Skandha 6, Adhyāya 9

व्यास उवाच ।तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं रहः शोकसमन्विताम् ।आखण्डलः प्रियां भार्यां विस्मितश्चाब्रवीत्तदा॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ rahaḥ śokasamanvitām | ākhaṇḍalaḥ priyāṃ bhāryāṃ vismitaścābravīttadā

कथमत्रागता कान्ते कथं ज्ञातस्त्वया ह्यहम् ।दुर्ज्ञेयः सर्वभूतानां संस्थितोऽस्मि शुभानने॥ 2 ॥

kathamatrāgatā kānte kathaṃ jñātastvayā hyaham | durjñeyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃsthito'smi śubhānane

शच्युवाच ।देव देव्याः प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह ।पुनस्तस्याः प्रसादेन प्राप्तास्मि त्वां दिवस्पते॥ 3 ॥

śacyuvāca | deva devyāḥ prasādena jñāto'syadya bhavāniha | punastasyāḥ prasādena prāptāsmi tvāṃ divaspate

नहुषो नाम राजर्षिः स्थापितो भवदासने ।त्रिदशैर्मुनिभिश्चैव स मां बाधति नित्यशः॥ 4 ॥

nahuṣo nāma rājarṣiḥ sthāpito bhavadāsane | tridaśairmunibhiścaiva sa māṃ bādhati nityaśaḥ

पतिं मां कुरु चार्वङ्गिः तुरासाहं सुराधिपम् ।एवं वदति मां पाप्मा किं करोमि बलार्दन॥ 5 ॥

patiṃ māṃ kuru cārvaṅgiḥ turāsāhaṃ surādhipam | evaṃ vadati māṃ pāpmā kiṃ karomi balārdana

इन्द्र उवाच ।कालाकाङ्क्षी वरारोहे संस्थितोऽस्मि यदृच्छया ।तथा त्वमपि कल्याणि सुस्थिरं स्वमनः कुरु॥ 6 ॥

indra uvāca | kālākāṅkṣī varārohe saṃsthito'smi yadṛcchayā | tathā tvamapi kalyāṇi susthiraṃ svamanaḥ kuru

व्यास उवाच ।इत्युक्ता तेन सा देवी पतिनातिप्रशंसिना ।निःश्वसन्त्याह तं शक्रं वेपमानातिदुःखिता॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | ityuktā tena sā devī patinātipraśaṃsinā | niḥśvasantyāha taṃ śakraṃ vepamānātiduḥkhitā

कथं तिष्ठे महाभाग पापात्मा मां वशानुगाम् ।करिष्यति मदोन्मत्तो वरदानेन गर्वितः॥ 8 ॥

kathaṃ tiṣṭhe mahābhāga pāpātmā māṃ vaśānugām | kariṣyati madonmatto varadānena garvitaḥ

देवाश्च मुनयः सर्वे मामूचुस्तद्भयाकुलाः ।तं भजस्व वरारोहे देवराजं स्मरातुरम्॥ 9 ॥

devāśca munayaḥ sarve māmūcustadbhayākulāḥ | taṃ bhajasva varārohe devarājaṃ smarāturam

बृहस्पतिस्तु शत्रुघ्न वाडवो बलवर्जितः ।कथं मां रक्षितुं शक्तो भवेद्देवानुगः सदा॥ 10 ॥

bṛhaspatistu śatrughna vāḍavo balavarjitaḥ | kathaṃ māṃ rakṣituṃ śakto bhaveddevānugaḥ sadā

तस्माच्चिन्तास्ति महती नार्यहं वशवर्तिनी ।अनाथा किं करिष्यामि विपरीते विधौ विभो॥ 11 ॥

tasmāccintāsti mahatī nāryahaṃ vaśavartinī | anāthā kiṃ kariṣyāmi viparīte vidhau vibho

नार्यस्म्यहं न कुलटा त्वच्चित्तातिपतिव्रता ।नास्ति मे शरणं तत्र यो मां रक्षति दुःखिताम्॥ 12 ॥

nāryasmyahaṃ na kulaṭā tvaccittātipativratā | nāsti me śaraṇaṃ tatra yo māṃ rakṣati duḥkhitām

इन्द्र उवाच ।उपायं प्रब्रवीम्यद्य तं कुरुष्व वरानने ।शीलं ते दुःखिते काले परित्रातं भविष्यति॥ 13 ॥

indra uvāca | upāyaṃ prabravīmyadya taṃ kuruṣva varānane | śīlaṃ te duḥkhite kāle paritrātaṃ bhaviṣyati

