Brahmanda Purana
45
अध्याय 45 / 156

Book 2 - Adhyaya 7

479 श्लोकभाग 3/5 · श्लोक 209–305

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 45

श्लोक 209

तस्यापि पुत्रो बलवान्व्यघ्री जठरसंभवः ।संमतः सर्वशूराणां चक्रवर्ति दुरासदः

tasyāpi putro balavānvyaghrī jaṭharasaṃbhavaḥ / saṃmataḥ sarvaśūrāṇāṃ cakravarti durāsadaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतुस्तपश्च शृक्रश्च क्रतिनेमि: प्रभाकरः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 210

ऋक्षोनाम महातेजाः सर्ववानरयूथपः ।इन्ता सदैव शत्रूणां सर्वास्त्रविधिपारगः

ṛkṣonāma mahātejāḥ sarvavānarayūthapaḥ / intā sadaiva śatrūṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ

हिन्दी अर्थ

ये सात मन्वन्लर तो मैने आपको बता दिये हैं ओर भली भांति कह कर सुना दिये हैं । अब प्रजा सातों में जो होगी वे अनागत मन्बन्तर जो आगे आने बाले हैं उनको सक्षेप से बतलाता हूँ । आप लोग श्रवण कीजिए ।८' अब सावणं वेवरदत मनु के विषय में बताऊभा। यह भविष्य में होने

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 211

तस्मै तादृग्विशिष्टाय सुतां गुणगणैर्युताम् ।प्रजापतिरुपादाय कन्यां हेमविभूषिताम्

tasmai tādṛgviśiṣṭāya sutāṃ guṇagaṇairyutām / prajāpatirupādāya kanyāṃ hemavibhūṣitām

हिन्दी अर्थ

७६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 212

विरजौ विरजां तस्मै प्रत्यपादयदं जसा ।पाणिं जग्राह तस्यास्तु ऋक्षो वानरयूथपः

virajau virajāṃ tasmai pratyapādayadaṃ jasā / pāṇiṃ jagrāha tasyāstu ṛkṣo vānarayūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

वाला है। इसका भविष्य मैं संक्षेप से कहुँगा । आप लोग समझ लीजिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 213

दर्शनीयानवद्याङ्गी सा कन्या चारुहासिनी ।चकमे तां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वै प्रियदर्शनाम्

darśanīyānavadyāṅgī sā kanyā cāruhāsinī / cakame tāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vai priyadarśanām

हिन्दी अर्थ

परम शुभ नाम ये हैं-कौशिक-गालव-जामदग्त्य-भाग'व-हँ पायन- वसि--कृप--शारद्वत--आज्रेय--दीप्तिवानू--ऋष्यश्य ग--काश्यप-भर-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 214

तेन तस्यां सुतो जातो वाली विक्रमपौरुषः ।विरजायां महेन्द्रेण महेन्द्रसमविक्रमः

tena tasyāṃ suto jāto vālī vikramapauruṣaḥ / virajāyāṃ mahendreṇa mahendrasamavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

परमधिगण आगे होने बाले हैं । वे सब सुन्दर तप वाले--अपरिमित आभा से सुसम्पन्न और सुखद तीस गण हैं ।६०-१२। उन देवों का गण एक-एक विशक कहा गया है। मैं अब उनके नाम बताते हुए कहूंगा । आप लोग बहुत ही सावधान होकर उनका श्रवण कीजिए और भली भाँति समझ

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 215

तथा स्वांशो भानुना वै तस्यामेव यधाविधि ।रहस्युत्पादितः पुत्रः सुग्रीवो हरियूथपः

tathā svāṃśo bhānunā vai tasyāmeva yadhāvidhi / rahasyutpāditaḥ putraḥ sugrīvo hariyūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

लीजिए ।१३। क्रतु-तप-शुक्र-कृति-नेति-प्रभाकर-प्रभास-मासक्ृत्-धर्म- तेजोरशिम-कतु-विराद्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 216

ऋक्षो दृष्ट्वा तु तनयौ बलरूपश्रिया युतौ ।हर्ष चक्रे सुविपुलं सर्ववानरयूथपः

ṛkṣo dṛṣṭvā tu tanayau balarūpaśriyā yutau / harṣa cakre suvipulaṃ sarvavānarayūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

अिष्मान् द्योतनो भानुर्येशः कीत्तिबुं धो धृतिः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 217

सो ऽब्यषिञ्चत्सुतं ज्येष्ठं वालिनं हेममालिनम् ।अभिषिक्तस्ततो वाली सुग्रीवानुगतो बली

so 'byaṣiñcatsutaṃ jyeṣṭhaṃ vālinaṃ hemamālinam / abhiṣiktastato vālī sugrīvānugato balī

हिन्दी अर्थ

विशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीत्तिताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 218

कारयामास राज्यं च दिवि देवेश्वरो यथा ।सुषेणास्य सुता चापि भार्या तस्य महात्मनः

kārayāmāsa rājyaṃ ca divi deveśvaro yathā / suṣeṇāsya sutā cāpi bhāryā tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

देही मुनिरिनः पोष्टा समः सत्यश्च विश्रतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 219

तारा नाम महाप्राज्ञा ताराधिपनिभानना ।सुषुवे सापि तनयमङ्गदं कनकाङ्गदम्

tārā nāma mahāprājñā tārādhipanibhānanā / suṣuve sāpi tanayamaṅgadaṃ kanakāṅgadam

हिन्दी अर्थ

इत्येते ह्यमिताभास्तु विशतिः परिकीत्तिताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 220

अङ्गदस्यापि तनयो जातो भीमपरा क्रमः ।मैन्दस्य च्येष्ठकन्यायां ध्रुवो नाम महायशाः

aṅgadasyāpi tanayo jāto bhīmaparā kramaḥ / maindasya cyeṣṭhakanyāyāṃ dhruvo nāma mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

सुखा ह्येते समाख्याताः सावर्थ्ये प्रथमेंतरे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 221

सुग्रीवस्य रुमा भार्या पनसस्य सुता शुभा ।तस्यापि च सुता जातास्त्रयः परमकीर्त्तयः

sugrīvasya rumā bhāryā panasasya sutā śubhā / tasyāpi ca sutā jātāstrayaḥ paramakīrttayaḥ

हिन्दी अर्थ

सांप्रतस्य भविष्यन्ति षष्टिदेवास्तदन्तरे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 222

