Chandogya Upanishad
150
अध्याय 150 / 154

Adhyāya 150

प्रपाठक खण्ड 150

3 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ3 श्लोक

अध्याय 150

श्लोक 8.11.1

॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवँ सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति

|| tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa nāha khalvayamevam̐ sampratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti

हिन्दी अर्थ

प्रकरणचतुष्टयेन । तथानुश्चासत्य- विद्यया श्षरीरेणाविरेषतां सश्च- अविद्यावश शरीरके साथ भविरोषता रीरतामेव सम्प्ा्षस्य शरीरात्स- अर्थाव॒सशरीरताको ही १ ९ प्रकार ये सत॒ उस आकाशसे सपुर्थान कर सूर्॑की परम ज्ोतिको प्रात रे अपने स्वरूपम परिणत हो जति है ॥ २.॥ कसस्बन्धिनमाकाशदेशं ब्यपदि- यथायं दृष्टान्तः - । जसा किं यह दष्टन्त है- स तत्र पर्येति जक्षव्कीडन्रममाणः खरीभिरवां यानवा

English

'When a man being asleep, reposing, and at perfect rest , sees no dreams, that is the Self, this is the immortal, the fearless, this is Brahman.' Then Indra went away satisfied in his heart. But before he had returned to the Devas, he saw this difficulty. In truth he thus does not know himself (his self) that he is I, nor does he know anything that exists. He is gone to utter annihilation. I see no good in this.

अध्याय 150

श्लोक 8.11.2

स समित्पाणिः पुनरेयाय तँ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवँ सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति

sa samitpāṇiḥ punareyāya tam̐ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca nāha khalvayaṃ bhagava evam̐ sampratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार यद सम्भसाद इस शरीरसे समुत्थान कर परम ज्योति- करो पराप हो अपने स्वषटपमे स्थित हो जाता है । वइ उत्तम पुष है । उस अवस्थामे वह हसता, कीडा करता जर खी, यान अथवा ज्ञातिजनके च्छ १२ छाङ्करभाष्याथं ९२७५ वाष्वादीनामाकाशादिसाम्य- उसी प्कार-- वायु भादि- , के आकाशादिक्ो घमताफो प्रप्त

English

Taking fuel in his hand he went again as a pupil to Pragâpati. Pragâpati said to him: 'Maghavat, as you went away satisfied in your heart, for what purpose did you come back?' He said: 'Sir, in that way he does not know himself (his self) that he is I, nor does he know anything that exists. He is gone to utter annihilation. I see no good in this!

अध्याय 150

श्लोक 8.11.3

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतँ सम्पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतँ ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच

evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi no evānyatraitasmādvasāparāṇi pañca varṣāṇīti sa hāparāṇi pañca varṣāṇyuvāsa tānyekaśatam̐ sampeduretattadyadāhurekaśatam̐ ha vai varṣāṇi maghavānprajāpatau brahmacaryamuvāsa tasmai hovāca

हिन्दी अर्थ

अथ यत्रेतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः जिसमे यह च्चुद्रारा उपलक्षित आकाश अनुगत है वह चा्चुष पुरुष है; उक्तकरे रूपग्रहणके लिये नेत्रन्दिय है । नो रसा अनुभव फरता है किमे इते वधूं वह मात्मा है; उसके गन्धग्रहणकरे ल्यि नासिका देदच्छिःमलविषण्ण यह ्प्णतारोपलक्षिति आक माकाशं देदच्छिद्रमलुविषण्णम्‌- । देहान्तं दिद्रमे जनुविपण्ण-- अनुपक्त अर्थात्‌ भनुगत है उस

English

'So it is indeed, Maghavat,' replied Pragâpati; 'but I shall explain him (the true Self) further to you, and nothing more than this . Live here other five years.' He lived there other five years. This made in all one hundred and one years, and therefore it is said that Indra Maghavat lived one hundred and one years as a pupil with Pragâpati. Pragâpati said to him:

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।