Skandha 6, Adhyāya 11

जनमेजय उवाच ।भारावतारणार्थाय कथितं जन्म कृष्णयोः ।संशयोऽयं द्विजश्रेष्ठ हृदये मम तिष्ठति॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | bhārāvatāraṇārthāya kathitaṃ janma kṛṣṇayoḥ | saṃśayo'yaṃ dvijaśreṣṭha hṛdaye mama tiṣṭhati

पृथिवी गोस्वरूपेण ब्रह्माणं शरणं गता ।द्वापरान्तेऽतिदीनार्ता गुरुभारप्रपीडिता॥ 2 ॥

pṛthivī gosvarūpeṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatā | dvāparānte'tidīnārtā gurubhāraprapīḍitā

वेधसा प्रार्थितो विष्णुः कमलापतिरीश्वरः ।भूभारोत्तारणार्थाय साधूनां रक्षणाय च॥ 3 ॥

vedhasā prārthito viṣṇuḥ kamalāpatirīśvaraḥ | bhūbhārottāraṇārthāya sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca

भगवन् भारते खण्डे देवैः सह जनार्दन ।अवतारं गृहाणाशु वसुदेवगृहे विभो॥ 4 ॥

bhagavan bhārate khaṇḍe devaiḥ saha janārdana | avatāraṃ gṛhāṇāśu vasudevagṛhe vibho

एवं सम्प्रार्थितो धात्रा भगवान्देवकीसुतः ।बभूव सह रामेण भूभारोत्तारणाय वै॥ 5 ॥

evaṃ samprārthito dhātrā bhagavāndevakīsutaḥ | babhūva saha rāmeṇa bhūbhārottāraṇāya vai

कियानुत्तारितो भारो हत्वा दुष्टाननेकशः ।ज्ञात्वा सर्वान्दुराचारान्पापबुद्धिनृपानिह॥ 6 ॥

kiyānuttārito bhāro hatvā duṣṭānanekaśaḥ | jñātvā sarvāndurācārānpāpabuddhinṛpāniha

हतो भीष्मो हतो द्रोणो विराटो द्रुपदस्तथा ।बाह्लीकः सोमदत्तश्च कर्णो वैकर्तनस्तथा॥ 7 ॥

hato bhīṣmo hato droṇo virāṭo drupadastathā | bāhlīkaḥ somadattaśca karṇo vaikartanastathā

यैर्लुण्ठितं धनं सर्वं हृताश्च हरियोषितः ।कथं न नाशिता दुष्टा ये स्थिताः पृथिवीतले॥ 8 ॥

yairluṇṭhitaṃ dhanaṃ sarvaṃ hṛtāśca hariyoṣitaḥ | kathaṃ na nāśitā duṣṭā ye sthitāḥ pṛthivītale

आभीराश्च शका म्लेच्छा निषादाः कोटिशस्तथा ।भारावतरणं किं तत्कृतं कृष्णेन धीमता॥ 9 ॥

ābhīrāśca śakā mlecchā niṣādāḥ koṭiśastathā | bhārāvataraṇaṃ kiṃ tatkṛtaṃ kṛṣṇena dhīmatā

सन्देहोऽयं महाभाग न निवर्तति चित्ततः ।कलावस्मिन्मजाः सर्वाः पश्यतः पापनिश्चयाः॥ 10 ॥

sandeho'yaṃ mahābhāga na nivartati cittataḥ | kalāvasminmajāḥ sarvāḥ paśyataḥ pāpaniścayāḥ

व्यास उवाच ।राजन् यस्मिन्युगे यादृक्प्रजा भवति कालतः ।नान्यथा तद्भवेन्नूनं युगधर्मोऽत्र कारणम्॥ 11 ॥

vyāsa uvāca | rājan yasminyuge yādṛkprajā bhavati kālataḥ | nānyathā tadbhavennūnaṃ yugadharmo'tra kāraṇam

ये धर्मरसिका जीवास्ते वै सत्ययुगेऽभवन् ।धर्मार्थरसिका ये तु ते वै त्रेतायुगेऽभवन्॥ 12 ॥

ye dharmarasikā jīvāste vai satyayuge'bhavan | dharmārtharasikā ye tu te vai tretāyuge'bhavan

धर्मार्थकामरसिका द्वापरे चाभवन्युगे ।अर्थकामपराः सर्वे कलावस्मिन्भवन्ति हि॥ 13 ॥

dharmārthakāmarasikā dvāpare cābhavanyuge | arthakāmaparāḥ sarve kalāvasminbhavanti hi