तेषां दारांस्तथासाद्य सुस्वरूपान्बली ततः ।वालिनः पार्श्वतो ऽतिष्ठत्सुग्रीवः सह वानरैः

teṣāṃ dārāṃstathāsādya susvarūpānbalī tataḥ / vālinaḥ pārśvato 'tiṣṭhatsugrīvaḥ saha vānaraiḥ

हिन्दी अर्थ

अधिष्मान-चोतन-भावु-यश कोत्ति-बुध-भृति-।१४ ये सुन्दर तपों बाले हैं । इनकी विशति है जो नाम बताकर कीत्तित कर दिये गये हैं ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 223

बहून्वर्षगणानग्रो भ्रात्रा सह यथामरः ।केसरी कुञ्जरस्याथ सुतां भार्यामविन्दत

bahūnvarṣagaṇānagro bhrātrā saha yathāmaraḥ / kesarī kuñjarasyātha sutāṃ bhāryāmavindata

हिन्दी अर्थ

महान् मह॒ समाख्यात हुआ है । देही-मुनि-इन-पोष्टा-सम-सत्य-विश्रुत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 224

अञ्जना नाम सुभागा गत्वा पुंसवने शुचिः ।पर्युपास्ते च तां वायुर्यौंवनादेव गर्विताम्

añjanā nāma subhāgā gatvā puṃsavane śuciḥ / paryupāste ca tāṃ vāyuryauṃvanādeva garvitām

हिन्दी अर्थ

ये सब अमित आभा से सम्पन्न ये । इनकी भी बिशति कही गयी है अर्थात् इन बोसों का समुदाय बताया गया है। अब अन्य विशति भो वतायी जातीं है--दम-दानो-ऋत-सोम-वेद्यायम-नि धि-होम-हव्य-हुत-दान-देय-दाता-तप- शम-प्रू व-स्थान-विधान और नियम-ये विशति होती हैं ।१०-१९। ये सब

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 225

तस्यां जातस्तु हनुमान्वायुना जगदायुना ।ये ह्यन्ये केसरिसुता विख्याता दिवि चेह वै

tasyāṃ jātastu hanumānvāyunā jagadāyunā / ye hyanye kesarisutā vikhyātā divi ceha vai

हिन्दी अर्थ

सावप्यं मस्वन्तर में सुख बताये गये हैँ । वे सब मारीच काश्यप के ही पुत्र हं जो महान् आत्मा वाले ये ।२०! इसके अन्तर में वत्त मान् काल के साठ देवता होगे । सावर्णा मनु के पुत्र तो नौ ही होगे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 226

ज्येष्ठस्तु हनुमांस्तेषां मतिमांस्तु ततः स्मृतः ।श्रुतिमान्केतुमांश्चैव मतिमान्धृतिमानपि

jyeṣṭhastu hanumāṃsteṣāṃ matimāṃstu tataḥ smṛtaḥ / śrutimānketumāṃścaiva matimāndhṛtimānapi

हिन्दी अर्थ

विरजाश्चावंरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथा परे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 227

हनुमद्भ्रातरो ये वै ते दारैः सुप्रतिष्ठताः ।स्वानरूपैः सुताः पित्रा पुत्रपौत्रसमन्विताः

hanumadbhrātaro ye vai te dāraiḥ supratiṣṭhatāḥ / svānarūpaiḥ sutāḥ pitrā putrapautrasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

सावणेमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 228

ब्रह्मचारी च हनुमान्नासौदारैश्च योजितः ।सर्वलोकानपि रणे यो योद्धुं च समुत्सहेत्

brahmacārī ca hanumānnāsaudāraiśca yojitaḥ / sarvalokānapi raṇe yo yoddhuṃ ca samutsahet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणेव च धीमता ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 229

जवे जवे च वितते वैनतेय इवापरः ।अग्निपुत्रश्च बलवान्नलः परमदुर्ज्जयः

jave jave ca vitate vainateya ivāparaḥ / agniputraśca balavānnalaḥ paramadurjjayaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्लोकं गता वृत्ता भविष्या मेरुमाश्रिताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 230

क्षेत्रे कनकबिन्दोस्तु जातो वानरपुङ्गवः ।तथात्वन्ये महाभागा बलवन्तश्च वानराः

kṣetre kanakabindostu jāto vānarapuṅgavaḥ / tathātvanye mahābhāgā balavantaśca vānarāḥ

हिन्दी अर्थ

संजञाुत्रस्तु सावणिरेको वैवस्वतस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 231

सप्रधानास्तु विज्ञेया हरियूथप यूथपाः ।तारश्च कुसुमश्चैव पनसो गन्धमादनः

sapradhānāstu vijñeyā hariyūthapa yūthapāḥ / tāraśca kusumaścaiva panaso gandhamādanaḥ

हिन्दी अर्थ

विरजा-चावंरीवान् तथा दूसरे निर्मोक आद्य अन्य सावणं अन्तरों में नौ बतलाऊंगा ।२२। अन्य सावण मनु ब्रह्माजी के पुत्र होने वाले हैं। वे मेर सावणि से लेकर चार दिव्य इष्टि बाले हैं ।२३। वे सब प्रजापति दक्ष के दोहि हैं और क्रिया नाम वाली उसकी दुहिता के पुत्र हैं। ये सब महान्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 232

रूपश्रीर्विभवश्चैव गवयो विकटः सरः ।सुषेणः सुधनुश्चैव सुबन्धुः शतदुन्दुभिः

rūpaśrīrvibhavaścaiva gavayo vikaṭaḥ saraḥ / suṣeṇaḥ sudhanuścaiva subandhuḥ śatadundubhiḥ

हिन्दी अर्थ

तप से युक्त ये ।२४। वे सब ब्रह्मादि के द्वारा तथा धीमान् दक्ष के द्वारा जनित हुए हैं। महलोक को गये ये और वृत्त भविष्य मेरु पर्वत पर समा- श्रित थे ।२४। वे महानुभाव पूर्व में समुत्पन्न हुए ये । जिस समय में चाक्षुष

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 233

विकचः कपिलो रौद्रः परियात्रः प्रभञ्जनः ।कुञ्जरः शरभो दंष्ट्री कालमूर्तिर्महासुखः

vikacaḥ kapilo raudraḥ pariyātraḥ prabhañjanaḥ / kuñjaraḥ śarabho daṃṣṭrī kālamūrtirmahāsukhaḥ

हिन्दी अर्थ

७८ बह्माष्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 234

नन्दः कन्दरसेनश्च नलो वारुणिरेव च ।चिरवः करवस्ताम्रश्चित्रयोधी रथीतरः

nandaḥ kandarasenaśca nalo vāruṇireva ca / ciravaḥ karavastāmraścitrayodhī rathītaraḥ

