Brahmanda Purana
45
अध्याय 45 / 156

Book 2 - Adhyaya 7

479 श्लोकभाग 2/5 · श्लोक 111–208

पूर्ण अध्याय पाठ98 श्लोक

अध्याय 45

श्लोक 111

भवान् रजतनाभेति पिता तं प्रत्युवाच ह ।मात्रानुरूपो रूपेम पितुर्वीर्येणजायते

bhavān rajatanābheti pitā taṃ pratyuvāca ha / mātrānurūpo rūpema piturvīryeṇajāyate

हिन्दी अर्थ

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रिय:।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 112

जाते तस्मिन्कुमारे तु स्वरुपं प्रयपद्यत ।स्वरूपं प्रतिपद्यन्ते गूहन्तो यक्षराक्षसाः

jāte tasminkumāre tu svarupaṃ prayapadyata / svarūpaṃ pratipadyante gūhanto yakṣarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

सक्त गौसवना ओर महावृष्टिकता अष्टमा है और प्रह्मदान नवग है। इसके अनन्तर प्राजापत्य है । नागयक्षाश्रय बिद्वाच और तदुगोत्तर तथा है ।३६। पदकरान्त-मृगक्रान्त-विषणुङ्रान्त-मनोहरा । सूर्यकान्त धरेण्या-सन्त कोकिलविश्रू त है तेनवा नित्यपवशपिशा चा-अतोवनही -सावित्र-अधं सावित्र

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 113

सुप्ता म्रियन्तः क्रुद्धाश्च भीतास्ते हर्षितास्तथा ।ततो ऽब्रवीत्सो ऽप्सरसं स्मयमानस्तु गुह्यकः

suptā mriyantaḥ kruddhāśca bhītāste harṣitāstathā / tato 'bravītso 'psarasaṃ smayamānastu guhyakaḥ

हिन्दी अर्थ

और सबंतोभद् है ।३७-३०। मनोहर-अधात्र्य और गन्धर्वानृपत है । अलम्वु- दष्ट-विष्गु और वंणवर ये दो हैं ।३६। सागरा विजय ओर सर्वशूत मनोहर- हृतोत्वृष्-सकस्ध और प्रिय जान लेना चाहिए ।४०। जो मनोहर अधाश््य तथा गन्बर्वानृपत है । अलम्बुषेष्ट की और नारद प्रिय है ।४१। नगरातान-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 114

गृहं मे गच्छ भद्रं ते सपुत्रा त्वं वरानने ।इत्युक्त्वा सहसा तत्र दृष्ट्वा स्वं रूपमास्थितम्

gṛhaṃ me gaccha bhadraṃ te saputrā tvaṃ varānane / ityuktvā sahasā tatra dṛṣṭvā svaṃ rūpamāsthitam

हिन्दी अर्थ

प्रिय भीमसेन के द्वारा कहा गया है । बिकलोपनीत बिनता श्री नाम वाला भागंब को प्रिय है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 115

विभ्रान्ताः प्रद्रुताः सर्वाः समेत्याप्सरसस्तदा ।गच्छन्तीमन्वगच्छत्तां पुत्रस्तप्तां त्वयन्शिरा

vibhrāntāḥ pradrutāḥ sarvāḥ sametyāpsarasastadā / gacchantīmanvagacchattāṃ putrastaptāṃ tvayanśirā

हिन्दी अर्थ

ससीवीरां सुसोबीरा ब्रह्मणो हयुपगीयते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 116

गन्धर्वाप्सरसां मध्ये नयित्वा स न्यवर्त्तत ।तां च दृष्ट्वा समुत्पत्तिं यक्षस्याप्सरसां गणाः

gandharvāpsarasāṃ madhye nayitvā sa nyavarttata / tāṃ ca dṛṣṭvā samutpattiṃ yakṣasyāpsarasāṃ gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 117

यक्षाणां तु जनित्री त्वं इत्यूचुस्तां क्रतुस्थलाम् ।जगाम सह पुत्रेण ततो यक्षः स्वमालयम्

yakṣāṇāṃ tu janitrī tvaṃ ityūcustāṃ kratusthalām / jagāma saha putreṇa tato yakṣaḥ svamālayam

हिन्दी अर्थ

मूछ ना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदेवतम् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 118

न्यग्रोधो रोहिणो नाम्ना शेरते तत्र गुह्यकाः ।तस्मिन्निवासो यक्षाणां न्यग्रोधे रोहिणे स्मृतः

nyagrodho rohiṇo nāmnā śerate tatra guhyakāḥ / tasminnivāso yakṣāṇāṃ nyagrodhe rohiṇe smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

करोपनीता विवृताबनुद्रि: स्वरमंडले

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 119

यक्षो रजतनाभश्च गुह्यकानां पितामहः ।अनुह्रादस्य दैत्यस्य भद्रां मणिवरां सुताम्

yakṣo rajatanābhaśca guhyakānāṃ pitāmahaḥ / anuhrādasya daityasya bhadrāṃ maṇivarāṃ sutām

हिन्दी अर्थ

साकलोपनता तस्मान्मनुतस्यान्नहैवत: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 120

उपयेमे ऽनवद्याङ्गीं तस्यां मणिवरो वशी ।जज्ञे सा मणिभद्रं च शक्रतुल्यपराक्रममम्

upayeme 'navadyāṅgīṃ tasyāṃ maṇivaro vaśī / jajñe sā maṇibhadraṃ ca śakratulyaparākramamam

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तस्मान्मृगा मार्गीमृऽगेद्रोस्याधिदेवता ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 121

तयोः पत्न्यौ भगिन्यौ च क्रतुस्थस्यात्मजे शुभे ।नाम्ना पुण्यजनी चैव तथा देवजनी च या

tayoḥ patnyau bhaginyau ca kratusthasyātmaje śubhe / nāmnā puṇyajanī caiva tathā devajanī ca yā

हिन्दी अर्थ

सावाश्रमसमाद्यम्ना अनेकापोरुपान खान्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 122

विजज्ञे पणिभद्रातु पुत्रान्पुण्यजनी शुभा ।सिद्धार्थं सूर्यतेजश्च सुमनं नन्दनं तथा

vijajñe paṇibhadrātu putrānpuṇyajanī śubhā / siddhārthaṃ sūryatejaśca sumanaṃ nandanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तानि उतरतद्रांसपदगदेवतकं बिदुः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 123