परेण रक्षिता नारी न भवेच्च पतिव्रता ।उपायैः कोटिभिः कामभिन्नचित्तातिचञ्चला॥ 14 ॥

pareṇa rakṣitā nārī na bhavecca pativratā | upāyaiḥ koṭibhiḥ kāmabhinnacittāticañcalā

शीलमेव हि नारीणां सदा रक्षति पापतः ।तस्मात्त्वं शीलमास्थाय स्थिरा भव शुचिस्मिते॥ 15 ॥

śīlameva hi nārīṇāṃ sadā rakṣati pāpataḥ | tasmāttvaṃ śīlamāsthāya sthirā bhava śucismite

यदा त्वां नहुषो राजा बलादाकर्षयेत्खलः ।तदा त्वं समयं कृत्वा गजं वञ्चय भूपतिम्॥ 16 ॥

yadā tvāṃ nahuṣo rājā balādākarṣayetkhalaḥ | tadā tvaṃ samayaṃ kṛtvā gajaṃ vañcaya bhūpatim

एकान्ते तत्समीपे त्वं गत्वा वद मदालसे ।ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते॥ 17 ॥

ekānte tatsamīpe tvaṃ gatvā vada madālase | ṛṣiyānena divyena māmupaihi jagatpate

एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति मे ततम् ।इति तं वद सुश्रोणि तदा तु परिमोहितः॥ 18 ॥

evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti me tatam | iti taṃ vada suśroṇi tadā tu parimohitaḥ

कामान्धः स मुनीन् याने योजयिष्यति पार्थिवः ।अवश्यं तापसो भूपं शापदग्धं करिष्यति॥ 19 ॥

kāmāndhaḥ sa munīn yāne yojayiṣyati pārthivaḥ | avaśyaṃ tāpaso bhūpaṃ śāpadagdhaṃ kariṣyati

साहाय्यं जगदम्बा ते करिष्यति न संशयः ।जगदम्बापदस्मर्तुः सङ्कटं न कदाचन॥ 20 ॥

sāhāyyaṃ jagadambā te kariṣyati na saṃśayaḥ | jagadambāpadasmartuḥ saṅkaṭaṃ na kadācana

यदि जायेत तच्चापि ज्ञेयं तत्स्वस्तये किल ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मणिद्वीपाधिवासिनीम्॥ 21 ॥

yadi jāyeta taccāpi jñeyaṃ tatsvastaye kila | tasmātsarvaprayatnena maṇidvīpādhivāsinīm

भज त्वं भुवनेशानीं गुरुवाक्यानुसारतः ।व्यास उवाच ।इत्याख्याता शची तेन जगाम नहुषं प्रति॥ 22 ॥

bhaja tvaṃ bhuvaneśānīṃ guruvākyānusārataḥ | vyāsa uvāca | ityākhyātā śacī tena jagāma nahuṣaṃ prati

तथेत्युक्त्वातिविश्वस्ता भाविकार्ये कृतोद्यमा ।नहुषस्तां समालोक्य मुदितो वाक्यमब्रवीत्॥ 23 ॥

tathetyuktvātiviśvastā bhāvikārye kṛtodyamā | nahuṣastāṃ samālokya mudito vākyamabravīt

स्वागतं सत्यवचनैस्त्वदधीनोऽस्मि कामिनि ।दासोऽहं तव सत्येन पालितं वचनं त्वया॥ 24 ॥

svāgataṃ satyavacanaistvadadhīno'smi kāmini | dāso'haṃ tava satyena pālitaṃ vacanaṃ tvayā

यदागता समीपे मे तुष्टोऽस्मि मितभाषिणि ।न च व्रीडा त्वया कार्या भक्तं मां भज सुस्मिते॥ 25 ॥

yadāgatā samīpe me tuṣṭo'smi mitabhāṣiṇi | na ca vrīḍā tvayā kāryā bhaktaṃ māṃ bhaja susmite

कार्यं वद विशालाक्षि करिष्यामि तव प्रियम् ।शच्युवाच ।सर्वं कृतं त्वया कार्यं मम कृत्रिमवासव॥ 26 ॥

kāryaṃ vada viśālākṣi kariṣyāmi tava priyam | śacyuvāca | sarvaṃ kṛtaṃ tvayā kāryaṃ mama kṛtrimavāsava

मनोरथोऽस्ति मे देव शृणु चित्तेऽधुना विभो ।वाञ्छितं कुरु कल्याण त्वद्वशाहमतः परम्॥ 27 ॥

manoratho'sti me deva śṛṇu citte'dhunā vibho | vāñchitaṃ kuru kalyāṇa tvadvaśāhamataḥ param