हिन्दी अर्थ

मस्वस्तर या । वे सब मनु भविष्य अनागत अस्तर में संमृत्पस्न हुए ये

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 235

भीमः शतबलिश्चैव कालचक्रो ऽनलो नलः ।यक्षास्यो गहनश्चैव धूम्रः पञ्चरथस्तथा

bhīmaḥ śatabaliścaiva kālacakro 'nalo nalaḥ / yakṣāsyo gahanaścaiva dhūmraḥ pañcarathastathā

हिन्दी अर्थ

जो मनुगण घावेतस दक्ष के दोहि थे । वे नाम से पाँच तो सावण बे ओर चार परमधि से समुत्पन्न हुए थे ।२७। संज्ञा का पुत्र एक सावणि तथा वेव- स्वत था । सबसे बड़ा संज्ञा का पुर प्रभु वैवस्वत मनु पा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 236

पारिजातो महादीप्तः सुतपा बलसागरः ।श्रुतायुर्विजयाकाङ्क्षी गुरुसेवी यथार् थकः

pārijāto mahādīptaḥ sutapā balasāgaraḥ / śrutāyurvijayākāṅkṣī gurusevī yathār thakaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्हैशेते मनवः कीर्तिता: कोतितद्ध वेदे स्मृतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 237

धर्मचेतास्सुहोत्रश्च शालिहोत्रो ऽथ सर्पगः ।पुण्ड्रश्चावरगात्रश्च चारुरूपश्च शतुजित्

dharmacetāssuhotraśca śālihotro 'tha sarpagaḥ / puṇḍraścāvaragātraśca cārurūpaśca śatujit

हिन्दी अर्थ

मन्वंतराधिकारेषु वत्तर्नेषव सकृत्यकृत । विनित्ृत्ताधिका रास्ते महर्लोक समाश्चिता:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 238

विकटः कवटो मैन्दो बिन्दुकारो ऽसुरान्तकः ।मन्त्री भीमरथः संगो विभ्रान्तश्चारुहासवान्

vikaṭaḥ kavaṭo maindo bindukāro 'surāntakaḥ / mantrī bhīmarathaḥ saṃgo vibhrāntaścāruhāsavān

हिन्दी अर्थ

ये शिष्टास्तान््रवक्ष्यामि सह देवधिदानरवैः । सह प्रजानिसर्गेण सर्वांस्तेऽनागतान्ट्रिजः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 239

क्षणक्षणामताहारी दृढभक्तिः प्रमर्दनः ।जाजलिः पञ्चमुकुटो बलबन्धुः समाहितः

kṣaṇakṣaṇāmatāhārī dṛḍhabhaktiḥ pramardanaḥ / jājaliḥ pañcamukuṭo balabandhuḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बेवस्वत मनु के अन्तर प्राप्त हो जाने पर उन दोनों को समुत्पत्ति परम शुम हुई यो । हमने ये चौदह मनुओं का वर्णन कर दिया है जोकि परमाधिक कीति का वर्धन करने बाले हुए हैं ।२8। वेद में-- स्मृति में और पुराण में वे सभी बहुत ही होनद्वार बताय गये हैं । ये सभी प्रजाओं के तथा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 240

पयः कीर्त्तिः शुभः क्षेत्रो बिन्दुकेतुः सहस्रपात् ।नवाक्षे हरिनेत्रश्च जीमूतो ऽथ बलाहकः

payaḥ kīrttiḥ śubhaḥ kṣetro binduketuḥ sahasrapāt / navākṣe harinetraśca jīmūto 'tha balāhakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियों के स्वामी हुए है ।३०। उन्हीं नरेश्बरो के द्वारा पूरे सहस्र युगो तक यह सम्पूर्ण पृथ्वी सा!तों द्वोपों से समन्वित ओर बड़े-बड़े बिशाल गरों से युक्त परिपालन करने के योग्य है ।३६। प्रजाओं के द्वारा तथा तप से जो उनका बिस्तार है बहू सब भो बताया जा रहा है । ये चोदह सर्ग स्वायम्भुव

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 241

गजो गवयनामा च सुबाहुश्च गुणाकरः ।वीरबाहुः कृती कुण्डो कृतकृत्यः शुभेक्षणः

gajo gavayanāmā ca subāhuśca guṇākaraḥ / vīrabāhuḥ kṛtī kuṇḍo kṛtakṛtyaḥ śubhekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

आदि के हैं सभा जान लेने के यास्य हैं (३२ यह्वा पर मख्बन्तरों के अधि- कारों मैं एक-एक बार यह होता ह । जब अधिकार विनिवृत्त हो जाता है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 242

द्विविदः कुमुदो भासः सुमुखः सुरुवुर्वृकः ।विकटः कवकश्चैव जवसेनो वृषाकृतिः

dvividaḥ kumudo bhāsaḥ sumukhaḥ suruvurvṛkaḥ / vikaṭaḥ kavakaścaiva javaseno vṛṣākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

तो वे सब जाकर महर्लोक में समाश्रय वाले हो जाते हैं ।३३। उनमें जो आट थे बे व्यतीत हो चुके ये और छं दूसरे ये । पूर्व में होने बालों में यह वत्त मान में होने बाला यह वैवस्वत प्रभु शासन कर रहे हैं ।३४। जो भी शिष्ट रहे हैं उनको देव-ऋषि और दानवों के ही साथ अब बतलाऊँगा । हे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 243

गवाक्षो नरदेवश्च सुकेतुर्विमलाननः ।सहस्वारः शुभक्षेत्रः पुष्पध्वंसो विलोहितः

gavākṣo naradevaśca suketurvimalānanaḥ / sahasvāraḥ śubhakṣetraḥ puṣpadhvaṃso vilohitaḥ

हिन्दी अर्थ

हिज ! सम्पूर्ण प्रजा की सृष्टि के साथ ही उन सभी अनायतों को बतलाया जायगा अर्थात् आगे होने वाले हैं उनको कहेंगे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 244

नवचन्द्रो बहुगुणः सप्तहोत्रो मरीचिमान् ।गोधामा च धनेशश्च गोलाङ्गूलश्च नेत्रवान्

navacandro bahuguṇaḥ saptahotro marīcimān / godhāmā ca dhaneśaśca golāṅgūlaśca netravān

हिन्दी अर्थ

दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुब्रता नाम विश्रुता ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 245

