Skandha 4, Adhyāya 25

पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः॥ 1 ॥

paśyatāṃ rājaputrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ

रुद्रगीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः ।जपन्तस्ते तपस्तेपुर्वर्षाणामयुतं जले॥ 2 ॥

rudragītaṃ bhagavataḥ stotraṃ sarve pracetasaḥ | japantaste tapastepurvarṣāṇāmayutaṃ jale

प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्वासक्तमानसम् ।नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत्॥ 3 ॥

prācīnabarhiṣaṃ kṣattaḥ karmasvāsaktamānasam | nārado'dhyātmatattvajñaḥ kṛpāluḥ pratyabodhayat

श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणाऽऽत्मन ईहसे ।दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते॥ 4 ॥

śreyastvaṃ katamadrājan karmaṇā''tmana īhase | duḥkhahāniḥ sukhāvāptiḥ śreyastanneha ceṣyate

राजोवाच ।न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधीः ।ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः॥ 5 ॥

rājovāca | na jānāmi mahābhāga paraṃ karmāpaviddhadhīḥ | brūhi me vimalaṃ jñānaṃ yena mucyeya karmabhiḥ

गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधीः ।न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु॥ 6 ॥

gṛheṣu kūṭadharmeṣu putradāradhanārthadhīḥ | na paraṃ vindate mūḍho bhrāmyan saṃsāravartmasu

भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे ।संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः॥ 7 ॥

bho bhoḥ prajāpate rājan paśūn paśya tvayādhvare | saṃjñāpitāñjīvasaṅghān nirghṛṇena sahasraśaḥ

एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।सम्परेतमयःकूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यवः॥ 8 ॥

ete tvāṃ sampratīkṣante smaranto vaiśasaṃ tava | samparetamayaḥkūṭaiśchindantyutthitamanyavaḥ

अत्र ते कथयिष्येऽमुमितिहासं पुरातनम् ।पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम॥ 9 ॥

atra te kathayiṣye'mumitihāsaṃ purātanam | purañjanasya caritaṃ nibodha gadato mama

आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवाः ।तस्याविज्ञातनामाऽऽसीत्सखाविज्ञातचेष्टितः॥ 10 ॥

āsītpurañjano nāma rājā rājan bṛhacchravāḥ | tasyāvijñātanāmā''sītsakhāvijñātaceṣṭitaḥ

सोऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः ।नानुरूपं यदाविन्ददभूत्स विमना इव॥ 11 ॥

so'nveṣamāṇaḥ śaraṇaṃ babhrāma pṛthivīṃ prabhuḥ | nānurūpaṃ yadāvindadabhūtsa vimanā iva

न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः ।कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये॥ 12 ॥

na sādhu mene tāḥ sarvā bhūtale yāvatīḥ puraḥ | kāmān kāmayamāno'sau tasya tasyopapattaye

स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु ।ददर्श नवभिर्द्वार्भिः पुरं लक्षितलक्षणाम्॥ 13 ॥

sa ekadā himavato dakṣiṇeṣvatha sānuṣu | dadarśa navabhirdvārbhiḥ puraṃ lakṣitalakṣaṇām

प्राकारोपवनाट्टालपरिखैरक्षतोरणैः ।स्वर्णरौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः॥ 14 ॥

prākāropavanāṭṭālaparikhairakṣatoraṇaiḥ | svarṇaraupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥ saṅkulāṃ sarvato gṛhaiḥ

नीलस्फटिकवैदूर्यमुक्तामरकतारुणैः ।कॢप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव॥ 15 ॥

nīlasphaṭikavaidūryamuktāmarakatāruṇaiḥ | kḷptaharmyasthalīṃ dīptāṃ śriyā bhogavatīmiva

सभाचत्वररथ्याभिराक्रीडायतनापणैः ।चैत्यध्वजपताकाभिर्युक्तां विद्रुमवेदिभिः॥ 16 ॥

sabhācatvararathyābhirākrīḍāyatanāpaṇaiḥ | caityadhvajapatākābhiryuktāṃ vidrumavedibhiḥ

पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले ।नदद्विहङ्गालिकुलकोलाहलजलाशये॥ 17 ॥

puryāstu bāhyopavane divyadrumalatākule | nadadvihaṅgālikulakolāhalajalāśaye

हिमनिर्झरविप्रुष्मत्कुसुमाकरवायुना ।चलत्प्रवालविटपनलिनीतटसम्पदि॥ 18 ॥

himanirjharavipruṣmatkusumākaravāyunā | calatpravālaviṭapanalinītaṭasampadi

नानारण्यमृगव्रातैरनाबाधे मुनिव्रतैः ।आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितैः॥ 19 ॥

nānāraṇyamṛgavrātairanābādhe munivrataiḥ | āhūtaṃ manyate pāntho yatra kokilakūjitaiḥ

यदृच्छयाऽऽगतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकैः॥ 20 ॥

yadṛcchayā''gatāṃ tatra dadarśa pramadottamām | bhṛtyairdaśabhirāyāntīmekaikaśatanāyakaiḥ

पञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः ।अन्वेषमाणामृषभमप्रौढां कामरूपिणीम्॥ 21 ॥

pañcaśīrṣāhinā guptāṃ pratīhāreṇa sarvataḥ | anveṣamāṇāmṛṣabhamaprauḍhāṃ kāmarūpiṇīm

सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् ।समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम्॥ 22 ॥

sunāsāṃ sudatīṃ bālāṃ sukapolāṃ varānanām | samavinyastakarṇābhyāṃ bibhratīṃ kuṇḍalaśriyam

पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् ।पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलतीं नूपुरैर्देवतामिव॥ 23 ॥

piśaṅganīvīṃ suśroṇīṃ śyāmāṃ kanakamekhalām | padbhyāṃ kvaṇadbhyāṃ calatīṃ nūpurairdevatāmiva

स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ ।वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम्॥ 24 ॥

stanau vyañjitakaiśorau samavṛttau nirantarau | vastrāntena nigūhantīṃ vrīḍayā gajagāminīm

तामाह ललितं वीरः सव्रीडस्मितशोभनाम् ।स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा॥ 25 ॥

tāmāha lalitaṃ vīraḥ savrīḍasmitaśobhanām | snigdhenāpāṅgapuṅkhena spṛṣṭaḥ premodbhramadbhruvā

का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति ।इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे॥ 26 ॥

kā tvaṃ kañjapalāśākṣi kasyāsīha kutaḥ sati | imāmupa purīṃ bhīru kiṃ cikīrṣasi śaṃsa me

क एतेऽनुपथा ये त एकादश महाभटाः ।एता वा ललनाः सुभ्रु कोऽयं तेऽहिः पुरःसरः॥ 27 ॥

ka ete'nupathā ye ta ekādaśa mahābhaṭāḥ | etā vā lalanāḥ subhru ko'yaṃ te'hiḥ puraḥsaraḥ

त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथवाग्रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने ।त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं क्व पद्मकोशः पतितः कराग्रात्॥ 28 ॥

tvaṃ hrīrbhavānyasyathavāgramā patiṃ vicinvatī kiṃ munivadraho vane | tvadaṅghrikāmāptasamastakāmaṃ kva padmakośaḥ patitaḥ karāgrāt

नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक् पुरीमिमां वीरवरेण साकम् ।अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा॥ 29 ॥

nāsāṃ varorvanyatamā bhuvispṛk purīmimāṃ vīravareṇa sākam | arhasyalaṅkartumadabhrakarmaṇā lokaṃ paraṃ śrīriva yajñapuṃsā

यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा ।त्वयोपसृष्टो भगवान् मनोभवः प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने॥ 30 ॥

yadeṣa māpāṅgavikhaṇḍitendriyaṃ savrīḍabhāvasmitavibhramadbhruvā | tvayopasṛṣṭo bhagavān manobhavaḥ prabādhate'thānugṛhāṇa śobhane