मण्डूकं रुचकं चैव मणिमन्तं वसुं तथा ।सर्वानुभूतं शङ्खं च पिङ्गाक्षं भीरुमेव च

maṇḍūkaṃ rucakaṃ caiva maṇimantaṃ vasuṃ tathā / sarvānubhūtaṃ śaṅkhaṃ ca piṅgākṣaṃ bhīrumeva ca

हिन्दी अर्थ

तमोदुत्त रमंद्रोयदेवतास्याध्रुबेत च

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 124

असोमं दूरसोमं च पद्मं चन्द्रप्रभं तथा ।मेघवर्णं सुभद्रं च प्रद्योतं च महाद्युतिम्

asomaṃ dūrasomaṃ ca padmaṃ candraprabhaṃ tathā / meghavarṇaṃ subhadraṃ ca pradyotaṃ ca mahādyutim

हिन्दी अर्थ

यहाँ पर चतुर्द और पञ्चदश की नारद इच्छा किया करते हैं? ससोबीरा ओर सुसोदीरा ब्रह्माजी की उपगीत की आती हैं।४३। और उत्तरादि स्वर है । ब्रह्मा तीन देवता हैं । हरि देश में समुत्पन्ना हरिण की हुई बी ।४४। जो मूच्छ ना हरिणा है वे इस चन्द्रकी अधिदेवत हैं। निवृत्ति

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 125

द्युति मन्तं केतुमन्तं दर्शनीयं सुदर्शनम् ।चत्वारो विंशतिश्चैव पुत्राः पुण्यजनीभवाः

dyuti mantaṃ ketumantaṃ darśanīyaṃ sudarśanam / catvāro viṃśatiścaiva putrāḥ puṇyajanībhavāḥ

हिन्दी अर्थ

में करोपनोत स्वरमण्डल में अनुद्रि है । ४५५ साकलोपनता है इसलिये मत उसका अस्नदेवत है । मनुदेशा समुत्पन्ना मूच्छंना आत्मा से शुद्ध है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 126

जज्ञिरे मणिभद्रस्य सर्वे ते पुण्यलक्षणाः ।तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यक्षाः पुण्यजनाः शुभाः

jajñire maṇibhadrasya sarve te puṇyalakṣaṇāḥ / teṣāṃ putrāśca pautrāśca yakṣāḥ puṇyajanāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

इससे मृगामार्गी मृगेर्त्र इसका अधिदेवता है । बह अनेक पोश्वा नखों को समुद्य,म्ना है ।४७। यह मूच्छ ना योजना रजसारजनोत से होतो है । उनको उत्तरमद्रांस सपद्ग देवत जाननो चाहिए ।४। इस कारण से जब तक उत्त- रता हो तब तक इस स्वायम जानना चाहिए । इस देयता तमोदुत्तर मन्द्रोम

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 127

विजज्ञे वै देवजनी पुत्रान्मणिवराञ्छुभा ।पूर्णभद्रं हैमवन्तं मणिमन्त्रविवर्द्धनौ

vijajñe vai devajanī putrānmaṇivarāñchubhā / pūrṇabhadraṃ haimavantaṃ maṇimantravivarddhanau

हिन्दी अर्थ

निश्चित रूप से समझना चाहिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 128

कुसुं चरं पिशङ्गं च स्थूलकर्णं महामुदम् ।स्वेतं च विमलं चैव पुष्पदन्तं चयावहम्

kusuṃ caraṃ piśaṅgaṃ ca sthūlakarṇaṃ mahāmudam / svetaṃ ca vimalaṃ caiva puṣpadantaṃ cayāvaham

हिन्दी अर्थ

स्यादिजमूछ नाहयेच पितर: श्राद्धदेवताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 129

पद्मवर्णं सुचन्द्रं च पक्षञ्च बलकं तथा ।कुमुदाक्षं सुकमलं वर्द्धमानं तथा हितम्

padmavarṇaṃ sucandraṃ ca pakṣañca balakaṃ tathā / kumudākṣaṃ sukamalaṃ varddhamānaṃ tathā hitam

हिन्दी अर्थ

उपैति तस्मान्न जञानोयाच्छद्यच्छिकरासभाः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 130

पद्मनाभं सुगन्धं च सुवीरं विजयं कृतम् ।पूर्ममासं हिरण्याक्षं सारणं चैव मानसम्

padmanābhaṃ sugandhaṃ ca suvīraṃ vijayaṃ kṛtam / pūrmamāsaṃ hiraṇyākṣaṃ sāraṇaṃ caiva mānasam

हिन्दी अर्थ

पक्षिणां मूछं नाः शरुत्वा पक्ोका सूछ ना: स्मृताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 131

पुत्रा मणिवरस्यैते यक्षा वै गुह्यकाः स्मृताः ।सुरुपाश्च सुवेषाश्च स्रग्विणः प्रियदर्शनाः

putrā maṇivarasyaite yakṣā vai guhyakāḥ smṛtāḥ / surupāśca suveṣāśca sragviṇaḥ priyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

अपामदुत्तरत्ब होने से अवधेवत का उत्तरायण हैं। यह इजमूच्छना है और पितर श्राद्ध देवता होते हैं।५०। शुद्ध षड्ज स्वर करके जिससे अग्नि महृधि हैं। इससे प्राप्त होता है अतः शुद्धयच्छिकरा सभा नहीं जानती चाहिए ।५१। ये इतनी मूच्छना करके जिममें जैसा भी भाव हो । पक्षियों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 132

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ।खशायास्त्वपरे पुत्रा राक्षसाः कामरूपिणः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ / khaśāyāstvapare putrā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

की मुच्छना का श्रवण करके पक्षी का मूच्छ ता कहो गयी है। नानाहष्टि विषा गीता वडवा त्रिविद होती हैं ५२-५३

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 133

तेषां यथा प्रधानान्वै वर्ण्यमा नान्निबोधत ।लालाविः क्रथनो भीमः सुमाली मधुरेव च

teṣāṃ yathā pradhānānvai varṇyamā nānnibodhata / lālāviḥ krathano bhīmaḥ sumālī madhureva ca

हिन्दी अर्थ

विख्यातान्वे अलंकारांस्तन्मे निगदतः "णु

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 134

विस्फूर्जनो बृहज्जिह्वो मातङ्गो धूम्रितस्तथा ।चन्द्रार्कभीकरो बुध्नः कपिलोमा प्रहासकः

visphūrjano bṛhajjihvo mātaṅgo dhūmritastathā / candrārkabhīkaro budhnaḥ kapilomā prahāsakaḥ

