यर्जुनः साक्षात्करिष्यति बलक्षयम्॥ 37 ॥

duṣṭānāṃ bhūbhujāṃ kāmaṃ dvāparānte suniścitam | indrāṃśo'pyarjunaḥ sākṣātkariṣyati balakṣayam

धर्मांशोऽपि महाराजो भविष्यति युधिष्ठिरः ।वाय्वंशो भीमसेनश्चाश्विन्यंशौ च यमावपि॥ 38 ॥

dharmāṃśo'pi mahārājo bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ | vāyvaṃśo bhīmasenaścāśvinyaṃśau ca yamāvapi

वसोरंशोऽथ गाङ्गेयः करिष्यति बलक्षयम् ।व्रजन्तु च भवन्तोऽद्य धरा भवतु सुस्थिरा॥ 39 ॥

vasoraṃśo'tha gāṅgeyaḥ kariṣyati balakṣayam | vrajantu ca bhavanto'dya dharā bhavatu susthirā

भारावतरणं नूनं करिष्यामि सुरोत्तमाः ।कृत्वा निमित्तमात्रांस्तान्स्वशक्त्याहं न संशयः॥ 40 ॥

bhārāvataraṇaṃ nūnaṃ kariṣyāmi surottamāḥ | kṛtvā nimittamātrāṃstānsvaśaktyāhaṃ na saṃśayaḥ

कुरुक्षेत्रे करिष्यामि क्षत्त्रियाणां च सङ्क्षयम् ।असूयेर्ष्या मतिस्तृष्णा ममताभिमता स्पृहा॥ 41 ॥

kurukṣetre kariṣyāmi kṣattriyāṇāṃ ca saṅkṣayam | asūyerṣyā matistṛṣṇā mamatābhimatā spṛhā

जिगीषा मदनो मोहो दोषैर्नक्ष्यन्ति यादवाः ।ब्राह्मणस्य च शापेन वंशनाशो भविष्यति॥ 42 ॥

jigīṣā madano moho doṣairnakṣyanti yādavāḥ | brāhmaṇasya ca śāpena vaṃśanāśo bhaviṣyati

भगवानपि शापेन त्यक्ष्यत्येतत्कलेवरम् ।भवन्तोऽपि निजाङ्गैश्च सहायाः शार्ङ्गधन्वनः॥ 43 ॥

bhagavānapi śāpena tyakṣyatyetatkalevaram | bhavanto'pi nijāṅgaiśca sahāyāḥ śārṅgadhanvanaḥ

प्रभवन्तु सनारीका मथुरायां च गोकुले ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी योगमाया परात्मनः॥ 44 ॥

prabhavantu sanārīkā mathurāyāṃ ca gokule | vyāsa uvāca | ityuktvāntardadhe devī yogamāyā parātmanaḥ

सधरा वै सुराः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि च ।धरापि सुस्थिरा जाता तस्या वाक्येन तोषिता॥ 45 ॥

sadharā vai surāḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni ca | dharāpi susthirā jātā tasyā vākyena toṣitā

ओषधीवीरुधोपेता बभूव जनमेजय ।प्रजाश्च सुखिनो जाता द्विजाश्चापुर्महोदयम् ।सन्तुष्टा मुनयः सर्वे बभूबुर्धर्मतत्पराः॥ 46 ॥

oṣadhīvīrudhopetā babhūva janamejaya | prajāśca sukhino jātā dvijāścāpurmahodayam | santuṣṭā munayaḥ sarve babhūburdharmatatparāḥ