Chandogya Upanishad
121
अध्याय 121 / 154

Adhyāya 121

प्रपाठक खण्ड 121

2 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय 121

श्लोक 7.8.1

॥ बलं वाव विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथोत्थाता भवत्युत्तिष्ठन्परिचरिता भवति परिचरन्नुपसत्ता भवत्युपसीदन्द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर्बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश्च वयाँसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति

|| balaṃ vāva vijñānādbhūyo'pi ha śataṃ vijñānavatāmeko balavānākampayate sa yadā balī bhavatyathotthātā bhavatyuttiṣṭhanparicaritā bhavati paricarannupasattā bhavatyupasīdandraṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṃ balena dyaurbalena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaśca vayām̐si ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ balena lokastiṣṭhati balamupāssveti

हिन्दी अर्थ

एलं शृण्वाकाशवतो वै बि- इसका फल घुनो- युक्त ठोकोँको तथा ्रकाश्चव्‌-- प्रराश्चवतः प्रकाश्चकाश्चयो्नित्य- क्योंकि प्रकाश ओर आकाशा स्मर ८ स्मरण ) द आकाश्चसे वद्र है । इषीसे यपि बहुत से घुन सकते है, न मनन कर सकते है भोर न नान ही सकते है । निस समय वे सरण करते है उसी सम घुन सकते है, उसी समय स्मरो वावाकाशाद्धयः। स्मरणं स्मर ही आकारसे बढ़कर है । 6 स्मरणक्ा नाम मरः है, यह भन्तः- स्मरोऽन्तःकरणधमेः । स आका- करणका धर्मं है । वह आक्ाशकी

English

'Power (bala) is better than understanding. One powerful man shakes a hundred men of understanding. If a man is powerful, he becomes a rising man. If he rises, he becomes a man who visits wise people. If he visits, he becomes a follower of wise people. If he follows them, he becomes a seeing, a hearing, a perceiving, a knowing, a doing, an understanding man. By power the earth stands firm, and the sky, and the heaven, and the mountains, gods and men, cattle, birds, herbs, trees, all beasts down to worms, midges, and ants; by power the world stands firm. Meditate on power.

अध्याय 121

श्लोक 7.8.2

स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद्भूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

sa yo balaṃ brahmetyupāste yāvadbalasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo balādbhūya iti balādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti

हिन्दी अर्थ

यथाकामचारो भवति यः स्मरं व्रह्मदयुपास्तेऽस्ति वह जो कि स्मरङी "यह ब्रह्म है ₹स प्रकार उपस॒ना करता है, उसकी जरहातक स्मरकी गति है व्हातक स्वेच्छागति हो जाती है, जो कि स्मरङी "यह्‌ ब्रह है" इस प्रकार उपासना कत्ता है । नरद

English

'He who meditates on power as Brahman, is, as it were, lord and master as far as power reaches--he who meditates on power as Brahman.' 'Sir, is there something better than power?' 'Yes, there is something better than power.' 'Sir, tell it me.' Next: VII, 9 Sacred Texts | Hinduism

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।