हिन्दी अर्थ

६८ ब्रह्माण्ड पुराण अलंकारास्तु वक्तव्या: स्वैः स्वैवंणे: प्रहेतव: । संस्थानयोगंश्र॒ तथा सदा नाट्याद्यवेक्षया

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 135

पीडापरस्त्रिनाभश्च वक्राक्षश्च निशाचरः ।त्रिशिराः शतदंष्ट्रश्च तुण्डकोशश्च राक्षसः

pīḍāparastrinābhaśca vakrākṣaśca niśācaraḥ / triśirāḥ śatadaṃṣṭraśca tuṇḍakośaśca rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यार्थपदयोगार्थरलंकारेश्च पूरणम् । पदानि गीतकस्याहु: पुरस्तात्पृष्टतोऽ वा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 136

अश्वश्चाकंपनश्चैव दुर्मुखश्च निशाचरः ।इत्येते राक्षसवारा विक्रान्ता गणरूपिमः

aśvaścākaṃpanaścaiva durmukhaśca niśācaraḥ / ityete rākṣasavārā vikrāntā gaṇarūpimaḥ

हिन्दी अर्थ

विकह्पमष्टधा चेव देवा: षोडशधा विदुः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 137

सर्वलोकचरास्ते तु त्रिदशानां समक्रमाः ।सप्त चान्या दुहितरस्ताः शृणुध्वं यथाक्रमम्

sarvalokacarāste tu tridaśānāṃ samakramāḥ / sapta cānyā duhitarastāḥ śṛṇudhvaṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

श्री सूतजी ने कहा--मैं अपने पूर्व में होने वाले आवायों के मत को समझ कर क्रम से आरम्भ से अन्त तक बताऊँगा जो भी अलंकार परम प्रसिद्ध हैं उनको मुझ से आप लोग अब श्रवण कीजिए ।१। जो अपने-अपने बर्णो से प्रकृष्ट हेतुओं वाले हैं वे ही अलंकार बताने चाहिए । और जो नादय

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 138

यासां च यः प्रजासर्गो येन चोत्पादिता गणाः ।आलंबा उत्कचोत्कृष्टा निरृता कपिला शिवा

yāsāṃ ca yaḥ prajāsargo yena cotpāditā gaṇāḥ / ālaṃbā utkacotkṛṣṭā nirṛtā kapilā śivā

हिन्दी अर्थ

आदि के अवेक्षण से संस्थान योगों से सदा समन्वित हुआ करते हैं।२। जहाँ पर वाक्य-अथं-पद-योग-अथं ओर जलकारों से पूति होती है वे गीत के पद आगे अथवा पीछे कहे गये हैं ।३। स्वातोनित्रीनर-नीड्डीमनः कण्ठ और

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 139

केशिनी च महाभागा भगिन्यः सप्त याः स्मृताः ।ताभ्यो लोकनिकायस्य हन्तारो युद्धदुर्मदाः

keśinī ca mahābhāgā bhaginyaḥ sapta yāḥ smṛtāḥ / tābhyo lokanikāyasya hantāro yuddhadurmadāḥ

हिन्दी अर्थ

शिर में स्थित-इन तीन स्थानों में जो विधि है बहो उत्तम होती है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 140

उदीर्णा राक्षसगणा इमे चोत्पादिताः शुभाः ।आलंबेयो गणः क्रूर औत्कचेयो गणस्तथा

udīrṇā rākṣasagaṇā ime cotpāditāḥ śubhāḥ / ālaṃbeyo gaṇaḥ krūra autkaceyo gaṇastathā

हिन्दी अर्थ

प्रकृति में चार वर्ण हैं और प्रविचार के चार-प्रकार के हैं। आठ प्रकार से

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 141

तथौ त्कार्ष्टेयशैवेयौ रक्षसां ह्युत्तमा गणाः ।तथैव नैरृतो नाम त्र्यंबकानुचरेण ह

tathau tkārṣṭeyaśaiveyau rakṣasāṃ hyuttamā gaṇāḥ / tathaiva nairṛto nāma tryaṃbakānucareṇa ha

हिन्दी अर्थ

विकल्प है । इसको देव १६ प्रकार का जानते हैं।५। वर्ण प्रसंचारी सृजन किया गया है । तीसरा अवरोहण होता है । चौथा आरोहण है--इस तरह से वर्णों के ज्ञाता वर्ण को जानते हैं ।६। वहाँ पर संचर स्थायी है और संचर तो चर होगया है । जो अवरोह वर्ण हैं उनका अवरोह विनिदिष्ट करना

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 142

उत्पादितः प्रजाकर्गे गणेश्वरवरेण तु ।विक्रान्ताः शौर्यसंपन्ना नैरृता देवराक्षसाः

utpāditaḥ prajākarge gaṇeśvaravareṇa tu / vikrāntāḥ śauryasaṃpannā nairṛtā devarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

एतेषामेव वर्णानामलंकारान्निबोधत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 143

येषामधिपतिर्युक्तो नाम्ना ख्यातो विरूपकः ।तेषां गणशतानीका उद्धतानां महात्मनाम्

yeṣāmadhipatiryukto nāmnā khyāto virūpakaḥ / teṣāṃ gaṇaśatānīkā uddhatānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

अलंकारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजन: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 144

प्रायेणानुचरन्त्येते शङ्करं जगतः प्रभुम् ।दैत्यराजेन कुम्भेन महाकाया महात्मना

prāyeṇānucarantyete śaṅkaraṃ jagataḥ prabhum / daityarājena kumbhena mahākāyā mahātmanā

हिन्दी अर्थ

आवत्त स्माक्रमोत्वाक्षौ वेकार्या परिमाणतः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 145

उत्पादिता महावीर्या महाबलपराक्रमाः ।कापिलेया महावीर्या उदीर्णा दैत्यराक्षसाः

utpāditā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ / kāpileyā mahāvīryā udīrṇā daityarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वेन स्वे कातरे जातकलामरिनितरेपि

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 146

कपिलेन च यक्षेण केशिन्यां ह्यपरे जनाः ।उत्पादिता बलावता उदीर्णा यक्षराक्षसाः

kapilena ca yakṣeṇa keśinyāṃ hyapare janāḥ / utpāditā balāvatā udīrṇā yakṣarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 147

