Skandha 6, Adhyāya 10

जनमेजय उवाच ।कथितं चरितं ब्रह्मञ्छक्रस्याद्भुतकर्मणः ।स्थानभ्रंशस्तथा दुःखप्राप्तिरुक्ता विशेषतः॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | kathitaṃ caritaṃ brahmañchakrasyādbhutakarmaṇaḥ | sthānabhraṃśastathā duḥkhaprāptiruktā viśeṣataḥ

यत्र देवाधिदेव्याश्च महिमातीव वर्णितः ।सन्देहोऽत्र ममाप्यस्ति यच्छक्रोऽपि महातपाः॥ 2 ॥

yatra devādhidevyāśca mahimātīva varṇitaḥ | sandeho'tra mamāpyasti yacchakro'pi mahātapāḥ

देवाधिपत्यमासाद्य दुःसहं दुःखमन्वभूत् ।मखानां तु शतं कृत्वा प्राप्तं स्थानमनुत्तमम्॥ 3 ॥

devādhipatyamāsādya duḥsahaṃ duḥkhamanvabhūt | makhānāṃ tu śataṃ kṛtvā prāptaṃ sthānamanuttamam

देवेशत्वं च सम्प्राप्य भ्रष्टः स्थानादसौ कथम् ।एतत्सर्वं समाचक्ष्व कारणं करुणानिधे॥ 4 ॥

deveśatvaṃ ca samprāpya bhraṣṭaḥ sthānādasau katham | etatsarvaṃ samācakṣva kāraṇaṃ karuṇānidhe

सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ पुराणानां प्रवर्तकः ।नावाच्यं महतां किञ्चिच्छिष्ये च श्रद्धयान्विते॥ 5 ॥

sarvajño'si muniśreṣṭha purāṇānāṃ pravartakaḥ | nāvācyaṃ mahatāṃ kiñcicchiṣye ca śraddhayānvite

तस्मात्कुरु महाभाग मत्सन्देहापनोदनम् ।सूत उवाच ।इति पृष्टः स राज्ञा वै तदा सत्यवतीसुतः॥ 6 ॥

tasmātkuru mahābhāga matsandehāpanodanam | sūta uvāca | iti pṛṣṭaḥ sa rājñā vai tadā satyavatīsutaḥ

तमाहातिप्रसन्नात्मा यथानुक्रममुत्तरम् ।व्यास उवाच ।निबोध नृपतिश्रेष्ठ कारणं परमाद्भुतम्॥ 7 ॥

tamāhātiprasannātmā yathānukramamuttaram | vyāsa uvāca | nibodha nṛpatiśreṣṭha kāraṇaṃ paramādbhutam

कर्मणस्तु त्रिधा प्रोक्ता गतिस्तत्त्वविदां वरैः ।सञ्चितं वर्तमानं च प्रारब्धमिति भेदतः॥ 8 ॥

karmaṇastu tridhā proktā gatistattvavidāṃ varaiḥ | sañcitaṃ vartamānaṃ ca prārabdhamiti bhedataḥ

अनेकजन्मसञ्जातं प्राक्तनं सञ्चितं स्मृतम् ।सात्त्विकं राजसं कर्म तामसं त्रिविधं पुनः॥ 9 ॥

anekajanmasañjātaṃ prāktanaṃ sañcitaṃ smṛtam | sāttvikaṃ rājasaṃ karma tāmasaṃ trividhaṃ punaḥ

शुभं वाप्यशुभं भूप सञ्चितं बहुकालिकम् ।अवश्यमेव भोक्तव्यं सुकृतं दुष्कृतं तथा॥ 10 ॥

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhūpa sañcitaṃ bahukālikam | avaśyameva bhoktavyaṃ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā

जन्मजन्मनि जीवानां सञ्चितानां च कर्मणाम् ।निःशेषस्तु क्षयो नाभूत्कल्पकोटिशतैरपि॥ 11 ॥

janmajanmani jīvānāṃ sañcitānāṃ ca karmaṇām | niḥśeṣastu kṣayo nābhūtkalpakoṭiśatairapi

क्रियमाणं च यत्कर्म वर्तमानं तदुच्यते ।देहं प्राप्य शुभं वापि ह्यशुभं वा समाचरेत्॥ 12 ॥

kriyamāṇaṃ ca yatkarma vartamānaṃ taducyate | dehaṃ prāpya śubhaṃ vāpi hyaśubhaṃ vā samācaret

सञ्चितानां पुनर्मध्यात्समाहृत्य कियान्किल ।देहारम्भे च समये कालः प्रेरयतीव तत्॥ 13 ॥

sañcitānāṃ punarmadhyātsamāhṛtya kiyānkila | dehārambhe ca samaye kālaḥ prerayatīva tat

