Chandogya Upanishad
151
अध्याय 151 / 154

Adhyāya 151

प्रपाठक खण्ड 151

6 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ6 श्लोक

अध्याय 151

श्लोक 8.12.1

॥ मघवन्मर्त्यं वा इदँ शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः

|| maghavanmartyaṃ vā idam̐ śarīramāttaṃ mṛtyunā tadasyāmṛtasyāśarīrasyātmano'dhiṣṭhānamātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyāṃ na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirastyaśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ

हिन्दी अर्थ

देत। है यह बात प्रजापतिने के ल्यि कही है । तासपयं यह है छि सम्पूणं विषर्योको उपलन्ध करने- १, स्पष्टोपठग्धिमे चश्चुका देतुत्व । देवं चक्षुः स दा एष एतेन देवेन चक्षुषा मनसेतान्कामा-

English

'Maghavat, this body is mortal and always held by death. It is the abode of that Self which is immortal and without body . When in the body (by thinking this body is I and I am this body) the Self is held by pleasure and pain. So long as he is in the body, he cannot get free from pleasure and pain. But when he is free of the body (when he knows himself different from the body), then neither pleasure nor pain touches him .

अध्याय 151

श्लोक 8.12.2

अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते

aśarīro vāyurabhraṃ vidyutstanayitnuraśarīrāṇyetāni tadyathaitānyamuṣmādākāśātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante

हिन्दी अर्थ

जीर जो यह जानता है कि मे मनन क्वह भत्मा है । मन उसका दिव्य नेत्र है; वह्‌ यह अस्मा इस दिव्य चक्षुके द्वारा ोर्गोको देखता हुआ रमण करता है अथ यो वेदेदं मन्वानीति ओर जो यह जानता दहै किं म इसका मनन कँ अर्थात्‌ बाह्म इन्द्रिये अस्यष्ट केवल काजो ज्ञानकवत्व है वह केवर सत्तामात्रे है, उसकी व्याप्तताके कारण नहीं है । जिस प्रकार सूथैका

English

'The wind is without body, the cloud, lightning, and thunder are without body (without hands, feet, &c.) Now as these, arising from this heavenly ether (space), appear in their own form, as soon as they have approached the highest light,

अध्याय 151

श्लोक 8.12.3

एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनँ स्मरन्निदँ शरीरँ स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः

evamevaiṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamapuruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣatkrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanam̐ smarannidam̐ śarīram̐ sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evamevāyamasmiñcharīre prāṇo yuktaḥ

हिन्दी अर्थ

शण्ड १२ श्ाङ्करमाष्याथं ९३५ कान्कामानिति षिरिनषटि।; किन भो्गोको देखता ह इसपर श्रुति उनका विशेषण लो ये मोग इस त्रहरोकम है उन देवता हु रमण करता है । उत आमाकी देवगण उपासना करते है । इसीपे उन्हे सम्पूणं लोक जर समस्त भोग प्रात है । नो उप्त जसाक्रो शास्र ओर्‌ आचायंके

English

'Thus does that serene being, arising from this body, appear in its own form, as soon as it has approached the highest light (the knowledge of Self ) He (in that state) is the highest person (uttama pûrusha). He moves about there laughing (or eating), playing, and rejoicing (in his mind), be it with women, carriages, or relatives, never minding that body into which he was born . 'Like as a horse attached to a cart, so is the spirit (prâna, pragñâtman) attached to this body.

अध्याय 151

श्लोक 8.12.4

अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माभिव्याहाराय वागथ यो वेदेदँ शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्

atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuratha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇamatha yo vededamabhivyāharāṇīti sa ātmābhivyāhārāya vāgatha yo vededam̐ śṛṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram

हिन्दी अर्थ

य एते ब्रह्मणि लोके दिरण्य- नोये भोग छुवणेकी निषिके निषिवद्बाहमविषयासङकारृतेनापि ५१८ लोकम बाह्य विपर्ोकी आक्तिखप अनृतसे आच्छादित है पतिक यहोँ एक सौ एक वपे ब्रह्मचर्य वाप किया था वह्‌ फर देवतार्भ- अतः उनके स्यि वह (सम्पूणं छेक श्यामाच्छवलम्‌" इत मन्त्रका उपदेश्च भूत्वा शरीरमकृतं कृतास्मा ब्रह्मरोकमभिसम्भवामी-

English

'Now where the sight has entered into the void (the open space, the black pupil of the eye), there is the person of the eye, the eye itself is the instrument of seeing. He who knows, let me smell this, he is the Self, the nose is the instrument of smelling. He who knows, let me say this, he is the Self, the tongue is the instrument of saying. He who knows, let me hear this, he is the Self, the ear is the instrument of hearing.

अध्याय 151

श्लोक 8.12.5

अथ यो वेदेदं मन्वानीति सात्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान्कामान्पश्यन्रमते य एते ब्रह्मलोके

atha yo vededaṃ manvānīti sātmā mano'sya daivaṃ cakṣuḥ sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitānkāmānpaśyanramate ya ete brahmaloke

हिन्दी अर्थ

षं सयाम ( हदयस्य ) ब्र्षसे रावल ब्रह्मोक परप होऊ ओर बते स्यामको पराप्त होञं । अश्च जिस प्रकार रोए ज्ञाहकर निर्मल दहो जाता है उसी प्रकार मँ पार्णोको ्ञाङ़कर तथा राहु सुखसे निक्ठे हए ९ मन्त्र पवित्र करनेवाला है आर दयाम वह गम्भीर वणं है । हृदयस्थ वर्म; इयाम हव श्यामो हारं इवान वरणके समान सथाम है, उप

English

'He who knows, let me think this, he is the Self, the mind is his divine eye . He, the Self, seeing these pleasures (which to others are hidden like a buried treasure of gold) through his divine eye, i. e. the mind, rejoices. 'The Devas who are in the world of Brahman meditate on that Self (as taught by Pragâpati to Indra, and by Indra to the Devas). Therefore all worlds belong to them, and all desires. He who knows that Self and understands it, obtains all worlds and all desires.' Thus said Pragâpati, yea, thus said Pragâpati.

अध्याय 151

श्लोक 8.12.6

तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषाँ सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाँश्च लोकानाप्नोति सर्वाँश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्र्जापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच

taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsate tasmātteṣām̐ sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ sa sarvām̐śca lokānāpnoti sarvām̐śca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prjāpatiruvāca prajāpatiruvāca

हिन्दी अर्थ

उसको शवर्ता दहै, उस शबल ्रह्मरोकको मनसे -- शरीरपाते पश्चात्‌ प्रात होऊ -- जाऊ, क्योंकि कारणल्पसे जका तंज्ञक नद्या उपदे आकाशो वा इत्यादि ब्रह्मणो “आश्नाशो वै" इत्यादि श्रुति उत्तम प्रकारसे ध्यान्‌ करनेके निमित्त ब्रह्मका आ्श्च नामे प्रतिद्ध आत्मा नाम ओर रूपक। निर्वाहं करनेवाला है। वे ( नाम ओर १) जिसके अन्तगेत है वह ब्रह्म है, बह अमूत है, वही मास्म ह । मेँ परनापतिके समगृहको परा हो द्व म

English

'The Devas who are in the world of Brahman meditate on that Self (as taught by Pragâpati to Indra, and by Indra to the Devas). Therefore all worlds belong to them, and all desires. He who knows that Self and understands it, obtains all worlds and all desires.' Thus said Pragâpati, yea, thus said Pragâpati.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।