केशिनी दुहिता चैव नीला या श्रुद्रराक्षसी ।आलंबेयेन जनिता नैकाः सुरसिकेन हि

keśinī duhitā caiva nīlā yā śrudrarākṣasī / ālaṃbeyena janitā naikāḥ surasikena hi

हिन्दी अर्थ

वों के ज्ञाता विद्वदुगण आरोहण वर्णों को आरोहण से ज्ञात किया ज्ञात किया करते हैं। इन्हीं बर्णो के अलंकारों को समझ लीजिए ।७। अलं- कार चार हैं-पापनो-क्रेम-रोजन ओर प्रमाद का अप्रमाद-इनका लक्षण बताऊंगा ।९। विस्वर और अ कला स्थान दो--एकतर में आगत-आवत्त

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 148

नैला इति समाख्याता दुर्जया घोरविक्रमाः ।चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां तत्र ते देवलौकिकाः

nailā iti samākhyātā durjayā ghoravikramāḥ / caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatra te devalaukikāḥ

हिन्दी अर्थ

का अक्रम आक्षी ओर परिमाण से वेकायं हैं ।१०। कुमार को संमर समश्षिए और द्विस्तर बामन को गत है । यह ही एक का है फिर एक कुलाधिक केसे होता है।११। अपने से अपने कातर में जात कलाको अग्नितरेषित कहा है। उसका विद्वान् उसमें ही निष्टप्त स्वर मे वृद्धि समझ नेवे ।१२। स्येन तो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 149

बहुत्वाच्चैवसर्गस्य तेषां वक्तुं न शक्यते ।तस्यास्त्वपि च नीलाया विकचा नाम राक्षसी

bahutvāccaivasargasya teṣāṃ vaktuṃ na śakyate / tasyāstvapi ca nīlāyā vikacā nāma rākṣasī

हिन्दी अर्थ

दूसरा हाथ है और उत्तर कमलाकल होता है । फिर विदुर में प्रमाण घस बिन्दु नहीं होता है।१३। तभी बर्णो की कला करनी चाहिए जन नुः स्थापित होवे । विपर्यय का रोपी होती है जिसको मेरी घटी कहा करते हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 150

दुहिता सुताश्च विकया महा सत्त्वपराक्रमाः ।विरूपकेन तस्यां वै नैरृतेन इह प्रजाः

duhitā sutāśca vikayā mahā sattvaparākramāḥ / virūpakena tasyāṃ vai nairṛtena iha prajāḥ

हिन्दी अर्थ

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्वडूजत: परमः स्वर: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 151

उत्पादिताः सुघोराश्च शृणु तास्त्वनुपूर्वशः ।दंष्ट्राकराला विकृता महाकर्णा महोदराः

utpāditāḥ sughorāśca śṛṇu tāstvanupūrvaśaḥ / daṃṣṭrākarālā vikṛtā mahākarṇā mahodarāḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षेपस्कंदनाकायं काकस्योपचपृष्कलम

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 152

हारका भीषकाश्चैव तथैव क्लामकाः परे ।रेरवाकाः पिशाचाश्च वाहकास्त्रासकाः परे

hārakā bhīṣakāścaiva tathaiva klāmakāḥ pare / reravākāḥ piśācāśca vāhakāstrāsakāḥ pare

हिन्दी अर्थ

संतारी तौनुसर्वाय्यौ कार्य वा कारणं तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 153

भूमिराक्षसका ह्येते मन्दाः परुपविक्रमाः ।चरन्त्यदृष्टपूर्वास्तु नानाकारा ह्यनेकशः

bhūmirākṣasakā hyete mandāḥ parupavikramāḥ / carantyadṛṣṭapūrvāstu nānākārā hyanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

७० ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 154

उत्कृष्टबलसत्त्वा ये तेषां वैखेचराः स्मृताः ।लक्षमात्रेण चाकाशं स्वल्पात्स्वल्पं चरन्ति वै

utkṛṣṭabalasattvā ye teṣāṃ vaikhecarāḥ smṛtāḥ / lakṣamātreṇa cākāśaṃ svalpātsvalpaṃ caranti vai

हिन्दी अर्थ

दादशे च कलास्थानामेकांतरगतस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 155

एतैर्व्याप्तमिदं विश्वं शतशो ऽथ सहस्रशः ।भूमिराक्षसकैः सर्वैरनेकैः क्षुद्रराक्षसैः

etairvyāptamidaṃ viśvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ / bhūmirākṣasakaiḥ sarvairanekaiḥ kṣudrarākṣasaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऐखोल्लिखितमलकारमेव स्वरसमन्विता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 156

नानाप्रकारैराक्रान्ता नाना देशाः समन्ततः ।समासाभिहिताश्चैवह्यष्टौ राक्षसमातरः

nānāprakārairākrāntā nānā deśāḥ samantataḥ / samāsābhihitāścaivahyaṣṭau rākṣasamātaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरस्वरवहुग्रामकाप्रयोष्टनृपत्कला ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 157

अष्टौ विभागा ह्येषां हि व्याख्याता अनुपूर्वशः ।भद्रका निकराः केचिदज्ञनिष्पत्तिहेतुकाः

aṣṭau vibhāgā hyeṣāṃ hi vyākhyātā anupūrvaśaḥ / bhadrakā nikarāḥ kecidajñaniṣpattihetukāḥ

हिन्दी अर्थ

एकांतरं च ह्येतेवेतमेवस्वरसत्तमः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 158

सहस्रशतसंख्याता मर्त्य लोकविचारिणः ।पूतरा मातृसामान्यास्तथा भूतभयङ्कराः

sahasraśatasaṃkhyātā martya lokavicāriṇaḥ / pūtarā mātṛsāmānyāstathā bhūtabhayaṅkarāḥ

हिन्दी अर्थ

अलंकारा भवंत्येते त्रिशदर वेः प्रकीत्तिता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 159

बालानां मानुषे लोके ग्रहा मरणहेतुकाः ।स्कन्दग्रहादयो हास्या आपकास्त्रासकादयः

bālānāṃ mānuṣe loke grahā maraṇahetukāḥ / skandagrahādayo hāsyā āpakāstrāsakādayaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोत्तर स्वर तो षड्ज से परम स्वर होता है । अक्षेप स्कन्दना कार्य काक क। उपच पुष्कल है ।१४। वे दोनों अनुसर्वाय्प संतार हैं अथवा कार्य तथा कारण है । आक्षिप्त अवरोही था तथा प्रोक्षमद्य होता है ।१६। और द्वादण में कलास्थों का उसी भाँति एकान्तर गत होता है । प्रे्ोहिलखित