युगधर्मस्तु राजेन्द्र न याति व्यत्ययं पुनः ।कालः कर्तास्ति धर्मस्य ह्यधर्मस्य च वै पुनः॥ 14 ॥

yugadharmastu rājendra na yāti vyatyayaṃ punaḥ | kālaḥ kartāsti dharmasya hyadharmasya ca vai punaḥ

राजोवाच ।ये तु सत्ययुगे जीवा भवन्ति धर्मतत्पराः ।कुत्र तेऽद्य महाभाग तिष्ठन्ति पुण्यभागिनः॥ 15 ॥

rājovāca | ye tu satyayuge jīvā bhavanti dharmatatparāḥ | kutra te'dya mahābhāga tiṣṭhanti puṇyabhāginaḥ

त्रेतायुगे द्वापरे वा ये दानव्रतकारकाः ।वर्तन्ते मुनयः श्रेष्ठाः कुत्र ब्रूहि पितामह॥ 16 ॥

tretāyuge dvāpare vā ye dānavratakārakāḥ | vartante munayaḥ śreṣṭhāḥ kutra brūhi pitāmaha

कलावद्य दुराचारा येऽत्र सन्ति गतत्रपाः ।आद्ये युगे क्व यास्यन्ति पापिष्ठा देवनिन्दकाः॥ 17 ॥

kalāvadya durācārā ye'tra santi gatatrapāḥ | ādye yuge kva yāsyanti pāpiṣṭhā devanindakāḥ

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ।सर्वथा श्रोतुकामोऽस्मि यदेतद्धर्मनिर्णयम्॥ 18 ॥

etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate | sarvathā śrotukāmo'smi yadetaddharmanirṇayam

व्यास उवाच ।ये वै कृतयुगे राजन् सम्भवन्तीह मानवाः ।कृत्वा ते पुण्यकर्माणि देवलोकान्व्रजन्ति वै॥ 19 ॥

vyāsa uvāca | ye vai kṛtayuge rājan sambhavantīha mānavāḥ | kṛtvā te puṇyakarmāṇi devalokānvrajanti vai

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम ।स्वधर्मनिरता यान्ति लोकान्कर्मजितान्किल॥ 20 ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama | svadharmaniratā yānti lokānkarmajitānkila

सत्यं दया तथा दानं स्वदारगमनं तथा ।अद्रोहः सर्वभूतेषु समता सर्वजन्तुषु॥ 21 ॥

satyaṃ dayā tathā dānaṃ svadāragamanaṃ tathā | adrohaḥ sarvabhūteṣu samatā sarvajantuṣu

एतत्साधारणं धर्मं कृत्वा सत्ययुगे पुनः ।स्वर्गं यान्तीतरे वर्णा धर्मतो रजकादयः॥ 22 ॥

etatsādhāraṇaṃ dharmaṃ kṛtvā satyayuge punaḥ | svargaṃ yāntītare varṇā dharmato rajakādayaḥ

तथा त्रेतायुगे राजन् द्वापरेऽथ युगे तथा ।कलावस्मिन्युगे पापा नरकं यान्ति मानवाः॥ 23 ॥

tathā tretāyuge rājan dvāpare'tha yuge tathā | kalāvasminyuge pāpā narakaṃ yānti mānavāḥ

तावत्तिष्ठन्ति ते तत्र यावत्स्याद्युगपर्ययः ।पुनश्च मानुषे लोके भवन्ति भुवि मानवाः॥ 24 ॥

tāvattiṣṭhanti te tatra yāvatsyādyugaparyayaḥ | punaśca mānuṣe loke bhavanti bhuvi mānavāḥ

यदा सत्ययुगस्यादिः कलेरन्तश्च पार्थिव ।तदा स्वर्गात्पुण्यकृतो जायन्ते किल मानवाः॥ 25 ॥

yadā satyayugasyādiḥ kalerantaśca pārthiva | tadā svargātpuṇyakṛto jāyante kila mānavāḥ

यदा कलियुगस्यादिर्द्वापरस्य क्षयस्तथा ।नरकात्पापिनः सर्वे भवन्ति भुवि मानवाः॥ 26 ॥

yadā kaliyugasyādirdvāparasya kṣayastathā | narakātpāpinaḥ sarve bhavanti bhuvi mānavāḥ

