Skandha 4, Adhyāya 18

व्यास उवाच ।शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कृष्णस्य चरितं महत् ।अवतारकारणं चैव देव्याश्चरितमद्भुतम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi kṛṣṇasya caritaṃ mahat | avatārakāraṇaṃ caiva devyāścaritamadbhutam

धरैकदा भराक्रान्ता रुदती चातिकर्शिता ।गोरूपधारिणी दीना भीतागच्छत्त्रिविष्टपम्॥ 2 ॥

dharaikadā bharākrāntā rudatī cātikarśitā | gorūpadhāriṇī dīnā bhītāgacchattriviṣṭapam

पृष्टा शक्रेण किं तेऽद्य वर्तते भयमित्यथ ।केन वै पीडितासि त्वं किं ते दुःखं वसुन्धरे॥ 3 ॥

pṛṣṭā śakreṇa kiṃ te'dya vartate bhayamityatha | kena vai pīḍitāsi tvaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vasundhare

तच्छ्रुत्वेला तदोवाच शृणु देवेश मेऽखिलम् ।दुःखं पृच्छसि यत्त्वं मे भाराक्रान्तोऽस्मि मानद॥ 4 ॥

tacchrutvelā tadovāca śṛṇu deveśa me'khilam | duḥkhaṃ pṛcchasi yattvaṃ me bhārākrānto'smi mānada

जरासन्धो महापापी मागधेषु पतिर्मम ।शिशुपालस्तथा चैद्यः काशिराजः प्रतापवान्॥ 5 ॥

jarāsandho mahāpāpī māgadheṣu patirmama | śiśupālastathā caidyaḥ kāśirājaḥ pratāpavān

रुक्मी च बलवान्कंसो नरकश्च महाबलः ।शाल्वः सौभपतिः क्रूरः केशी धेनुकवत्सकौ॥ 6 ॥

rukmī ca balavānkaṃso narakaśca mahābalaḥ | śālvaḥ saubhapatiḥ krūraḥ keśī dhenukavatsakau

सर्वे धर्मविहीनाश्च परस्परविरोधिनः ।पापाचारा मदोन्मत्ताः कालरूपाश्च पार्थिवाः॥ 7 ॥

sarve dharmavihīnāśca parasparavirodhinaḥ | pāpācārā madonmattāḥ kālarūpāśca pārthivāḥ

तैरहं पीडिता शक्र भाराक्रान्ताक्षमा विभो ।किं करोमि क्व गच्छामि चिन्ता मे महती स्थिता॥ 8 ॥

tairahaṃ pīḍitā śakra bhārākrāntākṣamā vibho | kiṃ karomi kva gacchāmi cintā me mahatī sthitā

पीडिताहं वराहेण विष्णुना प्रभविष्णुना ।शक्र जानीहि हरिणा दुःखाद्दुःखतरं गता॥ 9 ॥

pīḍitāhaṃ varāheṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā | śakra jānīhi hariṇā duḥkhādduḥkhataraṃ gatā

यतोऽहं दुष्टदैत्येन कश्यपस्यात्मजेन वै ।हृताहं हिरण्याक्षेण मग्ना तस्मिन्महार्णवे॥ 10 ॥

yato'haṃ duṣṭadaityena kaśyapasyātmajena vai | hṛtāhaṃ hiraṇyākṣeṇa magnā tasminmahārṇave

तदा सूकररूपेण विष्णुना निहतोऽप्यसौ ।उद्धृताहं वराहेण स्थापिता हि स्थिरा कृता॥ 11 ॥

tadā sūkararūpeṇa viṣṇunā nihato'pyasau | uddhṛtāhaṃ varāheṇa sthāpitā hi sthirā kṛtā

नोचेद्रसातले स्वस्था स्थिता स्यां सुखशायिनी ।न शक्तास्म्यद्य देवेश भारं वोढुं दुरात्मनाम्॥ 12 ॥

nocedrasātale svasthā sthitā syāṃ sukhaśāyinī | na śaktāsmyadya deveśa bhāraṃ voḍhuṃ durātmanām