त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं व्यालम्बि नीलालकवृन्दसंवृतम् ।उन्नीय मे दर्शय वल्गु वाचकं यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते॥ 31 ॥

tvadānanaṃ subhru sutāralocanaṃ vyālambi nīlālakavṛndasaṃvṛtam | unnīya me darśaya valgu vācakaṃ yadvrīḍayā nābhimukhaṃ śucismite

इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् ।अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीरमोहिता॥ 32 ॥

itthaṃ purañjanaṃ nārī yācamānamadhīravat | abhyanandata taṃ vīraṃ hasantī vīramohitā

न विदाम वयं सम्यक्कर्तारं पुरुषर्षभ ।आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम्॥ 33 ॥

na vidāma vayaṃ samyakkartāraṃ puruṣarṣabha | ātmanaśca parasyāpi gotraṃ nāma ca yatkṛtam

इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न ततः परम् ।येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मनः॥ 34 ॥

ihādya santamātmānaṃ vidāma na tataḥ param | yeneyaṃ nirmitā vīra purī śaraṇamātmanaḥ

एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद ।सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम्॥ 35 ॥

ete sakhāyaḥ sakhyo me narā nāryaśca mānada | suptāyāṃ mayi jāgarti nāgo'yaṃ pālayan purīm

दिष्ट्याऽऽगतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे ।उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिररिन्दम॥ 36 ॥

diṣṭyā''gato'si bhadraṃ te grāmyān kāmānabhīpsase | udvahiṣyāmi tāṃste'haṃ svabandhubhirarindama

इमां त्वमधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो ।मयोपनीतान् गृह्णानः कामभोगान् शतं समाः॥ 37 ॥

imāṃ tvamadhitiṣṭhasva purīṃ navamukhīṃ vibho | mayopanītān gṛhṇānaḥ kāmabhogān śataṃ samāḥ

कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् ।असम्परायाभिमुखमश्वस्तनविदं पशुम्॥ 38 ॥

kaṃ nu tvadanyaṃ ramaye hyaratijñamakovidam | asamparāyābhimukhamaśvastanavidaṃ paśum

धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यशः ।लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदुः॥ 39 ॥

dharmo hyatrārthakāmau ca prajānando'mṛtaṃ yaśaḥ | lokā viśokā virajā yānna kevalino viduḥ

पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानामात्मनश्च ह ।क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रमः॥ 40 ॥

pitṛdevarṣimartyānāṃ bhūtānāmātmanaśca ha | kṣemyaṃ vadanti śaraṇaṃ bhave'smin yadgṛhāśramaḥ

का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् ।न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम्॥ 41 ॥

kā nāma vīra vikhyātaṃ vadānyaṃ priyadarśanam | na vṛṇīta priyaṃ prāptaṃ mādṛśī tvādṛśaṃ patim

कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयोः स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज ।योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत- स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम्॥ 42 ॥

kasyā manaste bhuvi bhogibhogayoḥ striyā na sajjedbhujayormahābhuja | yo'nāthavargādhimalaṃ ghṛṇoddhata- smitāvalokena caratyapohitum

तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः॥ 43 ॥

tāṃ praviśya purīṃ rājan mumudāte śataṃ samāḥ

उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः ।क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिर्ह्रदिनीमाविशच्छुचौ॥ 44 ॥

upagīyamāno lalitaṃ tatra tatra ca gāyakaiḥ | krīḍan parivṛtaḥ strībhirhradinīmāviśacchucau

सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस्तस्यास्तु द्वे अधः ।पृथग्विषयगत्यर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः॥ 45 ॥

saptopari kṛtā dvāraḥ purastasyāstu dve adhaḥ | pṛthagviṣayagatyarthaṃ tasyāṃ yaḥ kaścaneśvaraḥ

पञ्चद्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा ।पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये॥ 46 ॥

pañcadvārastu paurastyā dakṣiṇaikā tathottarā | paścime dve amūṣāṃ te nāmāni nṛpa varṇaye

खद्योऽऽताविर्मुखी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते ।विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः॥ 47 ॥

khadyo''tāvirmukhī ca prāgdvārāvekatra nirmite | vibhrājitaṃ janapadaṃ yāti tābhyāṃ dyumatsakhaḥ