एवं कालसमाचारो नान्यथाभूत्कदाचन ।तस्मात्कलिरसत्कर्ता तस्मिंस्तु तादृशी प्रजा॥ 27 ॥

evaṃ kālasamācāro nānyathābhūtkadācana | tasmātkalirasatkartā tasmiṃstu tādṛśī prajā

कदाचिद्दैवयोगात्तु प्राणिनां व्यत्ययो भवेत् ।कलौ ये साधवः केचिद्द्वापरे सम्भवन्ति ते॥ 28 ॥

kadāciddaivayogāttu prāṇināṃ vyatyayo bhavet | kalau ye sādhavaḥ keciddvāpare sambhavanti te

तथा त्रेतायुगे केचित्केचित्सत्ययुगे तथा ।दुष्टाः सत्ययुगे ये तु ते भवन्ति कलावपि॥ 29 ॥

tathā tretāyuge kecitkecitsatyayuge tathā | duṣṭāḥ satyayuge ye tu te bhavanti kalāvapi

कृतकर्मप्रभावेण प्राप्नुवन्त्यसुखानि च ।पुनश्च तादृशं कर्म कुर्वन्ति युगभावतः॥ 30 ॥

kṛtakarmaprabhāveṇa prāpnuvantyasukhāni ca | punaśca tādṛśaṃ karma kurvanti yugabhāvataḥ

जनमेजय उवाच ।युगधर्मान्महाभाग ब्रूहि सर्वानशेषतः ।यस्मिन्वै यादृशो धर्मो ज्ञातुमिच्छामि तं तथा॥ 31 ॥

janamejaya uvāca | yugadharmānmahābhāga brūhi sarvānaśeṣataḥ | yasminvai yādṛśo dharmo jñātumicchāmi taṃ tathā

व्यास उवाच ।निबोध नृपशार्दूल दृष्टान्तं ते ब्रवीम्यहम् ।साधूनामपि चेतांसि युगभावाद्भ्रमन्ति हि॥ 32 ॥

vyāsa uvāca | nibodha nṛpaśārdūla dṛṣṭāntaṃ te bravīmyaham | sādhūnāmapi cetāṃsi yugabhāvādbhramanti hi

पितुर्यथा ते राजेन्द्र वुद्धिर्विप्रावहेलने ।कृता वै कलिना राजन् धर्मज्ञस्य महात्मनः॥ 33 ॥

pituryathā te rājendra vuddhirviprāvahelane | kṛtā vai kalinā rājan dharmajñasya mahātmanaḥ

अन्यथा क्षत्रियो राजा ययातिकुलसम्भवः ।तापसस्य गले सर्पं मृतं कस्मादयोजयत्॥ 34 ॥

anyathā kṣatriyo rājā yayātikulasambhavaḥ | tāpasasya gale sarpaṃ mṛtaṃ kasmādayojayat

सर्वं युगबलं राजन्वेदितव्यं विजानता ।प्रयत्नेन हि कर्तव्यं धर्मकर्म विशेषतः॥ 35 ॥

sarvaṃ yugabalaṃ rājanveditavyaṃ vijānatā | prayatnena hi kartavyaṃ dharmakarma viśeṣataḥ

नूनं सत्ययुगे राजन् ब्राह्मणा वेदपारगाः ।पराशक्त्यर्चनरता देवीदर्शनलालसाः॥ 36 ॥

nūnaṃ satyayuge rājan brāhmaṇā vedapāragāḥ | parāśaktyarcanaratā devīdarśanalālasāḥ

गायत्रीप्रणवासक्ता गायत्रीध्यानकारिणः ।गायत्रीजपसंसक्ता मायाबीजैकजापिनः॥ 37 ॥

gāyatrīpraṇavāsaktā gāyatrīdhyānakāriṇaḥ | gāyatrījapasaṃsaktā māyābījaikajāpinaḥ

ग्रामे ग्रामे पराम्बायाः प्रासादकरणोत्सुकाः ।स्वकर्मनिरताः सर्वे सत्यशौचदयान्विताः॥ 38 ॥

grāme grāme parāmbāyāḥ prāsādakaraṇotsukāḥ | svakarmaniratāḥ sarve satyaśaucadayānvitāḥ