इत्येते हरयः क्रान्ताः प्राधान्येन यथार्थतः ।बहुत्वान्नामधेयानां न शक्यमभिवर्णितुम्

ityete harayaḥ krāntāḥ prādhānyena yathārthataḥ / bahutvānnāmadheyānāṃ na śakyamabhivarṇitum

हिन्दी अर्थ

गृहोत्वा ता पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणोंःतिके ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 246

नागकोटीदशबले एकैकस्य प्रतिष्ठितम् ।सर्ववानरसैन्यस्य सप्तद्वीपस्थितस्य तु

nāgakoṭīdaśabale ekaikasya pratiṣṭhitam / sarvavānarasainyasya saptadvīpasthitasya tu

हिन्दी अर्थ

भवधर्मसमीपस्थं दक्ष ब्रह्माऽभ्यमापत ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 247

किष्किन्धामाश्रितो वाली राजासीच्छत्रुतापनः ।रणे निगूङ्य वामेन भुजेन स महाबलः

kiṣkindhāmāśrito vālī rājāsīcchatrutāpanaḥ / raṇe nigūṅya vāmena bhujena sa mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणो वचनं शरुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 248

विष्टभ्य पार्श्वेसंस्थाप्य रावणन्ध्यानमस्थितः ।मौहूर्तिकीं गतिं गत्वा चतुः परशर्वानुपस्पृशन्

viṣṭabhya pārśvesaṃsthāpya rāvaṇandhyānamasthitaḥ / mauhūrtikīṃ gatiṃ gatvā catuḥ paraśarvānupaspṛśan

हिन्दी अर्थ

बेबस्वत मनु के विसग से उनका भी विस्तार जान लेना चाहिए । कारण यह है कि वे सव बँवस्बत मनुदेन तो अन्यून हैं और न उससे अति- रिक्त ही हैं ।३६। बे बहुत हैं इसलिए और उतका दूसरी बार कथन होने से उनके विषम में बिस्तार नहीं कहुँगा । जो भी पहिले हो गये हैं तथा जो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 249

समुद्रं दक्षणं पूर्वपश्चिमं च तथोत्तरम् ।मनोवायुगतिर्भूत्वा वाली व्यपगतक्रमः

samudraṃ dakṣaṇaṃ pūrvapaścimaṃ ca tathottaram / manovāyugatirbhūtvā vālī vyapagatakramaḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्य में होने बाले हैं उन सनी के विषय में अधिक विस्तार नहीं कहा जायगा ।३७। इस कारण से कुल-कुल में विभाग से हो निसग समझ लेने चाहिए । उन्हीं की सिद्धि के लिए विस्तार से और क्रम से कहता हूँ

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 250

स निर्जित्य महावीर्यो रावणं लोकरावणम् ।वाली बाहुविनिर्मुक्तं विह्वलं नष्टचेतसम्

sa nirjitya mahāvīryo rāvaṇaṃ lokarāvaṇam / vālī bāhuvinirmuktaṃ vihvalaṃ naṣṭacetasam

हिन्दी अर्थ

प्रजापति दक्ष की कन्या बड़ी ही घस्मिक्ष थो तया उसका नाम सुद्रता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 251

वृक्षमूलप्रदेशे च स्थापयित्वा बलोत्कटः ।सिच्यांभसा सुशीतेन ह्यापादतलमस्तकात्

vṛkṣamūlapradeśe ca sthāpayitvā balotkaṭaḥ / sicyāṃbhasā suśītena hyāpādatalamastakāt

हिन्दी अर्थ

६० ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 252

स च तं लब्धसंज्ञं च कृत्वा विस्मयमास्थितः ।उवाच रणचण्डं तं राक्षसेंद्रं कपीश्वरः

sa ca taṃ labdhasaṃjñaṃ ca kṛtvā vismayamāsthitaḥ / uvāca raṇacaṇḍaṃ taṃ rākṣaseṃdraṃ kapīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध या । समस्त कन्याओं में बहुत श्रेष्ठ ज्वेष्ठा थी जो वैरिणी का सुता दो ।३६। पिता उस कन्या को लेकर ब्रह्माजी के समीप में गया या । ब्रह्मा- जी बंराज मे समत्रस्थित थे और धमं तथा मन के द्वारा उपासीन थे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 253

भो भो राक्षसाजेन्द्र महेन्द्रसमविक्रम ।असंख्येयं बलं जित्वा यमं ससचिवं रणे

bho bho rākṣasājendra mahendrasamavikrama / asaṃkhyeyaṃ balaṃ jitvā yamaṃ sasacivaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

जब दक्ष भव और धर्म के समीप में स्थित थे तव उनसे ब्रह्माजी ने कहा था--हे दक्ष ! आपकी यह सुब्रत कम्य चार मनुओं को जन्म देगी जो इसके पुत्र चारों वर्णो के करने वाले परम शुभ होंगे । ब्रह्माजी के इस वचन को सुनकर दक्ष-धरर्म ओर भव उस समय मे यह किया था

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 254

वरुणं च कुबेरं च शशिनं भास्करं तथा ।मरुद्गणं तथा रुद्रानादित्यानश्विनौ वसून्

varuṇaṃ ca kuberaṃ ca śaśinaṃ bhāskaraṃ tathā / marudgaṇaṃ tathā rudrānādityānaśvinau vasūn

हिन्दी अर्थ

तां कन्यां मनस! जग्मुस्त्रयस्ते ब्रह्मणा सह् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 255

दैतेयान्कालकेयांश्च दानवान्सुमहाबलान् ।सिद्धांस्तथैव गन्धर्वान्यक्षरक्षोभुजङ्गमान्

daiteyānkālakeyāṃśca dānavānsumahābalān / siddhāṃstathaiva gandharvānyakṣarakṣobhujaṅgamān

हिन्दी अर्थ

सदृशानूपतस्तेषां चतुरो वे कुमारकान् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 256

पक्षिणां प्रवरांश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः ।तथा भूतपिशाचांश्च विवृद्धबलदर्पितान्

pakṣiṇāṃ pravarāṃścaiva grahanakṣatratārakāḥ / tathā bhūtapiśācāṃśca vivṛddhabaladarpitān

हिन्दी अर्थ

संसिद्वाः कायंकरणे संभूतास्ते शियान्विताः ।॥

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 257

मानुषाणां नृपांश्चैव शतशो ऽथ सहस्रशः ।कथमीदृग्गुणो भूत्वा मनोवायुसमो जवे

mānuṣāṇāṃ nṛpāṃścaiva śataśo 'tha sahasraśaḥ / kathamīdṛgguṇo bhūtvā manovāyusamo jave

हिन्दी अर्थ

ते इष्ट्वा ताम्स्वयंभूतान्ब्रह्मव्याहारिणस्तदा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 258

शक्तो ऽसि चालनि मेरोः कृतान्त इव दुर्जयः ।विद्राव्य सर्व्ॐल्लोकेषु वीरान्परपुरञ्ज्यः

śakto 'si cālani meroḥ kṛtānta iva durjayaḥ / vidrāvya sarvoṃllokeṣu vīrānparapurañjyaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय ब्रह्माजो के साथ ही मन से उन तीनों ने उस कन्या को गमन किया था । सत्याभि श्रायो उनकी कन्या के तुरन्त ही समुत्पन्न किया चा । अर्थात् रूप से उन्हीं के सहश चार कुमारों को जन्म दिया था वे कार्यों के करने में संसिद्ध थे तथा श्रो ते समन्वित हुए थे ।४४। उनके तुरन्त

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 259

बलैरशनिकल्पैश्च समीकृत्य च पर्वतान् ।विक्षोभ्य सागरान्सप्त सप्तकृत्वो महारथः

balairaśanikalpaiśca samīkṛtya ca parvatān / vikṣobhya sāgarānsapta saptakṛtvo mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

ही समुत्पन्न शरीर सभी उपभोगों के लिए समयं थे। स्वयं ही समुत्पन्न उन कुमारों शे देखकर वे जो उस समय ब्रह्म के ब्यापारी थे आपस में बहुत ही संरम्भ वाले होकर खो चातानी करने लगे कि यह मेरा पुत्र है--

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 260

निर्विकारो जयप्रेप्सुः स्मयमानो बलाद्बली ।दुर्बलेन मया क्रान्तो वानरेण विशेषतः

nirvikāro jayaprepsuḥ smayamāno balādbalī / durbalena mayā krānto vānareṇa viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

यह मेरा पुत्र है--ऐसा ही कह रहे थे । फिर उन्होंने आपस में कहा था कि ये अभिध्यान से आत्मा से ही समुत्पन्न हैं ।०१-४६। अतएव जो भी जिसके शरीर के तुल्य हो वह उसी को अपना सुत मान लेवे । जो भी जिसके रूप- बीयें ओर मात में सह होवे अथवा वर्ण से जो जिसके समान हो उसी को

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 261

किमर्थमीदृशं शप्तो बलवानपि दुर्जयः ।प्रब्रूहि हेतुना केन ब्रह्मन्राक्षसपुङ्गव

kimarthamīdṛśaṃ śapto balavānapi durjayaḥ / prabrūhi hetunā kena brahmanrākṣasapuṅgava

हिन्दी अर्थ

बह ग्रहण कर लेवे-इसो में आप का कल्याण टै। यह तो निश्चित ही है कि पुत्र पिता के रूप को सर्वदा ग्रहण किया करता है ।४७-४८। इसलिए पिता और माता के वीयं से पुत्र सदा आत्मा के ही समान हुआ करता है। उस प्रकार से उन्होंने समझोता करके सब सुतों का ग्रहण किया था

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 262

अभयं ते मया दत्तं विश्वस्तो भव ते न भीः ।वयनं वालिनः श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्

abhayaṃ te mayā dattaṃ viśvasto bhava te na bhīḥ / vayanaṃ vālinaḥ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

भविष्येष, भविष्यंति सवं कार्यार्थंसाधकाः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 263

उवाच भयसंविग्नः सांत्वपूर्वमिदं वचः ।असंशयं जिताः सर्वे मया देवासुरा रणे

uvāca bhayasaṃvignaḥ sāṃtvapūrvamidaṃ vacaḥ / asaṃśayaṃ jitāḥ sarve mayā devāsurā raṇe

हिन्दी अर्थ

परामरीचिगर्भाश्‍्च सुधर्माणश्च ते वयः।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 264

एवं विधस्तु बलवान्न मयासादितः क्वचित् ।तदिच्छामि त्वया सार्द्धं सौहृदं भयवर्जितम्

evaṃ vidhastu balavānna mayāsāditaḥ kvacit / tadicchāmi tvayā sārddhaṃ sauhṛdaṃ bhayavarjitam

हिन्दी अर्थ

भविष्यंति भविष्यास्तु एकको द्वादशो गणः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 265

मत्तो भवेन्न ते वीर कदाचिद्वै रणाजिरम् ।एवमुक्तो ऽब्रवीद्वाली भवत्येतद्वचस्तव

matto bhavenna te vīra kadācidvai raṇājiram / evamukto 'bravīdvālī bhavatyetadvacastava

हिन्दी अर्थ

चाक्षुष मन्वन्तर के ब्यतोत हो जाने पर और वैवस्त मन्वन्तर के सम्प्राप्त होने पर प्रजापति का रुचि से एक पुत्र उत्पन्न हुआ था जिसका नाम रौच्य हुआ था ।५०। जो भूति के गर्भ से उत्पन्न किया गया था उस पुत्र का नाम भौत्य हुआ था और यंह कवि का पुत्र था । वेवस्वत मन्वन्तर

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 266

समये स्थापयित्वा तु रावणो वालिनं पुरा ।जगाम लङ्कां सगणः प्रहृष्टेनान्तरात्मना

samaye sthāpayitvā tu rāvaṇo vālinaṃ purā / jagāma laṅkāṃ sagaṇaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

ब्र ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 267

वाली विजित्य बलवान् पुष्करे राक्षसेश्वरम् ।आजहार बहून्यज्ञानन्नपानसमावृतान्

vālī vijitya balavān puṣkare rākṣaseśvaram / ājahāra bahūnyajñānannapānasamāvṛtān

हिन्दी अर्थ

में विवस्वत के दो मनु उत्पन्न हुए थे ।११। और जो वैवस्वत मन था और जो सादणे नाम मे विश्रुत या । प्रभु वेवस्वत मनु संज्ञा का ही पुत्र जानना चाहिए । यह पर विद्वान् थे !५२। सवर्णा का अन्य सुत था वैवस्वत मनु कहा गया है । और जो सावणं मनु हैं वे चार महूषियों से जन्म ग्रहण बाले

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 268

दक्षिणाभिः प्रवृद्धाभिः शतशो ऽथ सहस्रशः ।अग्निष्टोमाश्वमेधांश्च राजसूयान्नृमेधकान्

dakṣiṇābhiḥ pravṛddhābhiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / agniṣṭomāśvamedhāṃśca rājasūyānnṛmedhakān