नलिनी नालिनी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते ।अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम्॥ 48 ॥

nalinī nālinī ca prāgdvārāvekatra nirmite | avadhūtasakhastābhyāṃ viṣayaṃ yāti saurabham

मुख्या नाम पुरस्ताद्द्वास्तयाऽऽपणबहूदनौ ।विषयौ याति पुरराड्रसज्ञविपणान्वितः॥ 49 ॥

mukhyā nāma purastāddvāstayā''paṇabahūdanau | viṣayau yāti purarāḍrasajñavipaṇānvitaḥ

पितृहूर्नृप पुर्या द्वार्दक्षिणेन पुरञ्जनः ।राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः॥ 50 ॥

pitṛhūrnṛpa puryā dvārdakṣiṇena purañjanaḥ | rāṣṭraṃ dakṣiṇapañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ

देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।राष्ट्रमुत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः॥ 51 ॥

devahūrnāma puryā dvā uttareṇa purañjanaḥ | rāṣṭramuttarapañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ

आसुरी नाम पश्चाद्द्वास्तया याति पुरञ्जनः ।ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः॥ 52 ॥

āsurī nāma paścāddvāstayā yāti purañjanaḥ | grāmakaṃ nāma viṣayaṃ durmadena samanvitaḥ

निरृतिर्नाम पश्चाद्द्वास्तया याति पुरञ्जनः ।वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः॥ 53 ॥

nirṛtirnāma paścāddvāstayā yāti purañjanaḥ | vaiśasaṃ nāma viṣayaṃ lubdhakena samanvitaḥ

अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक्पेशस्कृतावुभौ ।अक्षण्वतामधिपतिस्ताभ्यां याति करोति च॥ 54 ॥

andhāvamīṣāṃ paurāṇāṃ nirvākpeśaskṛtāvubhau | akṣaṇvatāmadhipatistābhyāṃ yāti karoti ca

स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः ।मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम्॥ 55 ॥

sa yarhyantaḥpuragato viṣūcīnasamanvitaḥ | mohaṃ prasādaṃ harṣaṃ vā yāti jāyātmajodbhavam

एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः ।महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववर्तत॥ 56 ॥

evaṃ karmasu saṃsaktaḥ kāmātmā vañcito'budhaḥ | mahiṣī yadyadīheta tattadevānvavartata

क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः ।अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति॥ 57 ॥

kvacitpibantyāṃ pibati madirāṃ madavihvalaḥ | aśnantyāṃ kvacidaśnāti jakṣatyāṃ saha jakṣiti

क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् ।क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति॥ 58 ॥

kvacidgāyati gāyantyāṃ rudatyāṃ rudati kvacit | kvaciddhasantyāṃ hasati jalpantyāmanu jalpati

क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति ।अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम्॥ 59 ॥

kvaciddhāvati dhāvantyāṃ tiṣṭhantyāmanu tiṣṭhati | anu śete śayānāyāmanvāste kvacidāsatīm

क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति ।क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्॥ 60 ॥

kvacicchṛṇoti śṛṇvantyāṃ paśyantyāmanu paśyati | kvacijjighrati jighrantyāṃ spṛśantyāṃ spṛśati kvacit

क्वचिच्च शोचतीं जायामनु शोचति दीनवत् ।अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते॥ 61 ॥

kvacicca śocatīṃ jāyāmanu śocati dīnavat | anu hṛṣyati hṛṣyantyāṃ muditāmanu modate

विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चितः ।नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञः क्लैब्यात्क्रीडामृगो यथा॥ 62 ॥

vipralabdho mahiṣyaivaṃ sarvaprakṛtivañcitaḥ | necchannanukarotyajñaḥ klaibyātkrīḍāmṛgo yathā

चतुर्थस्कन्धे पुरञ्जनोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः॥ 25b ॥

caturthaskandhe purañjanopākhyāne pañcaviṃśo'dhyāyaḥ