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 160

कौमारास्ते तु विज्ञेया बालानां गृहवृत्तयः ।स्कन्दग्रहविशेषाणां मायिकानां तथैव च

kaumārāste tu vijñeyā bālānāṃ gṛhavṛttayaḥ / skandagrahaviśeṣāṇāṃ māyikānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अलंकार एक स्वर से ममभ्वित है ।१७। स्वर-स्यर 9 हु प्राम का प्रयोष्ट- मुपरकला और कला के द्वारा प्रक्षिप्त ही उपादानारय होता है ।१८। दिकथ अथवा अवथाभून भाषित जहाँ पर कहा जागा करता है । उच्चर से विश्व- रारूढा तथा आयाष्ट स्वरा हो ।१६। अवरोहण से वाप होता है और निश्चय

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 161

पूतना नाम भूतानां ये च लोकविनायकाः ।एवं गणसहस्राणि चरन्ति पृथिवीमिमाम्

pūtanā nāma bhūtānāṃ ye ca lokavināyakāḥ / evaṃ gaṇasahasrāṇi caranti pṛthivīmimām

हिन्दी अर्थ

ही नार से होता है भौर एकान्तर एतेबैत ही स्वर संतय होता है। अर्थात् श्रेष्ठ स्वर होता है ।२०। और यह मश्िप्रच्छेद नाम वाला चतुष्कल गण कहा गया है । ये अल कार होते हैं जो देओं के द्वारा तीस कहे गये हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 162

यक्षाः पुण्यजना नामपूर्णभद्राश्च ये स्मृताः ।यक्षाणां राक्षसानां च पौलस्त्यागस्तयश्च ये

yakṣāḥ puṇyajanā nāmapūrṇabhadrāśca ye smṛtāḥ / yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca paulastyāgastayaśca ye

हिन्दी अर्थ

संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 163

नैरृतानां च सर्वेषां राजभूदलकाधिपः ।यक्षादृष्ट्या पिबन्तीह नॄणां मांसमसृग्वसे

nairṛtānāṃ ca sarveṣāṃ rājabhūdalakādhipaḥ / yakṣādṛṣṭyā pibantīha nṝṇāṃ māṃsamasṛgvase

हिन्दी अर्थ

चतुविघ्रमिदं ज्ञे यमलंकारप्रयोजनम् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 164

रक्षांस्यनुप्रवेशेन पिशाचैः परिपीडनैः ।सर्वलक्षणसंपन्नाः समामैश्चापि दैवतैः

rakṣāṃsyanupraveśena piśācaiḥ paripīḍanaiḥ / sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ samāmaiścāpi daivataiḥ

हिन्दी अर्थ

यथात्मनो ह्यलंकारो विपर्यस्तो विगहितः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 165

भास्वरा बलवन्तश्च ईश्वराः कामरूपिणः ।अनाभिभाव्या विक्रान्ताः सर्वलोकनमस्कृताः

bhāsvarā balavantaśca īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ / anābhibhāvyā vikrāntāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णस्य चैवालंकारो विभूषा ह्यात्मसंभवः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 166

सूक्ष्माश्चौजस्विनोमेध्या वरदा याज्ञिकाश्च वै ।देवानां लक्षणं ह्येतदसुराणां तथैव च

sūkṣmāścaujasvinomedhyā varadā yājñikāśca vai / devānāṃ lakṣaṇaṃ hyetadasurāṇāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

एवमेवाद्यलंकारे विपयंस्तो विगहिँतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 167

हीना देवैस्त्रिभिः पादैर्गन्धर्वाप्सरसः स्मृताः ।गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैर्हीना गुह्यकराक्षसाः

hīnā devaistribhiḥ pādairgandharvāpsarasaḥ smṛtāḥ / gandharvebhyastribhiḥ pādairhīnā guhyakarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियमाणोऽप्यल' कायो नागं यश्चैव दर्शयत्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 168

ऐश्वर्यहीना रक्षोभ्यः पिशाचास्त्रिगुणां पुनः ।एवन्धनेन रूपेण आयुषा च बलेन च

aiśvaryahīnā rakṣobhyaḥ piśācāstriguṇāṃ punaḥ / evandhanena rūpeṇa āyuṣā ca balena ca

हिन्दी अर्थ

लक्षणं पर्यवस्यापिवत्ति कामपिवर््तते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 169

धर्मैश्वर्येण बुद्ध्या च तपःश्रुतपराक्रमैः ।देवासुरेभ्यो हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादान्परस्परम्

dharmaiśvaryeṇa buddhyā ca tapaḥśrutaparākramaiḥ / devāsurebhyo hīyante trīṃstrīnpādānparasparam

हिन्दी अर्थ

त्रयोबिशतिशी तिस्तु विज्ञातपवदेवतम्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 170

गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः ।अतः शृणुत भद्रं वः प्रजाः क्रोधवशान्वयाः

gandharvādyāḥ piśācāntāścatasro devayonayaḥ / ataḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ prajāḥ krodhavaśānvayāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्ण स्यान प्रयोग खे--कला मात्रा के प्रमाण से सस्थान-प्रमाण-और लक्षण हैं।२२। इस तरह से चार प्रकार का यह अल कारों का प्रयोजन सम- झना चाहिए । जिस प्रकार से शरीर पर विपर्यस्त अर्थात् उचित स्थान के विपरीत अल कार बिगहित हुआ करता है ।२३। यह वर्ण को अल कृत करने

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 171

क्रोधायाः कन्यका जज्ञे द्वादशैवात्मसंभवाः ।ता भार्या पुलहस्यासन्नामतो मे निबोधत

krodhāyāḥ kanyakā jajñe dvādaśaivātmasaṃbhavāḥ / tā bhāryā pulahasyāsannāmato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

के बास्ते हैं और आत्मा में होने वाले बिषग हैं। ये नाना आभरणों के संयोग हैं जिस तरह से नारी के भूषण हुआ करते हैं ।२४। वर्ण का ही पह अल कार आत्मा की विभूषा होते हैं। अल कार का एक उचित स्थान होता है तभी बहु अल कारण किया करता है जैसे चरण में कभी कुण्डल नहीं देखा गया