प्रारब्धं कर्म विज्ञेयं भोगात्तस्य क्षयः स्मृतः ।प्राणिभिः खलु भोक्तव्यं प्रारब्धं नात्र संशयः॥ 14 ॥

prārabdhaṃ karma vijñeyaṃ bhogāttasya kṣayaḥ smṛtaḥ | prāṇibhiḥ khalu bhoktavyaṃ prārabdhaṃ nātra saṃśayaḥ

पुरा कृतानि राजेन्द्र ह्यशुभानि शुभानि च ।अवश्यमेव कर्माणि भोक्तव्यानीति निश्चयः॥ 15 ॥

purā kṛtāni rājendra hyaśubhāni śubhāni ca | avaśyameva karmāṇi bhoktavyānīti niścayaḥ

देवैर्मनुष्यैरसुरैर्यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।कर्मैव हि महाराज देहारम्भस्य कारणम्॥ 16 ॥

devairmanuṣyairasurairyakṣagandharvakinnaraiḥ | karmaiva hi mahārāja dehārambhasya kāraṇam

कर्मक्षये जन्मनाशः प्राणिनां नात्र संशयः ।ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याश्च सुरास्तथा॥ 17 ॥

karmakṣaye janmanāśaḥ prāṇināṃ nātra saṃśayaḥ | brahmā viṣṇustathā rudra indrādyāśca surāstathā

दानवा यक्षगन्धर्वाः सर्वे कर्मवशा किल ।अन्यथा देहसम्बन्धः कथं भवति भूपते॥ 18 ॥

dānavā yakṣagandharvāḥ sarve karmavaśā kila | anyathā dehasambandhaḥ kathaṃ bhavati bhūpate

कारणं यस्तु भोगस्य देहिनः सुखदुःखयोः ।तस्मादनेकजन्मोत्थसञ्चितानां च कर्मणाम्॥ 19 ॥

kāraṇaṃ yastu bhogasya dehinaḥ sukhaduḥkhayoḥ | tasmādanekajanmotthasañcitānāṃ ca karmaṇām

मध्ये वेगः समायाति कस्यचित्कालपाकतः ।तत्प्रारब्धवशात्पुण्यं करोति च यथा तथा॥ 20 ॥

madhye vegaḥ samāyāti kasyacitkālapākataḥ | tatprārabdhavaśātpuṇyaṃ karoti ca yathā tathā

पापं करोति मनुजस्तथा देवादयोऽपि च ।तथा नारायणो राजन्नरश्च धर्मजावुभौ॥ 21 ॥

pāpaṃ karoti manujastathā devādayo'pi ca | tathā nārāyaṇo rājannaraśca dharmajāvubhau

जातौ कृष्णार्जुनौ काममंशौ नारायणस्य तौ ।पुराणपीठिकेयं वै मुनिभिः परिकीर्तिता॥ 22 ॥

jātau kṛṣṇārjunau kāmamaṃśau nārāyaṇasya tau | purāṇapīṭhikeyaṃ vai munibhiḥ parikīrtitā

देवांशः स तु विज्ञेयो यो भवेद्विभवाधिकः ।नानृषिः कुरुते काव्यं नारुद्रो रुद्रमर्चते॥ 23 ॥

devāṃśaḥ sa tu vijñeyo yo bhavedvibhavādhikaḥ | nānṛṣiḥ kurute kāvyaṃ nārudro rudramarcate

नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णुः पृथिवीपतिः ।इन्द्रादग्नेर्यमाद्विष्णोर्धनदादिति भूपते॥ 24 ॥

nādevāṃśo dadātyannaṃ nāviṣṇuḥ pṛthivīpatiḥ | indrādagneryamādviṣṇordhanadāditi bhūpate

प्रभुत्वं च प्रभावं च कोपं चैव पराक्रमम् ।आदाय क्रियते नूनं शरीरमिति निश्चयः॥ 25 ॥

prabhutvaṃ ca prabhāvaṃ ca kopaṃ caiva parākramam | ādāya kriyate nūnaṃ śarīramiti niścayaḥ

यः कश्चिद्बलवाँल्लोके भाग्यवानथ भोगवान् ।विद्यावान्दानवान्वापि स देवांशः प्रपढ्यते॥ 26 ॥

yaḥ kaścidbalavā~lloke bhāgyavānatha bhogavān | vidyāvāndānavānvāpi sa devāṃśaḥ prapaḍhyate

तथैवैते मयाख्याता पाण्डवाः पृथिवीपते ।देवांशो वासुदेवोऽपि नारायणसमद्युतिः॥ 27 ॥

tathaivaite mayākhyātā pāṇḍavāḥ pṛthivīpate | devāṃśo vāsudevo'pi nārāyaṇasamadyutiḥ