अग्रे दुष्टः समायाति ह्यष्टाविंशस्तथा कलिः ।तदाहं पीडिता शक्र गन्तास्म्याशु रसातलम्॥ 13 ॥

agre duṣṭaḥ samāyāti hyaṣṭāviṃśastathā kaliḥ | tadāhaṃ pīḍitā śakra gantāsmyāśu rasātalam

तस्मात्त्वं देवदेवेश दुःखरूपार्णवस्य च ।पारदो भव भारं मे हर पादौ नमामि ते॥ 14 ॥

tasmāttvaṃ devadeveśa duḥkharūpārṇavasya ca | pārado bhava bhāraṃ me hara pādau namāmi te

इन्द्र उवाच ।इले किं ते करोम्यद्य ब्रह्माणं शरणं व्रज ।अहं तत्रागमिष्यामि स ते दुःखं हरिष्यति॥ 15 ॥

indra uvāca | ile kiṃ te karomyadya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ vraja | ahaṃ tatrāgamiṣyāmi sa te duḥkhaṃ hariṣyati

तच्छ्रुत्वा त्वरिता पृथ्वी ब्रह्मलोकं गता तदा ।शक्रोऽपि पृष्ठतः प्राप्तः सर्वदेवपुरःसरः॥ 16 ॥

tacchrutvā tvaritā pṛthvī brahmalokaṃ gatā tadā | śakro'pi pṛṣṭhataḥ prāptaḥ sarvadevapuraḥsaraḥ

सुरभीमागतां तत्र दृष्ट्वोवाच प्रजापतिः ।महीं ज्ञात्वा महाराज ध्यानेन समुपस्थिताम्॥ 17 ॥

surabhīmāgatāṃ tatra dṛṣṭvovāca prajāpatiḥ | mahīṃ jñātvā mahārāja dhyānena samupasthitām

कस्माद्रुदसि कल्याणि किं ते दुःखं वदाधुना ।पीडितासि च केन त्वं पापाचारेण भूर्वद॥ 18 ॥

kasmādrudasi kalyāṇi kiṃ te duḥkhaṃ vadādhunā | pīḍitāsi ca kena tvaṃ pāpācāreṇa bhūrvada

धरोवाच ।कलिरायाति दुष्टोऽयं बिभेमि तद्भयादहम् ।पापाचाराः प्रजास्तत्र भविष्यन्ति जगत्पते॥ 19 ॥

dharovāca | kalirāyāti duṣṭo'yaṃ bibhemi tadbhayādaham | pāpācārāḥ prajāstatra bhaviṣyanti jagatpate

राजानश्च दुराचाराः परस्परविरोधिनः ।चौरकर्मरताः सर्वे राक्षसाः पूर्णवैरिणः॥ 20 ॥

rājānaśca durācārāḥ parasparavirodhinaḥ | caurakarmaratāḥ sarve rākṣasāḥ pūrṇavairiṇaḥ

तान्हत्वा नृपतीन्भारं हर मेऽद्य पितामह ।पीडितास्मि महाराज सैन्यभारेण भूभृताम्॥ 21 ॥

tānhatvā nṛpatīnbhāraṃ hara me'dya pitāmaha | pīḍitāsmi mahārāja sainyabhāreṇa bhūbhṛtām

ब्रह्योवाच ।नाहं शक्तस्तथा देवि भारावतरणे तव ।गच्छावः सदनं विष्णोर्देवदेवस्य चक्रिणः॥ 22 ॥

brahyovāca | nāhaṃ śaktastathā devi bhārāvataraṇe tava | gacchāvaḥ sadanaṃ viṣṇordevadevasya cakriṇaḥ

स ते भारापनोदं वै करिष्यति जनार्दनः ।पूर्वं मयापि ते कार्यं चिन्तितं सुविचार्य च॥ 23 ॥

sa te bhārāpanodaṃ vai kariṣyati janārdanaḥ | pūrvaṃ mayāpi te kāryaṃ cintitaṃ suvicārya ca

तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ यत्र देवो जनार्दनः ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा वेदकर्तासौ पुरस्कृत्य सुरांश्च गाम्॥ 24 ॥

tatra gaccha suraśreṣṭha yatra devo janārdanaḥ | vyāsa uvāca | ityuktvā vedakartāsau puraskṛtya surāṃśca gām

जगाम विष्णुसदनं हंसारूढश्चतुर्मुखः ।तुष्टाव वेदवाक्यैश्च भक्तिप्रवणमानसः॥ 25 ॥

jagāma viṣṇusadanaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ | tuṣṭāva vedavākyaiśca bhaktipravaṇamānasaḥ

ब्रह्मोवाच ।सहस्रशीर्षास्त्वमसि सहस्राक्षः सहस्रपात् ।त्वं वेदपुरुषः पूर्वं देवदेवः सनातनः॥ 26 ॥

brahmovāca | sahasraśīrṣāstvamasi sahasrākṣaḥ sahasrapāt | tvaṃ vedapuruṣaḥ pūrvaṃ devadevaḥ sanātanaḥ

भूतपूर्वं भविष्यच्च वर्तमानं च यद्विभो ।अमरत्वं त्वया दत्तमस्माकं च रमापते॥ 27 ॥

bhūtapūrvaṃ bhaviṣyacca vartamānaṃ ca yadvibho | amaratvaṃ tvayā dattamasmākaṃ ca ramāpate

एतावान्महिमा तेऽस्ति को न वेत्ति जगत्त्रये ।त्वं कर्ताप्यविता हन्ता त्वं सर्वगतिरीश्वरः॥ 28 ॥

etāvānmahimā te'sti ko na vetti jagattraye | tvaṃ kartāpyavitā hantā tvaṃ sarvagatirīśvaraḥ

व्यास उवाच ।इतीडितः प्रभुर्विष्णुः प्रसन्नो गरुडध्वजः ।दर्शनञ्च ददौ तेभ्यो ब्रह्मादिभ्योऽमलाशयः॥ 29 ॥

vyāsa uvāca | itīḍitaḥ prabhurviṣṇuḥ prasanno garuḍadhvajaḥ | darśanañca dadau tebhyo brahmādibhyo'malāśayaḥ

पप्रच्छ स्वागतं देवान्प्रसन्नवदनो हरिः ।ततस्त्वागमने तेषां कारणञ्च सविस्तरम्॥ 30 ॥

papraccha svāgataṃ devānprasannavadano hariḥ | tatastvāgamane teṣāṃ kāraṇañca savistaram

तमुवाचाब्जजो नत्वा धरादुःखञ्च संस्मरन् ।भारावतरणं विष्णो कर्तव्यं ते जनार्दन॥ 31 ॥

tamuvācābjajo natvā dharāduḥkhañca saṃsmaran | bhārāvataraṇaṃ viṣṇo kartavyaṃ te janārdana

भुवि धृत्वावतारं त्वं द्वापरान्ते समागते ।हत्वा दुष्टान्नृपानुर्व्या हर भारं दयानिधे॥ 32 ॥

bhuvi dhṛtvāvatāraṃ tvaṃ dvāparānte samāgate | hatvā duṣṭānnṛpānurvyā hara bhāraṃ dayānidhe

विष्णुरुवाच ।नाहं स्वतन्त्र एवात्र न ब्रह्मा न शिवस्तथा ।नेन्द्रोऽग्निर्न यमस्त्वष्टा न सूर्यो वरुणस्तथा॥ 33 ॥

viṣṇuruvāca | nāhaṃ svatantra evātra na brahmā na śivastathā | nendro'gnirna yamastvaṣṭā na sūryo varuṇastathā

योगमायावशे सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् ।ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ग्रथितं गुणसूत्रतः॥ 34 ॥

yogamāyāvaśe sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam | brahmādistambaparyantaṃ grathitaṃ guṇasūtrataḥ

यथा सा स्वेच्छया पूर्वं कर्तुमिच्छति सुव्रत ।तथा करोति सुहिता वयं सर्वेऽपि तद्वशाः॥ 35 ॥

yathā sā svecchayā pūrvaṃ kartumicchati suvrata | tathā karoti suhitā vayaṃ sarve'pi tadvaśāḥ

यद्यहं स्यां स्वतन्त्रो वै चिन्तयन्तु धिया किल ।कुतोऽभवं मत्स्यवपुः कच्छपो वा महार्णवे॥ 36 ॥

yadyahaṃ syāṃ svatantro vai cintayantu dhiyā kila | kuto'bhavaṃ matsyavapuḥ kacchapo vā mahārṇave

