Chandogya Upanishad
148
अध्याय 148 / 154

Adhyāya 148

प्रपाठक खण्ड 148

3 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ3 श्लोक

अध्याय 148

श्लोक 8.9.1

॥ अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति

|| atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa yathaiva khalvayamasmiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti

हिन्दी अर्थ

एवमेवैष मघवन्स॒म्यक्‌ दे इन्द्र यह बात देसी ही है स्यावगतं नच्छायातमतयुवाच ९ ठीक समन्ला है, यस्मात्सकृद्व्याख्यातं दोषरहि- करूंगा । क्योंकि गपि दोषरहित ङ्न्द्रके प्रति खप्मुरपका उपदेश णोबारा है जिसकी “ एषोऽक्षिणि य॒एषोऽक्षणी्यादिना व्या ह्यादि वाक्यद्रारा व्याख्या की गवी

English

But Indra, before he had returned to the Devas, saw this difficulty. As this self (the shadow in the water) is well adorned, when the body is well adorned, well dressed, when the body is well dressed, well cleaned, if the body is well cleaned, that self will also be blind, if the body is blind, lame, if the body is lame , crippled, if the body is crippled, and will perish in fact as soon as the body perishes. Therefore I see no good in this (doctrine).

अध्याय 148

श्लोक 8.9.2

स समित्पाणिः पुनरेयाय तँ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति

sa samitpāṇiḥ punareyāya tam̐ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdhaṃ virocanena kimicchanpunarāgama iti sa hovāca yathaiva khalvayaṃ bhagavo'smiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti

हिन्दी अर्थ

“जो ह स्वप्नं पूनित होता हुमा विचरता है यह आतमा है एसा प्रजापतिने कहा यह अमृत हे, जमय है जर्‌ यही ब्रह्म है ॥ पसा नकर वे ( इन्दर ) शान्तहृदयसे चले गये । किंतु देवतारओंकि पस दिभिः पूज्यमानशवरत्यनेकवि- आदिसे पूजित होता हा क अर्थात्‌ मनेक प्रकारके भोगोक्ो धान स्वमभोगानयुभवतीत्य्थः। । अनुभव करता है, वही भातमा है “यह्‌ इस देहके वधसे नष्ट भी नदीं होता ओर न इसकी स्रामतासे जाम होता है । तु इसे मानो को मारत हो, कोई ताडित कता हो, यह्‌ मानो अग्रियवे्ता हो जोर रुदन करता होप हो नाता है; अतः

English

Taking fuel in his hand he came again as a pupil to Pragâpati. Pragâpati said to him: 'Maghavat (Indra), as you went away with Virokana, satisfied in your heart, for what purpose did you come back?' He said: 'Sir, as this self (the shadow) is well adorned, when the body is well adorned, well dressed, when the body is well dressed, well cleaned, if the body is well cleaned, that self will also be blind, if the body is blind, lame, if the body is lame, crippled, if the body is crippled, and will perish in fact as soon as the body perishes. Therefore I see no good in this (doctrine).'

अध्याय 148

श्लोक 8.9.3

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिँशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिँशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच

evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātrim̐śataṃ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātrim̐śataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca

हिन्दी अर्थ

अतः वे समित्पाणि होकर फिर परजापतिके पास जाये । उनसे प्रनापतिने कदा-- न्द्र त॒म तो शान्तचित्त होकर गये ये भव ढि इच्छसे पुनः आये हो उन्होने कहा-- "भगवन्‌ £ यदपि यह शरीर न इसके वधसे उसका वध होता है भौर न इसकी स्तामतासे वह साम होता है; श्गितु उसे मानो को मारते श, कोई ताडित करते हों ओर उसके कारण भानो वह॒ भप्ियवै्ा

English

'So it is indeed, Maghavat,' replied Pragâpati; 'but I shall explain him (the true Self) further to you. Live with me another thirty-two years.' He lived with him another thirty-two years, and then Pragâpati said:

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।