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 172

मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा त्विरावती ।भूता च कपिशा दंष्ट्रा ऋषा तिर्या तथैव च

mṛgī ca mṛgamandā ca haribhadrā tvirāvatī / bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrā ṛṣā tiryā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

है और कण्ठ में रसना नहीं दिखाई दिया करती हैं ।२५। इसी प्रकार से अल कार में भी विपरोतता बुरी होती है और उसमें शोभाधायकता नहीं हुआ करती है। किया हुआ भी अव कार कोई भो शोभा नहीं दिखाता है ।२६। जिस रीति से अहृष्ट कर्तव्य मार्ग का लक्षण किया जाता है और जो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 173

श्वेता च सरमा चैव सुरसा चेति विश्रुता ।मृग्यास्तु हरिगाः पुत्रा मृगश्चान्ये शशास्तथा

śvetā ca saramā caiva surasā ceti viśrutā / mṛgyāstu harigāḥ putrā mṛgaścānye śaśāstathā

हिन्दी अर्थ

पर्येववस्थ है उसका भी वत्तिका होती है ।२७। अव मैं यथार्थ रूप से मासो- दुभव को बतलाऊंगा । त्रयोविशति शीति अपदेवत विज्ञात है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 174

न्यङ्कवःशरभा ये च रुरवः पृषताश्च ये ।ऋक्षाश्च मृगमन्दाया गवयाश्चापरे तथा

nyaṅkavaḥśarabhā ye ca ruravaḥ pṛṣatāśca ye / ṛkṣāśca mṛgamandāyā gavayāścāpare tathā

हिन्दी अर्थ

तयोविंभागो देवानां लावण्ये मागंसंस्थितः ॥२€

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 175

महिषोष्ट्रवराहश्च खड्गा गौरमुखास्तथा ।हर्य्या स्तु हरयः पुत्रा गोलाङ्गूलास्तरक्षवः

mahiṣoṣṭravarāhaśca khaḍgā gauramukhāstathā / haryyā stu harayaḥ putrā golāṅgūlāstarakṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

गांधारसेतुगीयन्ते वरोमङ्भगवानि च ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 176

वानराः किन्नराश्चैव मायुः किंपुरुषास्तथा ।सिंहाव्याघ्राश्च नीलाश्चद्वीपिनः क्रोधिताधराः

vānarāḥ kinnarāścaiva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā / siṃhāvyāghrāśca nīlāścadvīpinaḥ krodhitādharāḥ

हिन्दी अर्थ

७२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 177

सर्पाश्चाजगरा ग्राहा मार्जारा मूषिकाः परे ।मण्डूका नकुलाश्चैव वल्कका वनगोचराः

sarpāścājagarā grāhā mārjārā mūṣikāḥ pare / maṇḍūkā nakulāścaiva valkakā vanagocarāḥ

हिन्दी अर्थ

पड्जषंभश्वा जानीमो मद्रकेष्वेवनांतरे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 178

हंसं तु प्रथमं जज्ञे पुलहस्य वरं शुभा ।रणचन्द्रं शतमुखं दरीमुखमथापि च

haṃsaṃ tu prathamaṃ jajñe pulahasya varaṃ śubhā / raṇacandraṃ śatamukhaṃ darīmukhamathāpi ca

हिन्दी अर्थ

पदस्यात्ययरूपं तु सप्तरूपं तु कौशिकीम्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 179

हरितं हरिवर्माणं भीषणं शुभलक्षणम् ।प्रथितं मथितं चैव हरिणं लाङ्गलिं तथा

haritaṃ harivarmāṇaṃ bhīṣaṇaṃ śubhalakṣaṇam / prathitaṃ mathitaṃ caiva hariṇaṃ lāṅgaliṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गांधारस्येन कार्त्स्येन चायं यस्य विधिः न्मृतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 180

श्वेताया जज्ञिरे वीरा दश वानरपुङ्गवाः ।ऊर्द्ध्वदृष्टिः कृताहारः सुव्रतो विनतो बुधः

śvetāyā jajñire vīrā daśa vānarapuṅgavāḥ / ūrddhvadṛṣṭiḥ kṛtāhāraḥ suvrato vinato budhaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सप्तस्वर कार्य॑सप्तरूपं च कौशिकी

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 181

पारिजातः सुजातश्च हरिदासो गुणाकरः ।क्षेममूर्तिश्च बलवान् राजानः सर्व एव ते

pārijātaḥ sujātaśca haridāso guṇākaraḥ / kṣemamūrtiśca balavān rājānaḥ sarva eva te

हिन्दी अर्थ

नगोनातु पुरस्तानु मध्यमांश पर्यय होता है । उन दोनों का विभाग देवों के लावण्य में मार्ग संस्थित है ।२६। अनुषजुमय वस्वरातर स्वसार देखा गया है और पंवत्त में सप्तस्वर पदक्रम विपर्यय है।३०। गान्धार सेतु और वरो मद्भगवाति गाये जाया करते हैं ओर पंचम-मध्यम-धेवत निषाद

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 182

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलवन्तः सुदुःसहाः ।अशक्याः समरेजेतुं देवदानवमानवैः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca balavantaḥ suduḥsahāḥ / aśakyāḥ samarejetuṃ devadānavamānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

से गाये जाते हैं ।३१४ षड्ज और ऋषभ को हम मद्रकों में ही वनान्तर में जानते हैं । द्रढय पद तो उष्णान्तिक के द्वय को क्‍या जाने ।३२। प्राकृत और बेवृत में बह गान्धार ही प्रयुक्त किया जाया करता है। पद का अत्यय रूप और समरूप कोशिकी का प्रयोग करते हैं ।३३। गान्धार को इन कात्स्यं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 183

यक्षभूतपिशाचैश्च राक्षसैः सुभुजङ्गमैः ।नाग्निशस्त्रविषैरन्यैर्मृत्युरेषां विधीयते

yakṣabhūtapiśācaiśca rākṣasaiḥ subhujaṅgamaiḥ / nāgniśastraviṣairanyairmṛtyureṣāṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

से यही विधि कही गयी है। यहो मध्यमांश का मध्यम क्रमोहिश्ट है (३४ जो भी गीत कहे गये हैं विशेष रूप से बतु रूप हैं । फिर सप्त स्वर सप्तरूप और कौशिकी करने चाहिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 184