ब्रवीमि मानसोत्साहं त्वं तं कर्तुमिहार्हसि ।नहुष उवाच ।कार्यं त्वं ब्रूहि चन्द्रास्ये करोमि तव वाञ्छितम्॥ 28 ॥

bravīmi mānasotsāhaṃ tvaṃ taṃ kartumihārhasi | nahuṣa uvāca | kāryaṃ tvaṃ brūhi candrāsye karomi tava vāñchitam

अलभ्यमपि दास्यामि तुभ्यं सुभ्रु वदस्व माम् ।शच्युवाच ।कथं ब्रवीमि राजेन्द्र प्रत्ययो नास्ति मे तव॥ 29 ॥

alabhyamapi dāsyāmi tubhyaṃ subhru vadasva mām | śacyuvāca | kathaṃ bravīmi rājendra pratyayo nāsti me tava

शपथं कुरु राजेन्द्र यत्करोमि प्रियं तव ।राजानः सत्यवचसो दुर्लभा एव भूतले॥ 30 ॥

śapathaṃ kuru rājendra yatkaromi priyaṃ tava | rājānaḥ satyavacaso durlabhā eva bhūtale

पश्चाद्ब्रवीम्यहं राजन् ज्ञात्वा सत्येन यन्त्रितम् ।कृते चेद्वाञ्छिते भूप सदा ते वशवर्तिनी॥ 31 ॥

paścādbravīmyahaṃ rājan jñātvā satyena yantritam | kṛte cedvāñchite bhūpa sadā te vaśavartinī

भविष्यामि तुराषाड् वै सत्यमेतद्वचो मम ।नहुष उवाच ।अवश्यमेव कर्तव्यं वचनं तव सुन्दरि॥ 32 ॥

bhaviṣyāmi turāṣāḍ vai satyametadvaco mama | nahuṣa uvāca | avaśyameva kartavyaṃ vacanaṃ tava sundari

शपामि सुकृतेनाहं यज्ञदानकृतेन वै ।शच्युवाच ।इन्द्रस्य हरयो वाहा गजश्चैव रथस्तथा॥ 33 ॥

śapāmi sukṛtenāhaṃ yajñadānakṛtena vai | śacyuvāca | indrasya harayo vāhā gajaścaiva rathastathā

गरुडो वासुदेवस्य यमस्य महिषस्तथा ।वृषभः शङ्करस्यापि ब्रह्मणो वरटापतिः॥ 34 ॥

garuḍo vāsudevasya yamasya mahiṣastathā | vṛṣabhaḥ śaṅkarasyāpi brahmaṇo varaṭāpatiḥ

मयूरः कार्तिकेयस्य गजास्यस्य तु मूषकः ।इच्छाम्यहमपूर्वं वै वाहनं ते सुराधिप॥ 35 ॥

mayūraḥ kārtikeyasya gajāsyasya tu mūṣakaḥ | icchāmyahamapūrvaṃ vai vāhanaṃ te surādhipa

यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् ।वहन्तु त्वां महाराज मुनयः संशितव्रताः॥ 36 ॥

yanna viṣṇorna rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām | vahantu tvāṃ mahārāja munayaḥ saṃśitavratāḥ

सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम वाञ्छितम् ।सर्वदेवाधिकं त्वां वै जानामि वसुधाधिप॥ 37 ॥

sarve śibikayā rājannetaddhi mama vāñchitam | sarvadevādhikaṃ tvāṃ vai jānāmi vasudhādhipa

तेन ते तेजसो वृद्धिं वाञ्छाम्यहमतन्द्रिता ।व्यास उवाच ।तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य ज्ञानदुर्बलः॥ 38 ॥

tena te tejaso vṛddhiṃ vāñchāmyahamatandritā | vyāsa uvāca | tasyāstadvacanaṃ śrutvā prahasya jñānadurbalaḥ

मोहितस्तु महादेव्या कृतमोहेन तत्क्षणम् ।उवाच वचनं भूपः संस्तुवन्वासवप्रियाम्॥ 39 ॥

mohitastu mahādevyā kṛtamohena tatkṣaṇam | uvāca vacanaṃ bhūpaḥ saṃstuvanvāsavapriyām

नहुष उवाच ।सत्यमुक्तं त्वया तन्वि वाहनं रुचिरं मम ।करिष्यामि सुकेशान्ते वचनं तव सर्वथा॥ 40 ॥

nahuṣa uvāca | satyamuktaṃ tvayā tanvi vāhanaṃ ruciraṃ mama | kariṣyāmi sukeśānte vacanaṃ tava sarvathā