शरीरं प्राणिनां नूनं भाजनं सुखदुःखयोः ।शरीरी प्राप्नुयात्कामं सुखं दुःखमनन्तरम्॥ 28 ॥

śarīraṃ prāṇināṃ nūnaṃ bhājanaṃ sukhaduḥkhayoḥ | śarīrī prāpnuyātkāmaṃ sukhaṃ duḥkhamanantaram

देही नास्ति वशः कोऽपि दैवाधीनः सदैव हि ।जननं मरणं दुःखं सुखं प्राप्नोति चावशः॥ 29 ॥

dehī nāsti vaśaḥ ko'pi daivādhīnaḥ sadaiva hi | jananaṃ maraṇaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ prāpnoti cāvaśaḥ

पाण्डवास्ते वने जाताः प्राप्तास्तु स्वगृहं पुनः ।स्वबाहुबलतः पश्चाद्राजसूयं क्रतूत्तमम्॥ 30 ॥

pāṇḍavāste vane jātāḥ prāptāstu svagṛhaṃ punaḥ | svabāhubalataḥ paścādrājasūyaṃ kratūttamam

वनवासं पुनः प्राप्ता बहुदुःखकरं परम् ।अर्जुनेन तपस्तप्तं दुष्करं ह्यजितेन्द्रियैः॥ 31 ॥

vanavāsaṃ punaḥ prāptā bahuduḥkhakaraṃ param | arjunena tapastaptaṃ duṣkaraṃ hyajitendriyaiḥ

सन्तुष्टैस्तु सुरैर्दत्तं वरदानं पुनः शुभम् ।नरदेहकृतं पुण्यं क्व गतं वनवासजम्॥ 32 ॥

santuṣṭaistu surairdattaṃ varadānaṃ punaḥ śubham | naradehakṛtaṃ puṇyaṃ kva gataṃ vanavāsajam

नरदेहे तपस्तप्तं चोग्रं बदरिकाश्रमे ।नार्जुनस्य शरीरे तत्फलदं सम्बभूव ह॥ 33 ॥

naradehe tapastaptaṃ cograṃ badarikāśrame | nārjunasya śarīre tatphaladaṃ sambabhūva ha

प्राणिनां देहसम्बन्धे गहना कर्मणो गतिः ।दुर्ज्ञेया सर्वथा देवैर्मानवानां तु का कथा॥ 34 ॥

prāṇināṃ dehasambandhe gahanā karmaṇo gatiḥ | durjñeyā sarvathā devairmānavānāṃ tu kā kathā

वासुदेवोऽपि सञ्जातः कारागारेऽतिसङ्कटे ।नीतोऽसौ वसुदेवेन नन्दगोपस्य गोकुलम्॥ 35 ॥

vāsudevo'pi sañjātaḥ kārāgāre'tisaṅkaṭe | nīto'sau vasudevena nandagopasya gokulam

एकादशैव वर्षाणि संस्थितस्तत्र भारत ।पुनः स मथुरां गत्वा जघानोग्रसुतं बलात्॥ 36 ॥

ekādaśaiva varṣāṇi saṃsthitastatra bhārata | punaḥ sa mathurāṃ gatvā jaghānograsutaṃ balāt

मोचयामास पितरौ बन्धनाद्भृशदुःखितौ ।उग्रसेनं च राजानञ्चकार मधुरापुरे॥ 37 ॥

mocayāmāsa pitarau bandhanādbhṛśaduḥkhitau | ugrasenaṃ ca rājānañcakāra madhurāpure

जगाम द्वारवत्यां स म्लेच्छराजभयात्पुनः ।सर्वं भाविवशात्कृष्णः कृतवान्पौरुषं महत्॥ 38 ॥

jagāma dvāravatyāṃ sa mleccharājabhayātpunaḥ | sarvaṃ bhāvivaśātkṛṣṇaḥ kṛtavānpauruṣaṃ mahat

कृत्वा कार्याण्यनेकानि द्वारवत्यां जनार्दनः ।देहं त्यक्त्वा प्रभासे तु सकुटुम्बो दिवं गतः॥ 39 ॥

kṛtvā kāryāṇyanekāni dvāravatyāṃ janārdanaḥ | dehaṃ tyaktvā prabhāse tu sakuṭumbo divaṃ gataḥ

पुत्राः पौत्राश्च सुहृदो भ्रातरो जामयस्तथा ।प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः॥ 40 ॥

putrāḥ pautrāśca suhṛdo bhrātaro jāmayastathā | prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ

एवं ते कथिता राजन् कर्मणो गहना गतिः ।वासुदेवोऽपि व्याधस्य बाणेन निधनं गतः॥ 41 ॥

evaṃ te kathitā rājan karmaṇo gahanā gatiḥ | vāsudevo'pi vyādhasya bāṇena nidhanaṃ gataḥ