असंगगतयः सर्वे पृथिव्यां व्योम्नि चैव हि ।पाताले च जले वायौ ह्यविनाशिन एव ते

asaṃgagatayaḥ sarve pṛthivyāṃ vyomni caiva hi / pātāle ca jale vāyau hyavināśina eva te

हिन्दी अर्थ

अगदशेनमित्याहुर्मानुद्वेममके तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 185

दशकोटिसहस्राणि दशार्बुदशतानि च ।महापद्मसहस्राणि महापद्मशतानि च

daśakoṭisahasrāṇi daśārbudaśatāni ca / mahāpadmasahasrāṇi mahāpadmaśatāni ca

हिन्दी अर्थ

तथाहतारोपिडकेयत्रमायां निवत्त ते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 186

दशार्बुदानि कोटीनां सहस्राणां शतं शतम् ।नियुतानां सहस्राणि निखर्वाणां तथै व च

daśārbudāni koṭīnāṃ sahasrāṇāṃ śataṃ śatam / niyutānāṃ sahasrāṇi nikharvāṇāṃ tathai va ca

हिन्दी अर्थ

पादेने केनमात्राया: पांदोनामतिवारिण: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 187

दशार्बुदानि कोटीनां षष्टिकोटिस्तथैव च ।अर्बुदानां च लक्षं तु कोटीशतमथापरम्

daśārbudāni koṭīnāṃ ṣaṣṭikoṭistathaiva ca / arbudānāṃ ca lakṣaṃ tu koṭīśatamathāparam

हिन्दी अर्थ

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वत्त ते कला । सबंमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 188

दश पद्मानि चान्यानि महापद्मानि वै नव ।संख्यातानि कुलीनानां वानराणां तरस्विनाम्

daśa padmāni cānyāni mahāpadmāni vai nava / saṃkhyātāni kulīnānāṃ vānarāṇāṃ tarasvinām

हिन्दी अर्थ

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 189

सर्वे तेजस्विनः शूराः कामरूपा महा बलाः ।दिव्याभरणवेषाश्च ब्रह्मण्याश्चाहितग्नयः

sarve tejasvinaḥ śūrāḥ kāmarūpā mahā balāḥ / divyābharaṇaveṣāśca brahmaṇyāścāhitagnayaḥ

हिन्दी अर्थ

कस्यनासुतरा चैव स्वरशाखा प्रकीत्तिंता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 190

यष्टारः सर्वयज्ञानां सहस्रशतदक्षिणाः ।मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैः समलङ्कृताः

yaṣṭāraḥ sarvayajñānāṃ sahasraśatadakṣiṇāḥ / mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūraiḥ samalaṅkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा भानुसौममक में अगदर्शन है-यह कहते हैं। द्वितीय मास मात्राओं से सब प्रतिष्ठित हैं ।३६। इस प्रकार से प्रकृति से उत्तरा की भाति माता ब्रह्म तलायत है । तथा हृतारोपीडक में जहाँ पर माया निवृत्त हो जाया करती है ।३७। एक पाद से माया का पादोना में अति चारी होते हैं।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 191

वेदवेदाङ्गविद्वांसो नीतिशास्त्रविचक्षणाः ।अस्त्राणां मोचने चापि तथा संहारकर्मणि

vedavedāṅgavidvāṃso nītiśāstravicakṣaṇāḥ / astrāṇāṃ mocane cāpi tathā saṃhārakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

सख्यापनोय हूत वितत्र पान--यह कहा गया है ।३८। और द्वितीय पाद भङ्ग ग्रह में नाम प्रतिक्षित है । पूर्वे अष्ट तीर तोन द्वितीय अपरान्तिकों से होता है (३५-३६ पदभाग सपाद तो प्रकृति में संस्थित प्राप्त होता है। चतुर्थ उत्तर इस प्रकार से पान और मद्रक को वित करता था ।४०। दक्षिण की

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 192

दिव्यमं त्रपुरस्कारा दिव्यमन्त्रपुरस्कृताः ।समर्था बलिनः शूराः सर्वशस्त्रप्रहारिणः

divyamaṃ trapuraskārā divyamantrapuraskṛtāḥ / samarthā balinaḥ śūrāḥ sarvaśastraprahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भी मद्रका यथोक्त कला होती है । सम्पूणं अनुयोग द्वितीय हैं जो को अभीष्ट किया करती है ।४१। और पादों का हो आहरण होता है और यहाँ पर पार नहीं होता है। है द्विजोत्तम ! दोनों का जो-जो भी है वह अनुयोग का एकत्व है ।४२। अनेकों का जो समवाय है वह पातक हरण कहे गये हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 193

दिव्यरूपधराः सौम्या जरामरणवर्जिताः ।कुलानां च सहस्राणि दश तेषां महात्मनाम्

divyarūpadharāḥ saumyā jarāmaraṇavarjitāḥ / kulānāṃ ca sahasrāṇi daśa teṣāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

तीनों वृत्तियों का वृत्ति में और वृत्त में दक्षिण है ।४३॥ आठ समवाय तो तथा वीरा संमूण्छ'ना होती है। कस्यना सुतरा स्वर शाखा कीत्तित की

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 194

चतुर्षु मेरुपार्श्वेषु हेमकूटे हिमाह्वये ।नीले श्वेतनगे चैव निषधे गन्धमादने

caturṣu merupārśveṣu hemakūṭe himāhvaye / nīle śvetanage caiva niṣadhe gandhamādane

हिन्दी अर्थ

७४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 195

द्वीपेषु सप्तसु तथा या गुहा ते च पर्वताः ।निलयास्तेषु ते प्रोक्ता विश्वकर्मकृता स्वयम्

dvīpeṣu saptasu tathā yā guhā te ca parvatāḥ / nilayāsteṣu te proktā viśvakarmakṛtā svayam

हिन्दी अर्थ

ततश्चतुर्थे पत्रच्छुः पादं वे ऋषिसत्तमः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 196

पुरैश्च विविधाकारैः प्रकारैश्च विभूषिताः ।सर्वर्तुरमणीयास्ते ह्युद्यानानि च सर्वशः

puraiśca vividhākāraiḥ prakāraiśca vibhūṣitāḥ / sarvarturamaṇīyāste hyudyānāni ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ विस्तरात्पादं संहारं परिकोतंय ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 197

