Skandha 4, Adhyāya 21

व्यास उवाच ।अथ काले तु सम्प्राप्ते देवकी देवरूपिणी ।गर्भं दधार विधिवद्वसुदेवेन सङ्गता॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | atha kāle tu samprāpte devakī devarūpiṇī | garbhaṃ dadhāra vidhivadvasudevena saṅgatā

पूर्णेऽथ दशमे मासे सुषुवे सुतमुत्तमम् ।रूपावयवसम्पन्नं देवकी प्रथमं यदा॥ 2 ॥

pūrṇe'tha daśame māse suṣuve sutamuttamam | rūpāvayavasampannaṃ devakī prathamaṃ yadā

तदाऽऽह वसुदेवस्तां सत्यवाक्यानुमोदितः ।भावित्वाच्च महाभागो देवकीं देवमातरम्॥ 3 ॥

tadā''ha vasudevastāṃ satyavākyānumoditaḥ | bhāvitvācca mahābhāgo devakīṃ devamātaram

वरोरु समयं मे त्वं जानासि स्वसुतार्पणे ।मोचिता त्वं महाभागे शपथेन मया तदा॥ 4 ॥

varoru samayaṃ me tvaṃ jānāsi svasutārpaṇe | mocitā tvaṃ mahābhāge śapathena mayā tadā

इमं पुत्रं सुकेशान्ते दास्यामि भ्रातृसूनवे ।॥ विचित्रकर्मणां पाको दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः॥ 5 ॥

imaṃ putraṃ sukeśānte dāsyāmi bhrātṛsūnave | || vicitrakarmaṇāṃ pāko durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ

सर्वेषां किल जीवानां कालपाशानुवर्तिनाम् ।भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म शुभ वा यदि वाशुभम्॥ 6 ॥

sarveṣāṃ kila jīvānāṃ kālapāśānuvartinām | bhoktavyaṃ svakṛtaṃ karma śubha vā yadi vāśubham

प्रारब्धं सर्वथैवात्र जीवस्य विधिनिर्मितम् ।देवक्युवाच ।स्वामिन् पूर्वं कृतं कर्म भोक्तव्यं सर्वथा नृभिः॥ 7 ॥

prārabdhaṃ sarvathaivātra jīvasya vidhinirmitam | devakyuvāca | svāmin pūrvaṃ kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ sarvathā nṛbhiḥ

तीर्थैस्तपोभिर्दानैर्वा किं न याति क्षयं हि तत् ।लिखितो धर्मशास्त्रेषु प्रायश्चित्तविधिर्नृप॥ 8 ॥

tīrthaistapobhirdānairvā kiṃ na yāti kṣayaṃ hi tat | likhito dharmaśāstreṣu prāyaścittavidhirnṛpa

पूर्वार्जितानां पापानां विनाशाय महात्मभिः ।ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः॥ 9 ॥

pūrvārjitānāṃ pāpānāṃ vināśāya mahātmabhiḥ | brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ

द्वादशाब्दव्रते चीर्णे शुद्धिं याति यतस्ततः ।मन्वादिभिर्यथोद्दिष्टं प्रायश्चित्तं विधानतः॥ 10 ॥

dvādaśābdavrate cīrṇe śuddhiṃ yāti yatastataḥ | manvādibhiryathoddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ vidhānataḥ

तथा कृत्वा नरः पापान्मुच्यते वा न वानघ ।विगीतवचनास्ते किं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः॥ 11 ॥

tathā kṛtvā naraḥ pāpānmucyate vā na vānagha | vigītavacanāste kiṃ munayastattvadarśinaḥ

याज्ञवल्क्यादयः सर्वे धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः ।भवितव्यं भवत्येव यद्येवं निश्चयः प्रभो॥ 12 ॥

yājñavalkyādayaḥ sarve dharmaśāstrapravartakāḥ | bhavitavyaṃ bhavatyeva yadyevaṃ niścayaḥ prabho

आयुर्वेदः स मिथ्यैव मन्त्रवादास्तथाखिलाः ।उद्यमस्तु वृथा सर्वमेवं चेद्दैवनिर्मितम्॥ 13 ॥

āyurvedaḥ sa mithyaiva mantravādāstathākhilāḥ | udyamastu vṛthā sarvamevaṃ ceddaivanirmitam

भवितव्यं भवत्येव प्रवृत्तिस्तु निरर्थिका ।अग्निष्टोमादिकं व्यर्थं नियतं स्वर्गसाधनम्॥ 14 ॥

bhavitavyaṃ bhavatyeva pravṛttistu nirarthikā | agniṣṭomādikaṃ vyarthaṃ niyataṃ svargasādhanam