त्रय्युक्तकर्मनिरतास्तत्त्वज्ञानविशारदाः ।अभवन्क्षत्रियास्तत्र प्रजाभरणतत्पराः॥ 39 ॥

trayyuktakarmaniratāstattvajñānaviśāradāḥ | abhavankṣatriyāstatra prajābharaṇatatparāḥ

वैश्यास्तु कृषिवाणिज्यगोसेवानिरतास्तथा ।शूद्राः सेवापरास्तत्र पुण्ये सत्ययुगे नृप॥ 40 ॥

vaiśyāstu kṛṣivāṇijyagosevāniratāstathā | śūdrāḥ sevāparāstatra puṇye satyayuge nṛpa

पराम्बापूजनासक्ताः सर्वे वर्णाः परे युगे ।तथा त्रेतायुगे किञ्चिन्न्यूना धर्मस्य संस्थितिः॥ 41 ॥

parāmbāpūjanāsaktāḥ sarve varṇāḥ pare yuge | tathā tretāyuge kiñcinnyūnā dharmasya saṃsthitiḥ

द्वापरे च विशेषेण न्यूना सत्ययुगस्थितिः ।पूर्वं ये राक्षसा राजन् ते कलौ ब्राह्मणाः स्मृताः॥ 42 ॥

dvāpare ca viśeṣeṇa nyūnā satyayugasthitiḥ | pūrvaṃ ye rākṣasā rājan te kalau brāhmaṇāḥ smṛtāḥ

पाखण्डनिरताः प्रायो भवन्ति जनवञ्चकाः ।असत्यवादिनः सर्वे वेदधर्मविवर्जिताः॥ 43 ॥

pākhaṇḍaniratāḥ prāyo bhavanti janavañcakāḥ | asatyavādinaḥ sarve vedadharmavivarjitāḥ

दाम्भिका लोकचतुरा मानिनो वेदवर्जिताः ।शूद्रसेवापराः केचिन्नानाधर्मप्रवर्तकाः॥ 44 ॥

dāmbhikā lokacaturā mānino vedavarjitāḥ | śūdrasevāparāḥ kecinnānādharmapravartakāḥ

वेदनिन्दाकराः क्रूरा धर्मभ्रष्टातिवादुकाः ।यथा यथा कलिर्वृद्धिं याति राजंस्तथा तथा॥ 45 ॥

vedanindākarāḥ krūrā dharmabhraṣṭātivādukāḥ | yathā yathā kalirvṛddhiṃ yāti rājaṃstathā tathā

धर्मस्य सत्यमूलस्य क्षयः सर्वात्मना भवेत् ।तथैव क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च धर्मवर्जिताः॥ 46 ॥

dharmasya satyamūlasya kṣayaḥ sarvātmanā bhavet | tathaiva kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dharmavarjitāḥ

असत्यवादिनः पापास्तथा वर्णेतराः कलौ ।शूद्रधर्मरता विप्राः प्रतिग्रहपरायणाः॥ 47 ॥

asatyavādinaḥ pāpāstathā varṇetarāḥ kalau | śūdradharmaratā viprāḥ pratigrahaparāyaṇāḥ

भविष्यन्ति कलौ राजन् युगे वृद्धिं गताः किल ।कामचाराः स्त्रियः कामलोभमोहसमन्विताः॥ 48 ॥

bhaviṣyanti kalau rājan yuge vṛddhiṃ gatāḥ kila | kāmacārāḥ striyaḥ kāmalobhamohasamanvitāḥ

पापा मिथ्याभिवादिन्यः सदा क्लेशरता नृप ।स्वभर्तृवञ्जका नित्यं धर्मभाषणपण्डिताः॥ 49 ॥

pāpā mithyābhivādinyaḥ sadā kleśaratā nṛpa | svabhartṛvañjakā nityaṃ dharmabhāṣaṇapaṇḍitāḥ

भवन्त्येवंविधा नार्यः पापिष्ठाश्च कलौ युगे ।आहारशुद्ध्या नृपते चित्तशुद्धिस्तु जायते॥ 50 ॥

bhavantyevaṃvidhā nāryaḥ pāpiṣṭhāśca kalau yuge | āhāraśuddhyā nṛpate cittaśuddhistu jāyate

शुद्धे चित्ते प्रकाशः स्याद्धर्मस्य नृपसत्तम ।वृत्तसङ्करदोषेण जायते धर्मसङ्करः॥ 51 ॥

