Chandogya Upanishad
149
अध्याय 149 / 154

Adhyāya 149

प्रपाठक खण्ड 149

4 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ4 श्लोक

अध्याय 149

श्लोक 8.10.1

॥ य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदँ शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति

|| ya eṣa svapne mahīyamānaścaratyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa tadyadyapīdam̐ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati

हिन्दी अर्थ

नाप्यस्य वधेन स हन्यते नतो छायासाके समान देहके नासे उस ८ स्वप्नशरीर टी होता है जोर न इसकी यरा स्वप्नरारीरो आत्मा माननेमे षरसवुतः फो छाम नश है । सुषुप्त पुहषका उपदेश ूववदेतं स्वेव त हत्यायु- पूर्ववत्‌ भ तरे प्रि इसकी पुनः “निस भवस्थामे यह सोया हआ। दरहनदृपिसे रहित भौर सम्यक्‌ हूपसे भानन्दित हो स्वप्नका अनुभव नहीं करता वह आत्मा है'-एेसा भरनापतिने कहा "यह अमृत है, यह अमथ है जर यही ब्रह्म है ।' यह

English

'He who moves about happy in dreams, he is the Self, this is the immortal, the fearless, this is Brahman.' Then Indra went away satisfied in his heart. But before he had returned to the Devas, he saw this difficulty. Although it is true that that self is not blind, even if the body is blind, nor lame, if the body is lame, though it is true that that self is not rendered faulty by the faults of it (the body),

अध्याय 149

श्लोक 8.10.2

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति

na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṃ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti

हिन्दी अर्थ

तद्यत्रेतस्सुप्च इत्यादि व्या- तव्रैत्‌ सुप्तः इत्यादि वाक्यकरी व्याख्या पहले हो चुकी है । नो रुयातं वाक्यम्‌ । अक्षिणि यो । नेत्रस्य द्रष्टा सवप्नम पूनित होता बे समिलाणि होकर पुनः प्रजापतिके पात आये । उनसे प्रनपतिने कहा- “इन्द्र तुम तो शान्तचित्तसे गये थे, अव क्स इच्छासे तुम्हारा पुनः जागमन हुभा है ।' इन्द्रे कदा--भगवन्‌ इस अवस्था तो

English

Nor struck when it (the body) is struck, nor lamed when it is lamed, yet it is as if they struck him (the self) in dreams, as if they chased him . He becomes even conscious, as it were, of pain, and sheds tears. Therefore I see no good in this.

अध्याय 149

श्लोक 8.10.3

स समित्पाणिः पुनरेयाय तँ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति

sa samitpāṇiḥ punareyāya tam̐ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca tadyadyapīdaṃ bhagavaḥ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati

हिन्दी अर्थ

हे इन्द्र यह बात देसौ दी रेस भनापतिने कहा श तहरे मरति इसकी पुनः व्याल्या कग । जसा इससे भिर नही है। अभी पोच वषं घौर ब्रह्मचर्यवास्र करो । उन्होने पोच वषं घोर चकार । तस्मे सदितकषायादि- सम्पन्नानि बभूवुः । यदाहुछो के कहकर श्वैने तीन पर्ययम जिसका मघवान्‌ प्रजापतौ ब्रह्मचयंभुवा- दिना दरितमित्याख्यायिका- षरतकृतायासेन प्राप्तमासमहान-

English

Taking fuel in his hands, he went again as a pupil to Pragâpati. Pragâpati said to him: 'Maghavat, as you went away satisfied in your heart, for what purpose did you come back?' He said: 'Sir, although it is true that that self is not blind even if the body is blind, nor lame, if the body is lame, though it is true that that self is not rendered faulty by the faults of it (the body),

अध्याय 149

श्लोक 8.10.4

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिँशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिँशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच

na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṃ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmītyevamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātrim̐śataṃ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātrim̐śataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca

हिन्दी अर्थ

हे इन्दर यह शरीर मरणशीर ही है; य मृयुसे प्रस्त है । थह इस अमृत, अशरीरी आत्माका अधिष्ठान है । सशरीर आत्मां निरुचय ही प्रिय जीर अप्रियसे प्रस्त है; सशरीर रहते इए इसके प्रियापरियका नाच शरीरम्‌ । यन्मन्यसेऽक्ष्याधारा- तीति । श्रृणु तत्र कारणम्‌ । दे इन्द्र यह शरीर निश्वय

English

Nor struck when it (the body) is struck, nor lamed when it is lamed, yet it is as if they struck him (the self) in dreams, as if they chased him. He becomes even conscious, as it were, of pain, and sheds tears. Therefore I see no good in this.' 'So it is indeed, Maghavat,' replied Pragâpati; 'but I shall explain him (the true Self) further to you. Live with me another thirty-two years.' He lived with him another thirty-two years. Then Pragâpati said:

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।