यदा तदा प्रमाणं हि वृथैव परिभाषितम् ।वितथे तत्प्रमाणे तु धर्मोच्छेदः कुतो न हि॥ 15 ॥

yadā tadā pramāṇaṃ hi vṛthaiva paribhāṣitam | vitathe tatpramāṇe tu dharmocchedaḥ kuto na hi

उद्यमे च कृते सिद्धिः प्रत्यक्षेणैव साध्यते ।तस्मादत्र प्रकर्तव्यः प्रपञ्चश्चित्तकल्पितः॥ 16 ॥

udyame ca kṛte siddhiḥ pratyakṣeṇaiva sādhyate | tasmādatra prakartavyaḥ prapañcaścittakalpitaḥ

यथायं बालकः क्षेमं प्राप्नोति मम पुत्रकः ।मिथ्या यदि प्रकर्तव्यं वचनं शुभमिच्छता॥ 17 ॥

yathāyaṃ bālakaḥ kṣemaṃ prāpnoti mama putrakaḥ | mithyā yadi prakartavyaṃ vacanaṃ śubhamicchatā

न तत्र दूषणं किञ्चित्पवदन्ति मनीषिणः ।वसुदेव उवाच ।निशामय महाभागे सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥ 18 ॥

na tatra dūṣaṇaṃ kiñcitpavadanti manīṣiṇaḥ | vasudeva uvāca | niśāmaya mahābhāge satyametad bravīmi te

उद्यमः खलु कर्तव्यः फलं दैववशानुगम् ।त्रिविधानीह कर्माणि संसारेऽत्र पुराविदः॥ 19 ॥

udyamaḥ khalu kartavyaḥ phalaṃ daivavaśānugam | trividhānīha karmāṇi saṃsāre'tra purāvidaḥ

प्रवदन्तीह जीवानां पुराणेष्वागमेषु च ।सञ्चितानि च जीर्णानि प्रारब्धानि सुमध्यमे॥ 20 ॥

pravadantīha jīvānāṃ purāṇeṣvāgameṣu ca | sañcitāni ca jīrṇāni prārabdhāni sumadhyame

वर्तमानानि वामोरु विविधानीह देहिनाम् ।शुभाशुभानि कर्माणि बीजभूतानि यानि च॥ 21 ॥

vartamānāni vāmoru vividhānīha dehinām | śubhāśubhāni karmāṇi bījabhūtāni yāni ca

बहुजन्मसमुत्थानि काले तिष्ठन्ति सर्वथा ।पूर्वदेहं परित्यज्य जीवः कर्मवशानुगः॥ 22 ॥

bahujanmasamutthāni kāle tiṣṭhanti sarvathā | pūrvadehaṃ parityajya jīvaḥ karmavaśānugaḥ

स्वर्गं वा नरकं वापि प्राप्नोति स्वकृतेन वै ।दिव्यं देहञ्च सम्प्राप्य यातनादेहमर्थजम्॥ 23 ॥

svargaṃ vā narakaṃ vāpi prāpnoti svakṛtena vai | divyaṃ dehañca samprāpya yātanādehamarthajam

भुनक्ति विविधान् भोगान्स्वर्गे वा नरकेऽथवा ।भोगान्ते च यदोत्पत्तेः समयस्तस्य जायते॥ 24 ॥

bhunakti vividhān bhogānsvarge vā narake'thavā | bhogānte ca yadotpatteḥ samayastasya jāyate

लिङ्गदेहेन सहितं जायते जीवसंज्ञितम् ।तदैव सञ्चितेभ्यश्च कर्मभ्यः कर्मभिः पुनः॥ 25 ॥

liṅgadehena sahitaṃ jāyate jīvasaṃjñitam | tadaiva sañcitebhyaśca karmabhyaḥ karmabhiḥ punaḥ

योजयत्येव तं कालं कर्माणि प्राक्कृतानि च ।देहेनानेन भाव्यानि शुभानि चाशुभानि च॥ 26 ॥

yojayatyeva taṃ kālaṃ karmāṇi prākkṛtāni ca | dehenānena bhāvyāni śubhāni cāśubhāni ca

प्रारब्धानि च जीवेन भोक्तव्यानि सुलोचने ।प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति वर्तमानानि भामिनि॥ 27 ॥

prārabdhāni ca jīvena bhoktavyāni sulocane | prāyaścittena naśyanti vartamānāni bhāmini

सञ्चितानि तथैवाशु यथार्थं विहितेन च ।प्रारब्धकर्मणां भोगात्सङ्क्षयो नान्यथा भवेत्॥ 28 ॥

sañcitāni tathaivāśu yathārthaṃ vihitena ca | prārabdhakarmaṇāṃ bhogātsaṅkṣayo nānyathā bhavet