śuddhe citte prakāśaḥ syāddharmasya nṛpasattama | vṛttasaṅkaradoṣeṇa jāyate dharmasaṅkaraḥ

धर्मस्य सङ्करे जाते नूनं स्याद्वर्णसङ्करः ।एवं कलियुगे भूप सर्वधर्मविवर्जिते॥ 52 ॥

dharmasya saṅkare jāte nūnaṃ syādvarṇasaṅkaraḥ | evaṃ kaliyuge bhūpa sarvadharmavivarjite

स्ववर्णधर्मवार्तैषा न कुत्राप्युपलभ्यते ।महान्तोऽपि च धर्मज्ञा अधर्मं कुर्वते नृप॥ 53 ॥

svavarṇadharmavārtaiṣā na kutrāpyupalabhyate | mahānto'pi ca dharmajñā adharmaṃ kurvate nṛpa

कलिस्वभाव एवैष परिहार्यो न केनचित् ।तस्मादत्र मनुष्याणां स्वभावात्पापकारिणाम्॥ 54 ॥

kalisvabhāva evaiṣa parihāryo na kenacit | tasmādatra manuṣyāṇāṃ svabhāvātpāpakāriṇām

निष्कृतिर्न हि राजेन्द्र सामान्योपायतो भवेत् ।जनमेजय उवाच ।भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद॥ 55 ॥

niṣkṛtirna hi rājendra sāmānyopāyato bhavet | janamejaya uvāca | bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada

कलावधर्मबहुले नराणां का गतिर्भवेत् ।यद्यस्ति तदुपायश्चेद्दयया तं वदस्व मे॥ 56 ॥

kalāvadharmabahule narāṇāṃ kā gatirbhavet | yadyasti tadupāyaśceddayayā taṃ vadasva me

व्यास उवाच ।एक एव महाराज तत्रोपायोऽस्ति नापरः ।सर्वदोषनिरासार्थं ध्यायेद्देवीपदाम्बुजम्॥ 57 ॥

vyāsa uvāca | eka eva mahārāja tatropāyo'sti nāparaḥ | sarvadoṣanirāsārthaṃ dhyāyeddevīpadāmbujam

न सन्त्यघानि तावन्ति यावती शक्तिरस्ति हि ।नास्ति देव्याः पापदाहे तस्माद्भीतिः कुतो नृप॥ 58 ॥

na santyaghāni tāvanti yāvatī śaktirasti hi | nāsti devyāḥ pāpadāhe tasmādbhītiḥ kuto nṛpa

अवशेनापि यन्नाम लीलयोच्चारितं यदि ।किं किं ददाति तज्ज्ञातुं समर्था न हरादयः॥ 59 ॥

avaśenāpi yannāma līlayoccāritaṃ yadi | kiṃ kiṃ dadāti tajjñātuṃ samarthā na harādayaḥ

प्रायश्चित्तं तु पापानां श्रीदेवीनामसंस्मृतिः ।तस्मात्कलिभयाद्राजन् पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः॥ 60 ॥

prāyaścittaṃ tu pāpānāṃ śrīdevīnāmasaṃsmṛtiḥ | tasmātkalibhayādrājan puṇyakṣetre vasennaraḥ

निरन्तरं पराम्बाया नामसंस्मरणं चरेत् ।छित्त्वा भित्त्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत्॥ 61 ॥

nirantaraṃ parāmbāyā nāmasaṃsmaraṇaṃ caret | chittvā bhittvā ca bhūtāni hatvā sarvamidaṃ jagat

देवीं नमति भक्त्या यो न स पापैर्विलिप्यते ।रहस्यं सर्वशास्त्राणां मया राजन्नुदीरितम्॥ 62 ॥

devīṃ namati bhaktyā yo na sa pāpairvilipyate | rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāṃ mayā rājannudīritam

विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् ।अजपां नाम गायत्रीं जपन्ति निखिला जनाः॥ 63 ॥

vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam | ajapāṃ nāma gāyatrīṃ japanti nikhilā janāḥ

महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् ।गायत्रीं ब्राह्मणाः सर्वे जपन्ति हृदयान्तरे॥ 64 ॥

mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat | gāyatrīṃ brāhmaṇāḥ sarve japanti hṛdayāntare

महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् ।एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं तत्त्वया नृप ।युगधर्मव्यवस्थायां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 65 ॥

mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat | etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ tattvayā nṛpa | yugadharmavyavasthāyāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi