Skandha 4, Adhyāya 26

स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् ।द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम्॥ 1 ॥

sa ekadā maheṣvāso rathaṃ pañcāśvamāśugam | dvīṣaṃ dvicakramekākṣaṃ triveṇuṃ pañcabandhuram

एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् ।पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम्॥ 2 ॥

ekaraśmyekadamanamekanīḍaṃ dvikūbaram | pañcapraharaṇaṃ saptavarūthaṃ pañcavikramam

हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधिः ।एकादशचमूनाथः पञ्चप्रस्थमगाद्वनम्॥ 3 ॥

haimopaskaramāruhya svarṇavarmākṣayeṣudhiḥ | ekādaśacamūnāthaḥ pañcaprasthamagādvanam

चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषुकार्मुकः ।विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालसः॥ 4 ॥

cacāra mṛgayāṃ tatra dṛpta ātteṣukārmukaḥ | vihāya jāyāmatadarhāṃ mṛgavyasanalālasaḥ

आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः ।न्यहनन्निशितैर्बाणैर्वनेषु वनगोचरान्॥ 5 ॥

āsurīṃ vṛttimāśritya ghorātmā niranugrahaḥ | nyahananniśitairbāṇairvaneṣu vanagocarān

तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने ।यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते॥ 6 ॥

tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣu rājā medhyān paśūn vane | yāvadarthamalaṃ lubdho hanyāditi niyamyate

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानवः ।कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते॥ 7 ॥

ya evaṃ karma niyataṃ vidvān kurvīta mānavaḥ | karmaṇā tena rājendra jñānena na sa lipyate

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते ।गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यधः॥ 8 ॥

anyathā karma kurvāṇo mānārūḍho nibadhyate | guṇapravāhapatito naṣṭaprajño vrajatyadhaḥ

तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजैः शिलीमुखैः ।विप्लवोऽभूद्दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम्॥ 9 ॥

tatra nirbhinnagātrāṇāṃ citravājaiḥ śilīmukhaiḥ | viplavo'bhūdduḥkhitānāṃ duḥsahaḥ karuṇātmanām

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् ।मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात्॥ 10 ॥

śaśān varāhān mahiṣān gavayān ruruśalyakān | medhyānanyāṃśca vividhān vinighnan śramamadhyagāt

ततः क्षुत्तृट्‍परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् ।कृतस्नानोचिताहारः संविवेश गतक्लमः॥ 11 ॥

tataḥ kṣuttṛṭ‍pariśrānto nivṛtto gṛhameyivān | kṛtasnānocitāhāraḥ saṃviveśa gataklamaḥ

आत्मानमर्हयाञ्चक्रे धूपालेपस्रगादिभिः ।साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यामादधे मनः॥ 12 ॥

ātmānamarhayāñcakre dhūpālepasragādibhiḥ | sādhvalaṅkṛtasarvāṅgo mahiṣyāmādadhe manaḥ

तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानसः ।न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम्॥ 13 ॥

tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaśca kandarpākṛṣṭamānasaḥ | na vyacaṣṭa varārohāṃ gṛhiṇīṃ gṛhamedhinīm

अन्तःपुरस्त्रियोऽपृच्छद्विमना इव वेदिषत् ।अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा॥ 14 ॥

antaḥpurastriyo'pṛcchadvimanā iva vediṣat | api vaḥ kuśalaṃ rāmāḥ seśvarīṇāṃ yathā purā

न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पदः ।यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता ।व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत्॥ 15 ॥

na tathaitarhi rocante gṛheṣu gṛhasampadaḥ | yadi na syādgṛhe mātā patnī vā patidevatā | vyaṅge ratha iva prājñaḥ ko nāmāsīta dīnavat

क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे ।या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे॥ 16 ॥

kva vartate sā lalanā majjantaṃ vyasanārṇave | yā māmuddharate prajñāṃ dīpayantī pade pade

नरनाथ न जानीमस्त्वत्प्रिया यद्व्यवस्यति ।भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन्॥ 17 ॥

naranātha na jānīmastvatpriyā yadvyavasyati | bhūtale niravastāre śayānāṃ paśya śatruhan

पुरञ्जनः स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि ।तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ॥ 18 ॥

purañjanaḥ svamahiṣīṃ nirīkṣyāvadhutāṃ bhuvi | tatsaṅgonmathitajñāno vaiklavyaṃ paramaṃ yayau

सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता ।प्रेयस्याः स्नेहसंरम्भलिङ्गमात्मनि नाभ्यगात्॥ 19 ॥

sāntvayan ślakṣṇayā vācā hṛdayena vidūyatā | preyasyāḥ snehasaṃrambhaliṅgamātmani nābhyagāt

अनुनिन्येऽथ शनकैर्वीरोऽनुनयकोविदः ।पस्पर्श पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम्॥ 20 ॥

anuninye'tha śanakairvīro'nunayakovidaḥ | pasparśa pādayugalamāha cotsaṅgalālitām

नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वराः शुभे ।कृतागःस्वात्मसात्कृत्वा शिक्षा दण्डं न युञ्जते॥ 21 ॥

nūnaṃ tvakṛtapuṇyāste bhṛtyā yeṣvīśvarāḥ śubhe | kṛtāgaḥsvātmasātkṛtvā śikṣā daṇḍaṃ na yuñjate

परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः ।बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षणः॥ 22 ॥

paramo'nugraho daṇḍo bhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥ | bālo na veda tattanvi bandhukṛtyamamarṣaṇaḥ

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्वनुरागभार- व्रीडाविलम्बविलसद्धसितावलोकम् ।नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं नः स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गु वाक्यम्॥ 23 ॥

sā tvaṃ mukhaṃ sudati subhrvanurāgabhāra- vrīḍāvilambavilasaddhasitāvalokam | nīlālakālibhirupaskṛtamunnasaṃ naḥ svānāṃ pradarśaya manasvini valgu vākyam

तस्मिन् दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् ।पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या- मन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात्॥ 24 ॥

tasmin dadhe damamahaṃ tava vīrapatni yo'nyatra bhūsurakulātkṛtakilbiṣastam | paśye na vītabhayamunmuditaṃ trilokyā- manyatra vai murariporitaratra dāsāt

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् ।पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम्॥ 25 ॥

vaktraṃ na te vitilakaṃ malinaṃ viharṣaṃ saṃrambhabhīmamavimṛṣṭamapetarāgam | paśye stanāvapi śucopahatau sujātau bimbādharaṃ vigatakuṅkumapaṅkarāgam

तन्मे प्रसीद सुहृदः कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य ।का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग- विस्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये॥ 26 ॥

tanme prasīda suhṛdaḥ kṛtakilbiṣasya svairaṃ gatasya mṛgayāṃ vyasanāturasya | kā devaraṃ vaśagataṃ kusumāstravega- visrastapauṃsnamuśatī na bhajeta kṛtye

चतुर्थस्कन्धे पुरञ्जनोपाख्याने षड्विंशोऽध्यायः॥ 26b ॥

caturthaskandhe purañjanopākhyāne ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