तेनायं ते कुमारो वै देयः कंसाय सर्वथा ।न मिथ्या वचनं मेऽस्ति लोकनिन्दाभिदूषितम्॥ 29 ॥

tenāyaṃ te kumāro vai deyaḥ kaṃsāya sarvathā | na mithyā vacanaṃ me'sti lokanindābhidūṣitam

अनित्येऽस्मिंस्तु संसारे धर्मसारे महात्मनाम् ।दैवाधीनं हि सर्वेषां मरणं जननं तथा॥ 30 ॥

anitye'smiṃstu saṃsāre dharmasāre mahātmanām | daivādhīnaṃ hi sarveṣāṃ maraṇaṃ jananaṃ tathā

तस्माच्छोको न कर्तव्यो देहिना हि निरर्थकः ।सत्यं यस्य गतं कान्ते वृथा तस्यैव जीवितम्॥ 31 ॥

tasmācchoko na kartavyo dehinā hi nirarthakaḥ | satyaṃ yasya gataṃ kānte vṛthā tasyaiva jīvitam

इहलोको गतो यस्मात्परलोकः कुतस्ततः ।अतो देहि सुतं सुभ्रु कंसाय प्रददाम्यहम्॥ 32 ॥

ihaloko gato yasmātparalokaḥ kutastataḥ | ato dehi sutaṃ subhru kaṃsāya pradadāmyaham

सत्यसंस्तरणाद्देवि शुभमग्रे भविष्यति ।कर्तव्यं सुकृतं पुम्भिः सुखे दुःखे सति प्रिये॥ 33 ॥

satyasaṃstaraṇāddevi śubhamagre bhaviṣyati | kartavyaṃ sukṛtaṃ pumbhiḥ sukhe duḥkhe sati priye

॥ व्यास उवाच ।इत्युक्तवति कान्ते सा देवकी शोकसंयुता ।ददौ पुत्रं प्रसूतं च वेपमाना मनस्विनी॥ 34 ॥

|| vyāsa uvāca | ityuktavati kānte sā devakī śokasaṃyutā | dadau putraṃ prasūtaṃ ca vepamānā manasvinī

वसुदेवोऽपि धर्मात्मा आदाय स्वसुतं शिशुम् ।जगाम कंससदनं मार्गे लोकैरभिष्टुतः॥ 35 ॥

vasudevo'pi dharmātmā ādāya svasutaṃ śiśum | jagāma kaṃsasadanaṃ mārge lokairabhiṣṭutaḥ

लोका ऊचुः ।पश्यन्तु वसुदेवं भो लोका एवं मनस्विनम् ।स्ववाक्यमनुरुध्यैव बालमादाय यात्यसौ॥ 36 ॥

lokā ūcuḥ | paśyantu vasudevaṃ bho lokā evaṃ manasvinam | svavākyamanurudhyaiva bālamādāya yātyasau

मृत्यवे दातुकामोऽद्य सत्यवागनसूयकः ।सफलं जीवितं चास्य धर्मं पश्यन्तु चाद्भुतम्॥ 37 ॥

mṛtyave dātukāmo'dya satyavāganasūyakaḥ | saphalaṃ jīvitaṃ cāsya dharmaṃ paśyantu cādbhutam

यः पुत्रं याति कंसाय दातुं कालात्मनेऽपि हि ।व्यास उवाच ।इति संस्तूयमानस्तु प्राप्तः कंसालयं नृप॥ 38 ॥

yaḥ putraṃ yāti kaṃsāya dātuṃ kālātmane'pi hi | vyāsa uvāca | iti saṃstūyamānastu prāptaḥ kaṃsālayaṃ nṛpa

ददावस्मै कुमारं तं जातमात्रममानुषम् ।कंसोऽपि विस्मयं प्राप्तो दृष्ट्वा धैर्यं महात्मनः॥ 39 ॥

dadāvasmai kumāraṃ taṃ jātamātramamānuṣam | kaṃso'pi vismayaṃ prāpto dṛṣṭvā dhairyaṃ mahātmanaḥ

गृहीत्वा बालकं प्राह स्मितपूर्वमिदं वचः ।धन्यस्त्वं शूरपुत्राद्य ज्ञातः पुत्रसमर्पणात्॥ 40 ॥

gṛhītvā bālakaṃ prāha smitapūrvamidaṃ vacaḥ | dhanyastvaṃ śūraputrādya jñātaḥ putrasamarpaṇāt

मम मृत्युर्न चायं वै गिरा प्रोक्तस्तु चाष्टमः ।न हन्तव्यो मया कामं बालोऽयं यातु ते गहम्॥ 41 ॥

mama mṛtyurna cāyaṃ vai girā proktastu cāṣṭamaḥ | na hantavyo mayā kāmaṃ bālo'yaṃ yātu te gaham

