Skandha 4, Adhyāya 17

एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुणकर्मभिः ।छन्दयामास तान् कामैः प्रतिपूज्याभिनन्द्य च॥ 1 ॥

evaṃ sa bhagavān vainyaḥ khyāpito guṇakarmabhiḥ | chandayāmāsa tān kāmaiḥ pratipūjyābhinandya ca

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधसः ।पौरान् जानपदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत्॥ 2 ॥

brāhmaṇapramukhān varṇān bhṛtyāmātyapurodhasaḥ | paurān jānapadān śreṇīḥ prakṛtīḥ samapūjayat

कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी ।यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम्॥ 3 ॥

kasmāddadhāra gorūpaṃ dharitrī bahurūpiṇī | yāṃ dudoha pṛthustatra ko vatso dohanaṃ ca kim

प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् ।तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोरपाहरत्॥ 4 ॥

prakṛtyā viṣamā devī kṛtā tena samā katham | tasya medhyaṃ hayaṃ devaḥ kasya hetorapāharat

सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् ।लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षिः कां गतिं गतः॥ 5 ॥

sanatkumārādbhagavato brahman brahmaviduttamāt | labdhvā jñānaṃ savijñānaṃ rājarṣiḥ kāṃ gatiṃ gataḥ

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवतः प्रभोः ।श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम्॥ 6 ॥

yaccānyadapi kṛṣṇasya bhavān bhagavataḥ prabhoḥ | śravaḥ suśravasaḥ puṇyaṃ pūrvadehakathāśrayam

भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च ।वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम्॥ 7 ॥

bhaktāya me'nuraktāya tava cādhokṣajasya ca | vaktumarhasi yo'duhyadvainyarūpeṇa gāmimām

चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति ।प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेयः प्रत्यभाषत॥ 8 ॥

codito vidureṇaivaṃ vāsudevakathāṃ prati | praśasya taṃ prītamanā maitreyaḥ pratyabhāṣata

यदाभिषिक्तः पृथुरङ्ग विप्रै- रामन्त्रितो जनतायाश्च पालः ।प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्य क्षुत्क्षामदेहाः पतिमभ्यवोचन्॥ 9 ॥

yadābhiṣiktaḥ pṛthuraṅga viprai- rāmantrito janatāyāśca pālaḥ | prajā niranne kṣitipṛṣṭha etya kṣutkṣāmadehāḥ patimabhyavocan

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्ता यथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षाः ।त्वामद्य याताः शरणं शरण्यं यः साधितो वृत्तिकरः पतिर्नः॥ 10 ॥

vayaṃ rājañjāṭhareṇābhitaptā yathāgninā koṭarasthena vṛkṣāḥ | tvāmadya yātāḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ yaḥ sādhito vṛttikaraḥ patirnaḥ

तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नं क्षुधार्दितानां नरदेवदेव ।यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जा वार्तापतिस्त्वं किल लोकपालः॥ 11 ॥

tanno bhavānīhatu rātave'nnaṃ kṣudhārditānāṃ naradevadeva | yāvanna naṅkṣyāmaha ujjhitorjā vārtāpatistvaṃ kila lokapālaḥ

पृथुः प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् ।दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत॥ 12 ॥

pṛthuḥ prajānāṃ karuṇaṃ niśamya paridevitam | dīrghaṃ dadhyau kuruśreṣṭha nimittaṃ so'nvapadyata

सन्दधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा॥ 13 ॥

sandadhe viśikhaṃ bhūmeḥ kruddhastripurahā yathā

प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् ।गौः सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता॥ 14 ॥

pravepamānā dharaṇī niśāmyodāyudhaṃ ca tam | gauḥ satyapādravadbhītā mṛgīva mṛgayudrutā

तामन्वधावत्तद्वैन्यः कुपितोऽत्यरुणेक्षणः ।शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते॥ 15 ॥

tāmanvadhāvattadvainyaḥ kupito'tyaruṇekṣaṇaḥ | śaraṃ dhanuṣi sandhāya yatra yatra palāyate

सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः ।धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम्॥ 16 ॥

sā diśo vidiśo devī rodasī cāntaraṃ tayoḥ | dhāvantī tatra tatrainaṃ dadarśānūdyatāyudham

लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजाः ।त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता॥ 17 ॥

loke nāvindata trāṇaṃ vainyānmṛtyoriva prajāḥ | trastā tadā nivavṛte hṛdayena vidūyatā

उवाच च महाभागं धर्मज्ञाऽऽपन्नवत्सल ।त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान्॥ 18 ॥

uvāca ca mahābhāgaṃ dharmajñā''pannavatsala | trāhi māmapi bhūtānāṃ pālane'vasthito bhavān

स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् ।अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मतः॥ 19 ॥

sa tvaṃ jighāṃsase kasmāddīnāmakṛtakilbiṣām | ahaniṣyatkathaṃ yoṣāṃ dharmajña iti yo mataḥ

प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृतागःस्वपि जन्तवः ।किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सलाः॥ 20 ॥

praharanti na vai strīṣu kṛtāgaḥsvapi jantavaḥ | kimuta tvadvidhā rājan karuṇā dīnavatsalāḥ

मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् ।आत्मानं च प्रजाश्चेमाः कथमम्भसि धास्यसि॥ 21 ॥

māṃ vipāṭyājarāṃ nāvaṃ yatra viśvaṃ pratiṣṭhitam | ātmānaṃ ca prajāścemāḥ kathamambhasi dhāsyasi

वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम् ।भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु॥ 22 ॥

vasudhe tvāṃ vadhiṣyāmi macchāsanaparāṅmukhīm | bhāgaṃ barhiṣi yā vṛṅkte na tanoti ca no vasu

यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पयः ।तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते॥ 23 ॥

yavasaṃ jagdhyanudinaṃ naiva dogdhyaudhasaṃ payaḥ | tasyāmevaṃ hi duṣṭāyāṃ daṇḍo nātra na śasyate

त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक्सृष्टानि स्वयम्भुवा ।न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधीः॥ 24 ॥

tvaṃ khalvoṣadhibījāni prāksṛṣṭāni svayambhuvā | na muñcasyātmaruddhāni māmavajñāya mandadhīḥ

अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् ।शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा॥ 25 ॥

amūṣāṃ kṣutparītānāmārtānāṃ paridevitam | śamayiṣyāmi madbāṇairbhinnāyāstava medasā

पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधमः ।भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवधः॥ 26 ॥

pumān yoṣiduta klība ātmasambhāvano'dhamaḥ | bhūteṣu niranukrośo nṛpāṇāṃ tadvadho'vadhaḥ

त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलशः शरैः ।आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः॥ 27 ॥

tvāṃ stabdhāṃ durmadāṃ nītvā māyāgāṃ tilaśaḥ śaraiḥ | ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ

एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् ।प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही सञ्जातवेपथुः॥ 28 ॥

evaṃ manyumayīṃ mūrtiṃ kṛtāntamiva bibhratam | praṇatā prāñjaliḥ prāha mahī sañjātavepathuḥ

धरोवाच ।नमः परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने ।नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत- द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये॥ 29 ॥

dharovāca | namaḥ parasmai puruṣāya māyayā vinyastanānātanave guṇātmane | namaḥ svarūpānubhavena nirdhuta- dravyakriyākārakavibhramormaye

येनाहमात्माऽऽयतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रहः ।स एव मां हन्तुमुदायुधः स्वरा- डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये॥ 30 ॥

yenāhamātmā''yatanaṃ vinirmitā dhātrā yato'yaṃ guṇasargasaṅgrahaḥ | sa eva māṃ hantumudāyudhaḥ svarā- ḍupasthito'nyaṃ śaraṇaṃ kamāśraye

य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययाऽऽत्माश्रययावितर्क्यया ।तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यतः कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति॥ 31 ॥

ya etadādāvasṛjaccarācaraṃ svamāyayā''tmāśrayayāvitarkyayā | tayaiva so'yaṃ kila goptumudyataḥ kathaṃ nu māṃ dharmaparo jighāṃsati

नूनं बतेशस्य समीहितं जनै- स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभिः ।न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारय- द्योऽनेक एकः परतश्च ईश्वरः॥ 32 ॥

nūnaṃ bateśasya samīhitaṃ janai- stanmāyayā durjayayākṛtātmabhiḥ | na lakṣyate yastvakarodakāraya- dyo'neka ekaḥ parataśca īśvaraḥ

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि- र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभिः ।तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नमः परस्मै पुरुषाय वेधसे॥ 33 ॥

sargādi yo'syānuruṇaddhi śaktibhi- rdravyakriyākārakacetanātmabhiḥ | tasmai samunnaddhaniruddhaśaktaye namaḥ parasmai puruṣāya vedhase

स वै भवानात्मविनिर्मितं जग- द्भूतेन्द्रियान्तःकरणात्मकं विभो ।संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला- दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकरः॥ 34 ॥

sa vai bhavānātmavinirmitaṃ jaga- dbhūtendriyāntaḥkaraṇātmakaṃ vibho | saṃsthāpayiṣyannaja māṃ rasātalā- dabhyujjahārāmbhasa ādisūkaraḥ

अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिताः प्रजा भवानद्य रिरक्षिषुः किल ।स वीरमूर्तिः समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि॥ 35 ॥

apāmupasthe mayi nāvyavasthitāḥ prajā bhavānadya rirakṣiṣuḥ kila | sa vīramūrtiḥ samabhūddharādharo yo māṃ payasyugraśaro jighāṃsasi

नूनं जनैरीहितमीश्वराणा- मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया ।न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्यः॥ 36 ॥

nūnaṃ janairīhitamīśvarāṇā- masmadvidhaistadguṇasargamāyayā | na jñāyate mohitacittavartmabhi- stebhyo namo vīrayaśaskarebhyaḥ

चतुर्थस्कन्धे धरित्रीनिग्रहो नाम सप्तदशोऽध्यायः॥ 17b ॥

caturthaskandhe dharitrīnigraho nāma saptadaśo'dhyāyaḥ