तिर्यग्योनिषु को भोगः का कीर्तिः किं सुखं पुनः ।किं पुण्यं किं फलं तत्र क्षुद्रयोनिगतस्य मे॥ 37 ॥

tiryagyoniṣu ko bhogaḥ kā kīrtiḥ kiṃ sukhaṃ punaḥ | kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tatra kṣudrayonigatasya me

कोलो वाथ नृसिंहो वा वामनो वाभवं कुतः ।जमदग्निसुतः कस्मात्सम्भवेयं पितामह॥ 38 ॥

kolo vātha nṛsiṃho vā vāmano vābhavaṃ kutaḥ | jamadagnisutaḥ kasmātsambhaveyaṃ pitāmaha

नृशंसं वा कथं कर्म कृतवानस्मि भूतले ।क्षतजैस्तु ह्रदान्सर्वान्पूरयेयं कथं पुनः॥ 39 ॥

nṛśaṃsaṃ vā kathaṃ karma kṛtavānasmi bhūtale | kṣatajaistu hradānsarvānpūrayeyaṃ kathaṃ punaḥ

तत्कथं जमदग्नेश्च पुत्रो भूत्वा द्विजोत्तमः ।क्षत्रियान्हतवानाजौ निर्दयो गर्भगानपि॥ 40 ॥

tatkathaṃ jamadagneśca putro bhūtvā dvijottamaḥ | kṣatriyānhatavānājau nirdayo garbhagānapi

रामो भूत्वाथ देवेन्द्र प्राविशद्दण्डकं वनम् ।पदातिश्चीरवासाश्च जटावल्कलवान्पुनः॥ 41 ॥

rāmo bhūtvātha devendra prāviśaddaṇḍakaṃ vanam | padātiścīravāsāśca jaṭāvalkalavānpunaḥ

असहायो ह्यपाथेयो भीषणे निर्जने वने ।कुर्वन्नाखेटकं तत्र व्यचरं विगतत्रपः॥ 42 ॥

asahāyo hyapātheyo bhīṣaṇe nirjane vane | kurvannākheṭakaṃ tatra vyacaraṃ vigatatrapaḥ

न ज्ञातवान्मृगं हैमं मायया पिहितस्तदा ।उटजे जानकीं त्यक्त्वा निर्गतस्तत्पदानुगः॥ 43 ॥

na jñātavānmṛgaṃ haimaṃ māyayā pihitastadā | uṭaje jānakīṃ tyaktvā nirgatastatpadānugaḥ

लक्ष्मणोऽपि च तां त्यक्त्वा निर्गतो मत्पदानुगः ।वारितोऽपि मयात्यर्थं मोहितः प्राकृतैर्गुणैः॥ 44 ॥

lakṣmaṇo'pi ca tāṃ tyaktvā nirgato matpadānugaḥ | vārito'pi mayātyarthaṃ mohitaḥ prākṛtairguṇaiḥ

भिक्षुरूपं ततः कृत्वा रावणः कपटाकृतिः ।जहार तरसा रक्षो जानकीं शोककर्शिताम्॥ 45 ॥

bhikṣurūpaṃ tataḥ kṛtvā rāvaṇaḥ kapaṭākṛtiḥ | jahāra tarasā rakṣo jānakīṃ śokakarśitām

दुःखार्तेन मया तत्र रुदितञ्च वने वने ।सुग्रीवेण च मित्रत्वं कृतं कार्यवशान्मया॥ 46 ॥

duḥkhārtena mayā tatra ruditañca vane vane | sugrīveṇa ca mitratvaṃ kṛtaṃ kāryavaśānmayā

अन्यायेन हतो वाली शापाच्चैव निवारितः ।सहायान्वानरान् कृत्वा लङ्कायां चलितः पुनः॥ 47 ॥

anyāyena hato vālī śāpāccaiva nivāritaḥ | sahāyānvānarān kṛtvā laṅkāyāṃ calitaḥ punaḥ

बद्धोऽहं नागपाशैश्च लक्ष्मणश्च ममानुजः ।विसंज्ञौ पतितौ दृष्ट्वा वानरा विस्मयं गताः॥ 48 ॥

baddho'haṃ nāgapāśaiśca lakṣmaṇaśca mamānujaḥ | visaṃjñau patitau dṛṣṭvā vānarā vismayaṃ gatāḥ