अष्टमस्तु प्रदातव्यस्त्वया पुत्रो महामते ।इत्युक्त्वा वसुदेवाय ददावाशु खलः शिशुम्॥ 42 ॥

aṣṭamastu pradātavyastvayā putro mahāmate | ityuktvā vasudevāya dadāvāśu khalaḥ śiśum

गच्छत्वयं गृहे बालः क्षेमं व्याहृतवान्नृपः ।तमादाय तदा शौरिर्जगाम स्वगृहं मुदा॥ 43 ॥

gacchatvayaṃ gṛhe bālaḥ kṣemaṃ vyāhṛtavānnṛpaḥ | tamādāya tadā śaurirjagāma svagṛhaṃ mudā

कंसोऽपि सचिवानाह वृथा किं घातये शिशुम् ।अष्टमाद्देवकीपुत्रान्मम मृत्युरुदाहृतः॥ 44 ॥

kaṃso'pi sacivānāha vṛthā kiṃ ghātaye śiśum | aṣṭamāddevakīputrānmama mṛtyurudāhṛtaḥ

अतः किं प्रथमं बालं हत्वा पापं करोम्यहम् ।साधुसाध्विति तेऽप्युक्त्वा संस्थिता मन्त्रिसत्तमाः॥ 45 ॥

ataḥ kiṃ prathamaṃ bālaṃ hatvā pāpaṃ karomyaham | sādhusādhviti te'pyuktvā saṃsthitā mantrisattamāḥ

विसर्जितास्तु कंसेन जग्मुस्ते स्वगृहान्प्रति ।गतेषु तेषु सम्प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः॥ 46 ॥

visarjitāstu kaṃsena jagmuste svagṛhānprati | gateṣu teṣu samprāpto nārado munisattamaḥ

अभ्युत्थानार्घ्यपाद्यादि चकारोग्रसुतस्तदा ।पप्रच्छ कुशलं राजा तत्रागमनकारणम्॥ 47 ॥

abhyutthānārghyapādyādi cakārograsutastadā | papraccha kuśalaṃ rājā tatrāgamanakāraṇam

नारदस्तं तदोवाच स्मितपूर्वमिदं वचः ।कंस कंस महाभाग गतोऽहं हेमपर्वतम्॥ 48 ॥

nāradastaṃ tadovāca smitapūrvamidaṃ vacaḥ | kaṃsa kaṃsa mahābhāga gato'haṃ hemaparvatam

तत्र ब्रह्मादयो देवा मन्त्रं चक्रुः समाहिताः ।देवक्यां वसुदेवस्य भार्यायां सुरसत्तमः॥ 49 ॥

tatra brahmādayo devā mantraṃ cakruḥ samāhitāḥ | devakyāṃ vasudevasya bhāryāyāṃ surasattamaḥ

वधार्थं तव विष्णुश्च जन्म चात्र करिष्यति ।तत्कथं न हतः पुत्रस्त्वया नीतिं विजानता॥ 50 ॥

vadhārthaṃ tava viṣṇuśca janma cātra kariṣyati | tatkathaṃ na hataḥ putrastvayā nītiṃ vijānatā

कंस उवाच ।अष्टमं च हनिष्येऽहं मृत्युं मे देवभाषितम् ।नारद उवाच ।न जानासि नृपश्रेष्ठ राजनीतिं शुभाशुभा ।५१॥ मायाबलं च देवानां न त्वं वेत्सि वदामि किम् ।रिपुरल्पोऽपि शूरेण नोपेक्ष्यः शुभमिच्छता॥ 52 ॥

kaṃsa uvāca | aṣṭamaṃ ca haniṣye'haṃ mṛtyuṃ me devabhāṣitam | nārada uvāca | na jānāsi nṛpaśreṣṭha rājanītiṃ śubhāśubhā | 51|| māyābalaṃ ca devānāṃ na tvaṃ vetsi vadāmi kim | ripuralpo'pi śūreṇa nopekṣyaḥ śubhamicchatā

सम्मेलनक्रियायां तु सर्वे ते ह्यष्टमाः स्मृताः ।मूर्खस्त्वमरिसन्त्यागः कृतोऽयं जानता त्वया॥ 53 ॥

sammelanakriyāyāṃ tu sarve te hyaṣṭamāḥ smṛtāḥ | mūrkhastvamarisantyāgaḥ kṛto'yaṃ jānatā tvayā

इत्युक्त्वाशु गतः श्रीमान्नारदो देवदर्शनः ।गतेऽथ नारदे कंसः समाहूयाथ बालकम् ।पाषाणे पोथयामास सुखं प्राप च मन्दधीः॥ 54 ॥

ityuktvāśu gataḥ śrīmānnārado devadarśanaḥ | gate'tha nārade kaṃsaḥ samāhūyātha bālakam | pāṣāṇe pothayāmāsa sukhaṃ prāpa ca mandadhīḥ