हिन्दी अर्थ

हैं ।५३। वे निश्चित रूप से तपश्चर्या से सम्भृत आत्माओं बाले हुए थे ओर अपने मम्वन्तरों में हो हुए थो । आगे होने वालों में सभी कार्यो' के अर्थो' का साधन करने वाले होगे ।५४। प्रथम मेरु सावण में दक्ष प्रजापति के पुत्र मनु के मरा मरीचि गभे और सुधर्माण ये तीन घे । वे सब महान आत्माओं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 269

सर्वमेधानपि बहून्सर्वदानसमन्वितान् ।तर्पयित्वाथ देवांश्च देवेन्द्रंबहुभिस्तथा

sarvamedhānapi bahūnsarvadānasamanvitān / tarpayitvātha devāṃśca devendraṃbahubhistathā

हिन्दी अर्थ

बाले बेबरबत मन्वन्तर में समुत्पन्न हुए रो ।५५। बे दक्ष के पुन्न प्रजापति रोहित के पुत्र ये । जो आगे होने बाले हैं वे होंगे। एक-एक द्वादश गण हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 270

ब्रह्माणं तेषयित्वा च हुत्वाग्रिं बहुवार्षिकम् ।सुग्रीवेण सह भ्रात्रा सुखी भूत्वा यवीयसा

brahmāṇaṃ teṣayitvā ca hutvāgriṃ bahuvārṣikam / sugrīveṇa saha bhrātrā sukhī bhūtvā yavīyasā

हिन्दी अर्थ

उतथ्योत्तमकी द्र तु द्वादशेते मरीचयः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 271

राज्यं च पालयित्वा स कपीनामकुतोभयः ।ब्रह्मण्यो ब्रह्मपरमो धर्मसेतुः क्रियापरः

rājyaṃ ca pālayitvā sa kapīnāmakutobhayaḥ / brahmaṇyo brahmaparamo dharmasetuḥ kriyāparaḥ

हिन्दी अर्थ

सुधर्माणस्तु वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 272

बहून्वर्षगणान्रेमे सर्वशास्त्रविशारदः ।यस्य देवमुनिर्गाथां जगौ यज्ञेषु नारदः

bahūnvarṣagaṇānreme sarvaśāstraviśāradaḥ / yasya devamunirgāthāṃ jagau yajñeṣu nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

अमितो द्रवकेतुश्च जंभोऽथाजस्तु शक्रक:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 273

न यज्ञहवने दानेजवेनापि पराक्रमे ।तुल्यो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु वालिनोहेममालिनः

na yajñahavane dānejavenāpi parākrame / tulyo 'sti triṣu lokeṣu vālinohemamālinaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनेमिद्यतयश्चेव सुधर्माणः प्रकोतिता: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 274

शांशपायन उवाच अहो महाप्रभा वस्तु महेन्द्रतनयो बली ।वाली यज्ञसहस्राणां यज्वा परमदुर्जयः

śāṃśapāyana uvāca aho mahāprabhā vastu mahendratanayo balī / vālī yajñasahasrāṇāṃ yajvā paramadurjayaḥ

हिन्दी अर्थ

म्कन्दोऽसौ पार्वतीयो वे कातिकेयस्तु पावकिः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 275

चक्रवर्त्ती महाप्राज्ञे वाली च कथितस्त्वया ।मार्त डस्य तु नो ब्रूहि कथं मार्त्तण्डता स्मृता ।निरुक्तमस्य तु विभो याथातथ्येन सुव्रत

cakravarttī mahāprājñe vālī ca kathitastvayā / mārta ḍasya tu no brūhi kathaṃ mārttaṇḍatā smṛtā / niruktamasya tu vibho yāthātathyena suvrata

हिन्दी अर्थ

मेधांतिथिश्च पौलस्त्यो बसु. काश्यप एव च

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 276

सूत उवाच सृत्यमानेषु भूतेषु प्रजापतिरथ स्वयम्

sūta uvāca sṛtyamāneṣu bhūteṣu prajāpatiratha svayam

हिन्दी अर्थ

ऐश्‍वर-ब्रह-राहु-वाकु-बंश- ये पारा बारह हैं जो जान सेने चाहिए ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 277

त्रैलोक्याद्यत्परं तेजस्तदाहृत्यादितेर्त्दृदि ।प्रवेशायामास तदा योगेन महता वृताः

trailokyādyatparaṃ tejastadāhṛtyāditertdṛdi / praveśāyāmāsa tadā yogena mahatā vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अब उत्तर जो है उनको भी जान लो ॥५७। वाजिप-्वाजिजितु-प्रभूति- ककुदी-दघिक्रावा-प्रगीत-विजय-मधुन्डतव्छ-उत्तमक ये दो हैं-ये द्वादश

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 278

पूर्वमण्डं तु भगवानस्याश्चक्रे तथोदरे ।तत्रावर्त्तत गर्भो वै अण्डस्याभ्यन्तरे बली

pūrvamaṇḍaṃ tu bhagavānasyāścakre tathodare / tatrāvarttata garbho vai aṇḍasyābhyantare balī

हिन्दी अर्थ

मरीचि हैं । युधर्माण को बतलाऊ गा । उनको नाम से समझ लो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 279

वर्द्धमानो ऽतिमात्रं वै देवा निस्तेजसो ऽभवन् ।सर्वतो निर्मितं ज्ञात्वा गर्भं ते त्दृततेजसः

varddhamāno 'timātraṃ vai devā nistejaso 'bhavan / sarvato nirmitaṃ jñātvā garbhaṃ te tdṛtatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णे अथगर्ती-भुरण्य-ब्र ज उ -अभित-दरवकेतु-जम्भ-आज-णक्रक-सुनेमि-द्य तय-- ये सत्र सुधर्माण कोत्तित किये गये हैं । उस समय में उनका जो होने वाला इन्द है उसका नाम अद्भूत है ।६-६१। स्करद-पाबंतीय-कात्तिकेय-पावकि- मेश्वातिबि-पोलस्ट्य बसु-काश्य' योतिष्यान्-भागेव-च्तिमान्-अङ्गिरा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 280

ऊचुः प्रजापतिं भीता कथं नो भविता त्विदम् ।बलं तेजो ऽस्य भविता निर्मितस्याधिकं विभो

ūcuḥ prajāpatiṃ bhītā kathaṃ no bhavitā tvidam / balaṃ tejo 'sya bhavitā nirmitasyādhikaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

घृतिकेतुर्दोप्तिकेतुः णापहस्तनिरामयाः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 281

