Skandha 4, Adhyāya 18

इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् ।पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना॥ 1 ॥

itthaṃ pṛthumabhiṣṭūya ruṣā prasphuritādharam | punarāhāvanirbhītā saṃstabhyātmānamātmanā

सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे ।सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः॥ 2 ॥

sanniyacchābhibho manyuṃ nibodha śrāvitaṃ ca me | sarvataḥ sāramādatte yathā madhukaro budhaḥ

अस्मिन् लोकेऽथवामुष्मिन् मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये॥ 3 ॥

asmin loke'thavāmuṣmin munibhistattvadarśibhiḥ | dṛṣṭā yogāḥ prayuktāśca puṃsāṃ śreyaḥprasiddhaye

तानातिष्ठति यः सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् ।अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा॥ 4 ॥

tānātiṣṭhati yaḥ samyagupāyān pūrvadarśitān | avaraḥ śraddhayopeta upeyān vindate'ñjasā

ताननादृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् ।तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुनः पुनः॥ 5 ॥

tānanādṛtya yo'vidvānarthānārabhate svayam | tasya vyabhicarantyarthā ārabdhāśca punaḥ punaḥ

पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते ।भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतैः॥ 6 ॥

purā sṛṣṭā hyoṣadhayo brahmaṇā yā viśāmpate | bhujyamānā mayā dṛṣṭā asadbhiradhṛtavrataiḥ

अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकैः ।चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधीः॥ 7 ॥

apālitānādṛtā ca bhavadbhirlokapālakaiḥ | corībhūte'tha loke'haṃ yajñārthe'grasamoṣadhīḥ

नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा ।तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति॥ 8 ॥

nūnaṃ tā vīrudhaḥ kṣīṇā mayi kālena bhūyasā | tatra yogena dṛṣṭena bhavānādātumarhati

वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव ।धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामाननुरूपं च दोहनम्॥ 9 ॥

vatsaṃ kalpaya me vīra yenāhaṃ vatsalā tava | dhokṣye kṣīramayān kāmānanurūpaṃ ca dohanam

दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन ।अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि॥ 10 ॥

dogdhāraṃ ca mahābāho bhūtānāṃ bhūtabhāvana | annamīpsitamūrjasvadbhagavān vāñchate yadi

समां च कुरु मां राजन् देववृष्टं यथा पयः ।अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो॥ 11 ॥

samāṃ ca kuru māṃ rājan devavṛṣṭaṃ yathā payaḥ | apartāvapi bhadraṃ te upāvarteta me vibho

वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधीः॥ 12 ॥

vatsaṃ kṛtvā manuṃ pāṇāvaduhatsakalauṣadhīḥ

तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधाः ।ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम्॥ 13 ॥

tathāpare ca sarvatra sāramādadate budhāḥ | tato'nye ca yathākāmaṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām

ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम ।वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि॥ 14 ॥

ṛṣayo duduhurdevīmindriyeṣvatha sattama | vatsaṃ bṛhaspatiṃ kṛtvā payaśchandomayaṃ śuci

कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् ।हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः॥ 15 ॥

kṛtvā vatsaṃ suragaṇā indraṃ somamadūduhan | hiraṇmayena pātreṇa vīryamojo balaṃ payaḥ

दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् ।विधायादूदुहन् क्षीरमयःपात्रे सुरासवम्॥ 16 ॥

daiteyā dānavā vatsaṃ prahlādamasurarṣabham | vidhāyādūduhan kṣīramayaḥpātre surāsavam

गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः ।वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम्॥ 17 ॥

gandharvāpsaraso'dhukṣan pātre padmamaye payaḥ | vatsaṃ viśvāvasuṃ kṛtvā gāndharvaṃ madhu saubhagam

वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत ।आमपात्रे महाभागाः श्रद्धया श्राद्धदेवताः॥ 18 ॥

vatsena pitaro'ryamṇā kavyaṃ kṣīramadhukṣata | āmapātre mahābhāgāḥ śraddhayā śrāddhadevatāḥ

प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम् ।सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः॥ 19 ॥

prakalpya vatsaṃ kapilaṃ siddhāḥ saṅkalpanāmayīm | siddhiṃ nabhasi vidyāṃ ca ye ca vidyādharādayaḥ

अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् ।मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम्॥ 20 ॥

anye ca māyino māyāmantardhānādbhutātmanām | mayaṃ prakalpya vatsaṃ te duduhurdhāraṇāmayīm

यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः ।भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम्॥ 21 ॥

yakṣarakṣāṃsi bhūtāni piśācāḥ piśitāśanāḥ | bhūteśavatsā duduhuḥ kapāle kṣatajāsavam

तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश्च तक्षकम् ।विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पयः॥ 22 ॥

tathāhayo dandaśūkāḥ sarpā nāgāśca takṣakam | vidhāya vatsaṃ duduhurbilapātre viṣaṃ payaḥ

पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् ।अरण्यपात्रे चाधुक्षन् मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः॥ 23 ॥

paśavo yavasaṃ kṣīraṃ vatsaṃ kṛtvā ca govṛṣam | araṇyapātre cādhukṣan mṛgendreṇa ca daṃṣṭriṇaḥ

क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे ।सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च॥ 24 ॥

kravyādāḥ prāṇinaḥ kravyaṃ duduhuḥ sve kalevare | suparṇavatsā vihagāścaraṃ cācarameva ca

वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः ।गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु॥ 25 ॥

vaṭavatsā vanaspatayaḥ pṛthagrasamayaṃ payaḥ | girayo himavadvatsā nānādhātūn svasānuṣu

सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक्पयः ।सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम्॥ 26 ॥

sarve svamukhyavatsena sve sve pātre pṛthakpayaḥ | sarvakāmadughāṃ pṛthvīṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām

एवं पृथ्वादयः पृथ्वीमन्नादाः स्वन्नमात्मनः ।दोहवत्सादि भेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह॥ 27 ॥

evaṃ pṛthvādayaḥ pṛthvīmannādāḥ svannamātmanaḥ | dohavatsādi bhedena kṣīrabhedaṃ kurūdvaha

ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः ।दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः॥ 28 ॥

tato mahīpatiḥ prītaḥ sarvakāmadughāṃ pṛthuḥ | duhitṛtve cakāremāṃ premṇā duhitṛvatsalaḥ

चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् ।भूमण्डलमिदं वैन्यः प्रायश्चक्रे समं विभुः॥ 29 ॥

cūrṇayan svadhanuṣkoṭyā girikūṭāni rājarāṭ | bhūmaṇḍalamidaṃ vainyaḥ prāyaścakre samaṃ vibhuḥ

अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता ।निवासान् कल्पयाञ्चक्रे तत्र तत्र यथार्हतः॥ 30 ॥

athāsmin bhagavān vainyaḥ prajānāṃ vṛttidaḥ pitā | nivāsān kalpayāñcakre tatra tatra yathārhataḥ

ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च ।घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान्॥ 31 ॥

grāmān puraḥ pattanāni durgāṇi vividhāni ca | ghoṣān vrajān saśibirānākarān kheṭakharvaṭān

प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादि कल्पना ।यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः॥ 32 ॥

prākpṛthoriha naivaiṣā puragrāmādi kalpanā | yathāsukhaṃ vasanti sma tatra tatrākutobhayāḥ

चतुर्थस्कन्धे पृथुविजये अष्टादशोऽध्यायः॥ 18b ॥

caturthaskandhe pṛthuvijaye aṣṭādaśo'dhyāyaḥ