गृहभूमिषु शय्यासु पुष्पगन्धसुखोदिताः ।आलेपनैश्च विविधैर्दिव्यभक्तिकृतैस्तथा

gṛhabhūmiṣu śayyāsu puṣpagandhasukhoditāḥ / ālepanaiśca vividhairdivyabhaktikṛtaistathā

हिन्दी अर्थ

पादं त्विमं ससंहार' चतुर्थं मुनिसत्तमाः ५

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 198

सर्वरत्नसमाकीर्णा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।वानरा वानरीभिस्ते दिव्याभरणभूषिताः

sarvaratnasamākīrṇā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ / vānarā vānarībhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वंतराणां सकोपं भविष्यैः सह सप्तभिः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 199

पिबन्तो मधु माध्वीकं सुधाभक्षानुमिश्रितम् ।क्रियामयाः समुदिता दिवि देवगणा इव

pibanto madhu mādhvīkaṃ sudhābhakṣānumiśritam / kriyāmayāḥ samuditā divi devagaṇā iva

हिन्दी अर्थ

प्रलयं चेव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 200

देवगन्धर्वमुख्यानां पुत्रास्ते वै सुखे रताः ।धार्मिकाश्च वरोत्सिक्ता युद्धशैण्डा महाबलाः

devagandharvamukhyānāṃ putrāste vai sukhe ratāḥ / dhārmikāśca varotsiktā yuddhaśaiṇḍā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

परम धोभान् थी सूतजी के द्वारा वणित तृतीय पाद का श्रवण करके परम श्रेष्ठ ऋषियों ने फिर उनसे चतुर्थ पाद के बिषय में पूछा था

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 201

अक्षुद्राः सर्वसत्त्वानां देवद्विजपरायणाः ।अम्लानिनः सत्यसंधा नानार्थे बहुजल्पिनः

akṣudrāḥ sarvasattvānāṃ devadvijaparāyaṇāḥ / amlāninaḥ satyasaṃdhā nānārthe bahujalpinaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा--हे भगवन् ! आपने हमारे समक्ष में अनुष॑ग से यह तीसरा पाद तो भली माति वर्णत करके सुना दिया है। अब आप कृपा करके चतुषं पाद का जो संहार हो उसका परिकीत्तंत कीजिए ।२। पूर्व में जो सब मन्बभ्तर हुए हैं तथा दूसरे जो भी मन्वस्तर हैं उन्हीं के साथ इन सप्तषियों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 202

मितभाषाः क्षमावन्तो ह्याचारपरिनिष्ठिताः ।वनालङ्कारभूतो हि सृष्टा वै ब्रह्मणा स्वयम्

mitabhāṣāḥ kṣamāvanto hyācārapariniṣṭhitāḥ / vanālaṅkārabhūto hi sṛṣṭā vai brahmaṇā svayam

हिन्दी अर्थ

का वर्णन कीजिए और वत्तंमान समय में जो भो मस्वन्तर है उसको बत- लाइए ।३। इस महान् आत्मा दाले विसग' का अवयवों के सहित विस्तार बतलाइए । ओर सभी कुछ विस्तार के साथ तया आनृपूर्वी से अर्थात् क्रमश: आरम्भ से अन्त तक हृअको बतलाइए ।४। श्री सूतजी ने कहा--मैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 203

भक्त्या निमित्तं लोकेषु रामस्यार्थे गुणाकरः ।कपीनामवतारो ऽयं सर्वपापविनाशनः

bhaktyā nimittaṃ lokeṣu rāmasyārthe guṇākaraḥ / kapīnāmavatāro 'yaṃ sarvapāpavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके सामने अब सभी कुछ यार्था से वर्णन करूँगा । है श्रेष्ठ मुनि- गणो ! अव मैं इल चतुर्थ पाद का संहार के सहित वर्णन करता हूँ

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 204

धन्यः पुण्यो यशस्यश्च रमणीयः सुखावहः ।तदेव कीर्तयिष्यामि तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः

dhanyaḥ puṇyo yaśasyaśca ramaṇīyaḥ sukhāvahaḥ / tadeva kīrtayiṣyāmi tacchṛṇudhvamatandritāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्तमान में महात्मा वेठस्वत मनु का भी जो निसय' है उसका भी वर्णन विस्तार के साथ आरम्भ से अन्त तक क्रम से करूंगा। आप लोग इस सबका श्रवण करिए ।६। है द्विजो ! सभी मन्बन्तरों का संक्षेप जो भी भविष्य में होने वाले सात मन्वन्तर हैं उनके ही साथ में वर्णन करूंगा और

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 205

ऊर्द्ध्वदृष्टेश्च तनयो प्याघ्रो नामाभवद्भली ।व्याघ्रस्य भ्रातरः पञ्च स्वसारश्च तथास्य वै

ūrddhvadṛṣṭeśca tanayo pyāghro nāmābhavadbhalī / vyāghrasya bhrātaraḥ pañca svasāraśca tathāsya vai

हिन्दी अर्थ

लोकों का जो प्रत्यय होगा उसको भी वतलाऊंगा । बता देने वाले मुझसे यह सभी भली भाँति समझ लीजिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 206

तांस्तथा स्वानुरूपेषु वानरेषु कृतात्मसु ।प्रतिपादिता स्वयं भ्रात्रा भातृदारास्तथैव च

tāṃstathā svānurūpeṣu vānareṣu kṛtātmasu / pratipāditā svayaṃ bhrātrā bhātṛdārāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कौशिको गालवश्चेव जामदग्न्यश्च भागव:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 207

व्याघ्रस्य तु सुतो जज्ञे शरभोलोकविश्रुतः ।शरभस्यापि विद्धांसो भ्रातरो वीर्यसंमताः

vyāghrasya tu suto jajñe śarabholokaviśrutaḥ / śarabhasyāpi viddhāṃso bhrātaro vīryasaṃmatāḥ

हिन्दी अर्थ

आग्नेयो दीप्तिमांण्चेव ऋष्यश्यृंगस्तु काश्यपः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 208

राजानो वानराणां च सर्वधर्मप्रतिष्ठिताः ।शरभस्य सुतो धीमाञ्शुको नाम महाबलः

rājāno vānarāṇāṃ ca sarvadharmapratiṣṭhitāḥ / śarabhasya suto dhīmāñśuko nāma mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

नेषां गणस्तृ देवानामेकेको विशकः स्मृतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।