नुनं कथं भविष्यामो नूनं नष्टा हि शाश्वत ।सर्वभूतानि यानीह स्यावराणि चरणि च

nunaṃ kathaṃ bhaviṣyāmo nūnaṃ naṣṭā hi śāśvata / sarvabhūtāni yānīha syāvarāṇi caraṇi ca

हिन्दी अर्थ

पृथुश्रवास्तथाऽनीको भूरिद्यम्नो दृहणः । प्रथमस्य तु सावणेनंब पुत्रा: प्रकीतिता:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 282

तानि दग्धानि न चिराद्भविष्यन्ति न संशयः ।यदेडे स्थापितं तेजो बलं च द्विजसत्तम

tāni dagdhāni na cirādbhaviṣyanti na saṃśayaḥ / yadeḍe sthāpitaṃ tejo balaṃ ca dvijasattama

हिन्दी अर्थ

प्राणानां यच्छतं प्रोक्तः ऋषिभिः पुरुषेति वे । देवास्ते वै भविष्यन्ति धर्मपुत्रस्य वें मनोः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 283

तत्संहर विचिन्त्येह यन्नः श्रेय स्करं भवेत् ।श्रुतितेजः प्रभावश्च धक्षते सर्वत्ॐऽजसा

tatsaṃhara vicintyeha yannaḥ śreya skaraṃ bhavet / śrutitejaḥ prabhāvaśca dhakṣate sarvatoṃ'jasā

हिन्दी अर्थ

हविष्मान्पौलहः श्रोमान्सुकोतिश्चाथ भार्गवः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 284

स चिन्तयित्वा भगवान्प्रजापतिरथाक्षिपत् ।बलं चाण्डे चकाराथ ततस्त्वण्डान्तरे शिशुः

sa cintayitvā bhagavānprajāpatirathākṣipat / balaṃ cāṇḍe cakārātha tatastvaṇḍāntare śiśuḥ

हिन्दी अर्थ

पौलस्त्योऽप्रतिमश्चापि नाभागरचेव काश्यपः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 285

यदण्डं तद्बलं प्राहुर्यत्तेजः स शिशुर्मतः ।तत्तूदराद्विनिष्क्रान्तं मृतपिण्डोपमं स तु

yadaṇḍaṃ tadbalaṃ prāhuryattejaḥ sa śiśurmataḥ / tattūdarādviniṣkrāntaṃ mṛtapiṇḍopamaṃ sa tu

हिन्दी अर्थ

नुसपा-पोलह- ये सात रोहितेतर हैं । धृतिकेतु-दीप्तिकेतु-शाव-हस्त निरामय ।६४। पृदृधवा-अनीक-भूरिच स्त-बृहयम--ये प्रथम सावणि के नौ पुत्र बताये गये हैं ।६४। इसके अनन्तर दषम पर्याय में धर्म के पुत्र द्वितीय साबण मनु के जो आगे होने वाला है उस मनु के अन्तर मैं ।६४। सुधामान

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 286

प्रजापतिस् ततो दृष्ट्वा तदण्डं वै द्विधाकरोत् ।शकले द्वे समास्थाय स एकस्मिन्नपश्यत

prajāpatis tato dṛṣṭvā tadaṇḍaṃ vai dvidhākarot / śakale dve samāsthāya sa ekasminnapaśyata

हिन्दी अर्थ

और विरुद्ध--ये दो ही गण कहे गये हैं । वे सभी दीप्तिमान् थे और वे सम शत संख्या वाले ये ।६७। ऋषियों ने प्राणों के शत को पुरुष -यह कहा है । वे धर्म के पुत्र मनु के देवगण होगे ॥६८! उनका इन्द्र भविष्य विद्वान् हैं और

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 287

गर्भं दुर्बलभावेन युक्तं तेजोमयं सकृत् ।तत्समुद्यम्य चोत्थायादिन्युत्संगे निवेद्य च

garbhaṃ durbalabhāvena yuktaṃ tejomayaṃ sakṛt / tatsamudyamya cotthāyādinyutsaṃge nivedya ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 288

उवाचादित्यभावच्च यस्मादण्डेन वै स्मृतः ।तेन मार्त्तण्ड इति वै कथ्यते सविता बुधैः

uvācādityabhāvacca yasmādaṇḍena vai smṛtaḥ / tena mārttaṇḍa iti vai kathyate savitā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

शास्ति नाम वाला कहा जाता है । हृविष्मान्-पोलह-श्रीमाचु-सुकोति-भागंव- आयोमूत्ति-आत्रेय-वसिष्ठ-अपव-पीलस्त्य-अप्रति म-गाभाग-काश्यप

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 289

तेजश्चैवाधिकं तस्मै निर्ममे प्रपितामहः ।ये ते अण्डकपाले द्वे तद्बलं परमं मतम्

tejaścaivādhikaṃ tasmai nirmame prapitāmahaḥ / ye te aṇḍakapāle dve tadbalaṃ paramaṃ matam

हिन्दी अर्थ

शतानीको निरामित्रो व्रृषसेनो जयद्रथः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 290

नाभौ पृथग्व्य वस्थाप्य इरावत्यै ददौ प्रभुः ।उदरे प्रवेशयामास तस्याः स जननेच्छया

nābhau pṛthagvya vasthāpya irāvatyai dadau prabhuḥ / udare praveśayāmāsa tasyāḥ sa jananecchayā

हिन्दी अर्थ

एकादशे तू पर्याये सावरणे बे तृतीयके ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 291

इरावत्यास्तथा जाताश्चत्वारो लोकसंमताः ।देवोपवाह्या राजानो हस्तिनो बलवत्तराः

irāvatyāstathā jātāścatvāro lokasaṃmatāḥ / devopavāhyā rājāno hastino balavattarāḥ

हिन्दी अर्थ

निर्वाणरतयो देवाः कामगा वे मनोजवाः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 292

ऐरावणो ऽथ कुमुदौ ह्यञ्जनो वामनस्तथा ।उत्तरत्र च वो भूयस्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

airāvaṇo 'tha kumudau hyañjano vāmanastathā / uttaratra ca vo bhūyasteṣāṃ vakṣyāmi vistaram

हिन्दी अर्थ

गणास्त्वेते त्रयः ख्याता देवतानां महात्मनाम् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 293

यो ऽयं प्रधानो लोके ऽस्मिन्नधिकेनामितौजसा ।भगवान्सविता साक्षात्प्रभासयति रश्मिभिः

yo 'yaṃ pradhāno loke 'sminnadhikenāmitaujasā / bhagavānsavitā sākṣātprabhāsayati raśmibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गणस्तृतीयो यः प्रोक्तो देवतानां भविष्यति ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 294

निरालोकं जगदिदं लोकालोकान्तरं द्विजाः ।बाह्यं तमोवृतं सर्वं तत्प्रमाणमशेषतः

nirālokaṃ jagadidaṃ lokālokāntaraṃ dvijāḥ / bāhyaṃ tamovṛtaṃ sarvaṃ tatpramāṇamaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

मनोजवा मूरर्तास्तु इति देवाः प्रकीर्तिताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 295

एतदुक्तं मया सर्वं यथावद्द्विजसत्तमाः ।श्रुतं भगवतो व्यासात्पाराशर्यान्महात्मनः

etaduktaṃ mayā sarvaṃ yathāvaddvijasattamāḥ / śrutaṃ bhagavato vyāsātpārāśaryānmahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

एते हि ब्रह्मण पुत्रा मविष्या मानवाः स्मृताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 296

सनत्कुमारेण पुरा प्रोक्तं वै वायुना पुरा ।विमृश्य बहुधा तत्तु पुनरन्यैः पृथक्पृथक्

sanatkumāreṇa purā proktaṃ vai vāyunā purā / vimṛśya bahudhā tattu punaranyaiḥ pṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

अभिमन्यु--आज़िरस--गे सात परम ऋषि अर्थात् सर्वोत्तम सात ऋषि हैं। सुक्षेत-उत्तमौजा-भूरिसेन-वीर्यवान् --शतानीक-निरामित्र- दृषसेन-जयद्रथ-भूरिसेन-सुवर्चा--ये दण मानव कहे गये हैं ।७१-७२। एका- दश पर्याय में तीसरे सावर्ण में निर्माण रति बाले देवगण हैं जो स्वेच्छा से

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 297

पुराणामृतकं श्रुत्वा पुण्यं सर्वार्थसाधकम् ।अभयो विचरत्येव जात्यन्तरशतं गतः

purāṇāmṛtakaṃ śrutvā puṇyaṃ sarvārthasādhakam / abhayo vicaratyeva jātyantaraśataṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

गमन करने बाले हैं और मन के ही तुल्य बेग से समन्वित है।७३। महान् आत्माओं बाले देवताओं वाले देवताओं के ये तीन गण विख्यात हैं। उन स्वगंवासियों एक-एक तीन सो गण हैं।७४ एक मास के तीस होते हैं जिनको कविगण जानते हैं। निर्याण (मोक्ष) में रति अर्यात् अनुराग रखने

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 298

मार्तण्डजननं ह्येतद्गेहे यस्य व्यवस्थितम् ।कथ्यते वा कथा यस्य न तं विद्धि समानकम्

mārtaṇḍajananaṃ hyetadgehe yasya vyavasthitam / kathyate vā kathā yasya na taṃ viddhi samānakam

हिन्दी अर्थ

बाले हैं और रातिर्या तो विहङ्गम (पक्षो) हैं।७५। तीसरा गण जो कहा गया है बह देवताओं का होगा । मन के वेग ओर मुहू ये देव कीतित किये गये हैं ।७६। ये सब वह्याजी के पुत्र होते वाले हैँ जो कि मानव कहे गये हैं। फिर उनका इन्द्र वृषा नाम वाला सुरराट् होने वाला है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 299

न चाकाले म्रियन्ते ऽस्य बाला अपि कदाचन ।ऋक्षस्य भगिनी रक्षा वानरस्य बलीयसः

na cākāle mriyante 'sya bālā api kadācana / ṛkṣasya bhaginī rakṣā vānarasya balīyasaḥ

हिन्दी अर्थ

हविष्मान्काश्यपश्चापि वपुष्मांश्च॑व भागव:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 300

प्रजापतिसकाशात्सा जज्ञे शूरपरिग्रहम् ।ऋक्षराजं महाप्राज्ञं जांबवन्तं यशस्विनम्

prajāpatisakāśātsā jajñe śūraparigraham / ṛkṣarājaṃ mahāprājñaṃ jāṃbavantaṃ yaśasvinam

हिन्दी अर्थ

पौलहो ह्यतितेजाश्च देवा ह्येकादशेतरे । संवेगः सुधर्मा च देवानीकः पुरोवहः-॥

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 301

तस्य जांबवती नाम सुता व्याध्र्यामजायत ।वासुदेवस्य सा दत्ता पित्रा राजीवलोचना

tasya jāṃbavatī nāma sutā vyādhryāmajāyata / vāsudevasya sā dattā pitrā rājīvalocanā

हिन्दी अर्थ

क्षेमधर्मा ग्रहेषुश्च आदशः पौंडूको मरुः । सावर्णस्य तु ते पुत्राः प्राजापत्यस्य वे नव ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 302

तथान्ये ऋक्षराजस्य सुता जाता महाबलाः ।जयन्तो ऽथ च सर्वज्ञो मृगराट् संकृतिर्जयः

tathānye ṛkṣarājasya sutā jātā mahābalāḥ / jayanto 'tha ca sarvajño mṛgarāṭ saṃkṛtirjayaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थो रुद्रसावर्णो देवांम्तस्यांतरे शृणु

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 303

मार्जारो बलिबाहुश्च लक्षणज्ञः श्रुतार्थकृत् ।भोजो राक्षसजिच्चैव पिशाचवनगोचरौ

mārjāro balibāhuśca lakṣaṇajñaḥ śrutārthakṛt / bhojo rākṣasajiccaiva piśācavanagocarau

हिन्दी अर्थ

पंचेव तु गणा: प्रोक्ता देवतानामनागशाः । हरिता रोहिताश्चेव देवाः सुमनसस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 304

शरभः शलभश्चैव व्याघ्रः सिंहस्तथैव च ।तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

śarabhaḥ śalabhaścaiva vyāghraḥ siṃhastathaiva ca / teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

सुकर्माणः सुतारश्च विद्वांश्चैव सहस्रदः । प्वेतोऽनुचरश्चैव अपाशश्च मनोजवः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 305

ऋक्षाणामेव तु गणो देवदानवपूजितः ।मार्जारस्य तु मार्जारा वाद्याः पुत्रा महाबलाः

ṛkṣāṇāmeva tu gaṇo devadānavapūjitaḥ / mārjārasya tu mārjārā vādyāḥ putrā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके जो सप्त ऋषिगण होंगे वे भी वतलाये जा रहे हैं। उनको भली

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।