न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् ।अहमारुह्य यानेन त्वामेष्यामि शुचिस्मिते॥ 41 ॥

na hyalpavīryo bhavati yo vāhānkurute munīn | ahamāruhya yānena tvāmeṣyāmi śucismite

सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे देवर्षयस्तथा ।समर्थं त्रिषु लोकेषु ज्ञात्वा मां तपसाधिकम्॥ 42 ॥

saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve devarṣayastathā | samarthaṃ triṣu lokeṣu jñātvā māṃ tapasādhikam

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा तां सुसन्तुष्टो विससर्ज हरिप्रियाम् ।मुनीनाहूय सर्वास्तानित्युवाच स्मरान्वितः॥ 43 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā tāṃ susantuṣṭo visasarja haripriyām | munīnāhūya sarvāstānityuvāca smarānvitaḥ

नहुष उवाच ।अहमिन्द्रोऽद्य भो विप्राः सर्वशक्तिसमन्वितः ।कार्यमत्र प्रकुर्वन्तु भवन्तो विगतस्मयाः॥ 44 ॥

nahuṣa uvāca | ahamindro'dya bho viprāḥ sarvaśaktisamanvitaḥ | kāryamatra prakurvantu bhavanto vigatasmayāḥ

इन्द्रासनं मया प्राप्तं नेन्द्राणी मामुपैति च ।आकारिता च मां सूते प्रेमपूर्वमिदं वचः॥ 45 ॥

indrāsanaṃ mayā prāptaṃ nendrāṇī māmupaiti ca | ākāritā ca māṃ sūte premapūrvamidaṃ vacaḥ

मुनियानेन देवेन्द्र मामुपैहि सुराधिप ।देवदेव महाराज मत्प्रियं कुरु मानद॥ 46 ॥

muniyānena devendra māmupaihi surādhipa | devadeva mahārāja matpriyaṃ kuru mānada

एतत्कार्यं मुनिश्रेष्ठा ममात्यन्तं दुरासदम् ।भवद्भिस्तु प्रकर्तव्यं सर्वथैव दयालुभिः॥ 47 ॥

etatkāryaṃ muniśreṣṭhā mamātyantaṃ durāsadam | bhavadbhistu prakartavyaṃ sarvathaiva dayālubhiḥ

मनो दहति मे कामः शक्रपत्न्यां प्रवर्तितम् ।भवन्तः शरणं मेऽद्य कुरुध्वं कार्यमद्भुतम्॥ 48 ॥

mano dahati me kāmaḥ śakrapatnyāṃ pravartitam | bhavantaḥ śaraṇaṃ me'dya kurudhvaṃ kāryamadbhutam

अगस्तिप्रमुखास्तस्य श्रुत्वा वाक्यमसत्करम् ।अङ्गीचक्रुश्च भावित्वात्कृपया परमर्षयः॥ 49 ॥

agastipramukhāstasya śrutvā vākyamasatkaram | aṅgīcakruśca bhāvitvātkṛpayā paramarṣayaḥ

अङ्गीकृतेऽथ तद्वाक्ये मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।मुदं प्राप नृपः कामं पौलोमीकृतमानसः॥ 50 ॥

aṅgīkṛte'tha tadvākye munibhistattvadarśibhiḥ | mudaṃ prāpa nṛpaḥ kāmaṃ paulomīkṛtamānasaḥ

आरुह्य शिबिकां रम्यां संस्थितस्त्वरयान्वितः ।वाहात्कृत्वा मुनीन्दिव्यान्सर्प सर्पेति चाब्रवीत्॥ 51 ॥

āruhya śibikāṃ ramyāṃ saṃsthitastvarayānvitaḥ | vāhātkṛtvā munīndivyānsarpa sarpeti cābravīt

कामार्तः सोऽस्मृशन्मूढः पादेन मुनिमस्तकम् ।अगस्तिं तापसश्रेष्ठं लोपामुद्रापतिं तदा॥ 52 ॥

kāmārtaḥ so'smṛśanmūḍhaḥ pādena munimastakam | agastiṃ tāpasaśreṣṭhaṃ lopāmudrāpatiṃ tadā

वातापिभक्षकर्तारं समुद्रस्यापि शोषकम् ।कशया ताडयामास पञ्चबाणशराहतः॥ 53 ॥

vātāpibhakṣakartāraṃ samudrasyāpi śoṣakam | kaśayā tāḍayāmāsa pañcabāṇaśarāhataḥ

इन्द्राणीहृतचित्तोऽसौ सर्पेति प्रब्रुवन्मुनिम् ।तं शशाप मुनिः क्रुद्धः कशाघातमनुस्मरन्॥ 54 ॥

indrāṇīhṛtacitto'sau sarpeti prabruvanmunim | taṃ śaśāpa muniḥ kruddhaḥ kaśāghātamanusmaran