गरुडेन तदाऽऽगत्य मोचितौ भ्रातरौ किल ।चिन्ता मे महती जाता दैवं किं वा करिष्यति॥ 49 ॥

garuḍena tadā''gatya mocitau bhrātarau kila | cintā me mahatī jātā daivaṃ kiṃ vā kariṣyati

हृतं राज्यं वने वासो मृतस्तातः प्रिया हृता ।युद्धं कष्टं ददात्येवमग्रे किं वा करिष्यति॥ 50 ॥

hṛtaṃ rājyaṃ vane vāso mṛtastātaḥ priyā hṛtā | yuddhaṃ kaṣṭaṃ dadātyevamagre kiṃ vā kariṣyati

प्रथमं तु महद्दुःखमराज्यस्य वनाश्रयम् ।राजपुत्र्यान्वितस्यैव धनहीनस्य मे सुराः॥ 51 ॥

prathamaṃ tu mahadduḥkhamarājyasya vanāśrayam | rājaputryānvitasyaiva dhanahīnasya me surāḥ

वराटिकापि पित्रा मे न दत्ता वननिर्गमे ।पदातिरसहायोऽहं धनहीनश्च निर्गतः॥ 52 ॥

varāṭikāpi pitrā me na dattā vananirgame | padātirasahāyo'haṃ dhanahīnaśca nirgataḥ

चतुर्दशैव वर्षाणि नीतानि च तदा मया ।क्षात्रं धर्मं परित्यज्य व्याधवृत्त्या महावने॥ 53 ॥

caturdaśaiva varṣāṇi nītāni ca tadā mayā | kṣātraṃ dharmaṃ parityajya vyādhavṛttyā mahāvane

दैवाद्युद्धे जयः प्राप्तो निहतोऽसौ महासुरः ।आनीता च पुनः सीता प्राप्तायोध्या मया तथा॥ 54 ॥

daivādyuddhe jayaḥ prāpto nihato'sau mahāsuraḥ | ānītā ca punaḥ sītā prāptāyodhyā mayā tathā

वर्षाणि कतिचित्तत्र सुखं संसारसम्भवम् ।प्राप्तं राज्यञ्च सम्पूर्णं कोसलानधितिष्ठता॥ 55 ॥

varṣāṇi katicittatra sukhaṃ saṃsārasambhavam | prāptaṃ rājyañca sampūrṇaṃ kosalānadhitiṣṭhatā

पुरैवं वर्तमानेन प्राप्तराज्येन वै तदा ।लोकापवादभीतेन त्यक्ता सीता वने मया॥ 56 ॥

puraivaṃ vartamānena prāptarājyena vai tadā | lokāpavādabhītena tyaktā sītā vane mayā

कान्ताविरहजं दुःखं पुनः प्राप्तं दुरासदम् ।पातालं सा गता पश्चाद्धरां भित्त्वा धरात्मजा॥ 57 ॥

kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ punaḥ prāptaṃ durāsadam | pātālaṃ sā gatā paścāddharāṃ bhittvā dharātmajā

एवं रामावतारेऽपि दुःखं प्राप्तं निरन्तरम् ।परतन्त्रेण मे नूनं स्वतन्त्रः को भवेत्तदा॥ 58 ॥

evaṃ rāmāvatāre'pi duḥkhaṃ prāptaṃ nirantaram | paratantreṇa me nūnaṃ svatantraḥ ko bhavettadā

पश्चात्कालवशात्प्राप्तः स्वर्गो मे भ्रातृभिः सह ।परतन्त्रस्य का वार्ता वक्तव्या विबुधेन वै॥ 59 ॥

paścātkālavaśātprāptaḥ svargo me bhrātṛbhiḥ saha | paratantrasya kā vārtā vaktavyā vibudhena vai

परतन्त्रोऽत्म्यहं नूनं पद्मयोने निशामय ।तथा त्वमपि रुद्रश्च सर्वे चान्ये सुरोत्तमाः॥ 60 ॥

paratantro'tmyahaṃ nūnaṃ padmayone niśāmaya | tathā tvamapi rudraśca sarve cānye surottamāḥ