सर्पो भव दुराचार वने घोरवपुर्महान् ।बहुवर्षसहस्राणि यत्र क्लेशो महान्भवेत्॥ 55 ॥

sarpo bhava durācāra vane ghoravapurmahān | bahuvarṣasahasrāṇi yatra kleśo mahānbhavet

विचरिष्यसि वीर्येण पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि ।दृष्ट्वा युधिष्ठिरं नाम तव मोक्षो भविष्यति॥ 56 ॥

vicariṣyasi vīryeṇa punaḥ svargamavāpsyasi | dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava mokṣo bhaviṣyati

प्रश्नानामुत्तरं श्रुत्वा धर्मपुत्रमुखात्ततः ।व्यास उवाच ।एवं शप्तः स राजर्षिः स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम्॥ 57 ॥

praśnānāmuttaraṃ śrutvā dharmaputramukhāttataḥ | vyāsa uvāca | evaṃ śaptaḥ sa rājarṣiḥ stutvā taṃ munisattamam

स्वर्गात्पपात सहसा सर्परूपधरोऽभवत् ।बृहस्पतिस्ततो गत्वा तरसा मानसं प्रति॥ 58 ॥

svargātpapāta sahasā sarparūpadharo'bhavat | bṛhaspatistato gatvā tarasā mānasaṃ prati

इन्द्राय सर्ववृत्तान्तं कथयामास विस्तरात् ।तच्छ्रुत्वा मघवा राज्ञः स्वर्गात्प्रच्यवनादिकम्॥ 59 ॥

indrāya sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa vistarāt | tacchrutvā maghavā rājñaḥ svargātpracyavanādikam

मुदितोऽभून्महाराज स्थितस्तत्रैव वासवः ।देवाश्च मुनयो दृष्ट्वा नहुषं पतितं भुवि॥ 60 ॥

mudito'bhūnmahārāja sthitastatraiva vāsavaḥ | devāśca munayo dṛṣṭvā nahuṣaṃ patitaṃ bhuvi

जग्मुः सर्वेऽपि तत्रैव यत्रेन्द्रः सरसि स्थितः ।तमाश्वास्य सुराः सर्वे मुनिभिः सहितास्तदा॥ 61 ॥

jagmuḥ sarve'pi tatraiva yatrendraḥ sarasi sthitaḥ | tamāśvāsya surāḥ sarve munibhiḥ sahitāstadā

स्वर्गे समानयामासुर्मानपूर्वं शचीपतिम् ।समागतं ततः शक्रं सर्वे ते मुनयः सुराः॥ 62 ॥

svarge samānayāmāsurmānapūrvaṃ śacīpatim | samāgataṃ tataḥ śakraṃ sarve te munayaḥ surāḥ

स्थापयित्वाऽऽसने पश्चादभिषेकं दधुः शिवम् ।इन्द्रोऽपि स्वासनं प्राप्य शच्या सह सुरालये॥ 63 ॥

sthāpayitvā''sane paścādabhiṣekaṃ dadhuḥ śivam | indro'pi svāsanaṃ prāpya śacyā saha surālaye

चिक्रीड नन्दने रम्ये कानने प्रेमयुक्तया ।व्यास उवाच ।एवमिन्द्रेण सम्प्राप्तं दुःखं परमदारुणम्॥ 64 ॥

cikrīḍa nandane ramye kānane premayuktayā | vyāsa uvāca | evamindreṇa samprāptaṃ duḥkhaṃ paramadāruṇam

हत्वासुरं कामरूपं विश्वरूपं महामुनिम् ।पुनर्देव्याः प्रसादेन स्वस्थानं प्राप्तवान्नृप॥ 65 ॥

hatvāsuraṃ kāmarūpaṃ viśvarūpaṃ mahāmunim | punardevyāḥ prasādena svasthānaṃ prāptavānnṛpa

एतत्ते सर्वमाख्यातं वृत्रासुरवधाश्रयम् ।यत्पृष्टोऽहं त्वया राजन् कथानकमनुत्तमम्॥ 66 ॥

etatte sarvamākhyātaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam | yatpṛṣṭo'haṃ tvayā rājan kathānakamanuttamam

यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमाप्नुयात् ।अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्॥ 67 ॥

yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamāpnuyāt | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham