Skandha 4, Adhyāya 16

तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया॥ 1 ॥

tuṣṭuvustuṣṭamanasastadvāgamṛtasevayā

नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देववर्योऽवततार मायया ।वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धियः॥ 2 ॥

nālaṃ vayaṃ te mahimānuvarṇane yo devavaryo'vatatāra māyayā | venāṅgajātasya ca pauruṣāṇi te vācaspatīnāmapi babhramurdhiyaḥ

अथाप्युदारश्रवसः पृथोर्हरेः कलावतारस्य कथामृतादृताः ।यथोपदेशं मुनिभिः प्रचोदिताः श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि॥ 3 ॥

athāpyudāraśravasaḥ pṛthorhareḥ kalāvatārasya kathāmṛtādṛtāḥ | yathopadeśaṃ munibhiḥ pracoditāḥ ślāghyāni karmāṇi vayaṃ vitanmahi

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् ।गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम्॥ 4 ॥

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho lokaṃ dharme'nuvartayan | goptā ca dharmasetūnāṃ śāstā tatparipanthinām

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनूः ।काले काले यथा भागं लोकयोरुभयोर्हितम्॥ 5 ॥

eṣa vai lokapālānāṃ bibhartyekastanau tanūḥ | kāle kāle yathā bhāgaṃ lokayorubhayorhitam

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति ।समः सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभुः॥ 6 ॥

vasu kāla upādatte kāle cāyaṃ vimuñcati | samaḥ sarveṣu bhūteṣu pratapan sūryavadvibhuḥ

तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि ।भूतानां करुणः शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान्॥ 7 ॥

titikṣatyakramaṃ vainya uparyākramatāmapi | bhūtānāṃ karuṇaḥ śaśvadārtānāṃ kṣitivṛttimān

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरिः ।कृच्छ्रप्राणाः प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत्॥ 8 ॥

deve'varṣatyasau devo naradevavapurhariḥ | kṛcchraprāṇāḥ prajā hyeṣa rakṣiṣyatyañjasendravat

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना ।सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा॥ 9 ॥

āpyāyayatyasau lokaṃ vadanāmṛtamūrtinā | sānurāgāvalokena viśadasmitacāruṇā

अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्यो गम्भीरवेधा उपगुप्तवित्तः ।अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामा पृथुः प्रचेता इव संवृतात्मा॥ 10 ॥

avyaktavartmaiṣa nigūḍhakāryo gambhīravedhā upaguptavittaḥ | anantamāhātmyaguṇaikadhāmā pṛthuḥ pracetā iva saṃvṛtātmā

दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् ।नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनलः॥ 11 ॥

durāsado durviṣaha āsanno'pi vidūravat | naivābhibhavituṃ śakyo venāraṇyutthito'nalaḥ

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणैः ।उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम्॥ 12 ॥

antarbahiśca bhūtānāṃ paśyan karmāṇi cāraṇaiḥ | udāsīna ivādhyakṣo vāyurātmeva dehinām

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि ।दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थितः॥ 13 ॥

nādaṇḍyaṃ daṇḍayatyeṣa sutamātmadviṣāmapi | daṇḍayatyātmajamapi daṇḍyaṃ dharmapathe sthitaḥ

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् ।वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणैः॥ 14 ॥

asyāpratihataṃ cakraṃ pṛthorāmānasācalāt | vartate bhagavānarko yāvattapati gogaṇaiḥ

रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितैः ।अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकैः प्रजाः॥ 15 ॥

rañjayiṣyati yallokamayamātmaviceṣṭitaiḥ | athāmumāhū rājānaṃ manorañjanakaiḥ prajāḥ

दृढव्रतः सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवकः ।शरण्यः सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सलः॥ 16 ॥

dṛḍhavrataḥ satyasandho brahmaṇyo vṛddhasevakaḥ | śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ mānado dīnavatsalaḥ

मातृभक्तिः परस्त्रीषु पत्न्यामर्ध इवात्मनः ।प्रजासु पितृवत्स्निग्धः किङ्करो ब्रह्मवादिनाम्॥ 17 ॥

mātṛbhaktiḥ parastrīṣu patnyāmardha ivātmanaḥ | prajāsu pitṛvatsnigdhaḥ kiṅkaro brahmavādinām

देहिनामात्मवत्प्रेष्ठः सुहृदां नन्दिवर्धनः ।मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु॥ 18 ॥

dehināmātmavatpreṣṭhaḥ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ | muktasaṅgaprasaṅgo'yaṃ daṇḍapāṇirasādhuṣu

अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीशः कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्णः ।यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकं पश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम्॥ 19 ॥

ayaṃ tu sākṣādbhagavāṃstryadhīśaḥ kūṭastha ātmā kalayāvatīrṇaḥ | yasminnavidyāracitaṃ nirarthakaṃ paśyanti nānātvamapi pratītam

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे- र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथः ।आस्थाय जैत्रं रथमात्तचापः पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्कः॥ 20 ॥

ayaṃ bhuvo maṇḍalamodayādre- rgoptaikavīro naradevanāthaḥ | āsthāya jaitraṃ rathamāttacāpaḥ paryasyate dakṣiṇato yathārkaḥ

अस्मै नृपालाः किल तत्र तत्र बलिं हरिष्यन्ति सलोकपालाः ।मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजं चक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्यः॥ 21 ॥

asmai nṛpālāḥ kila tatra tatra baliṃ hariṣyanti salokapālāḥ | maṃsyanta eṣāṃ striya ādirājaṃ cakrāyudhaṃ tadyaśa uddharantyaḥ

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराजः प्रजापतिर्वृत्तिकरः प्रजानाम् ।यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्या भिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्रः॥ 22 ॥

ayaṃ mahīṃ gāṃ duduhe'dhirājaḥ prajāpatirvṛttikaraḥ prajānām | yo līlayādrīn svaśarāsakoṭyā bhindan samāṃ gāmakarodyathendraḥ

विस्फूर्जयन्नाजगवं धनुः स्वयं यदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ ।तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तो लाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्रः॥ 23 ॥

visphūrjayannājagavaṃ dhanuḥ svayaṃ yadācaratkṣmāmaviṣahyamājau | tadā nililyurdiśi diśyasanto lāṅgūlamudyamya yathā mṛgendraḥ

एषोऽश्वमेधाञ्शतमाजहार सरस्वती प्रादुरभावि यत्र ।अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दरः शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने॥ 24 ॥

eṣo'śvamedhāñśatamājahāra sarasvatī prādurabhāvi yatra | ahārṣīdyasya hayaṃ purandaraḥ śatakratuścarame vartamāne

एष स्वसद्मोपवने समेत्य सनत्कुमारं भगवन्तमेकम् ।आराध्य भक्त्यालभतामलं तत् ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति॥ 25 ॥

eṣa svasadmopavane sametya sanatkumāraṃ bhagavantamekam | ārādhya bhaktyālabhatāmalaṃ tat jñānaṃ yato brahma paraṃ vidanti

तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रमः ।श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथाः पृथुः पृथुपराक्रमः॥ 26 ॥

tatra tatra girastāstā iti viśrutavikramaḥ | śroṣyatyātmāśritā gāthāḥ pṛthuḥ pṛthuparākramaḥ

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्रः स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्यः ।सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमान- महानुभावो भविता पतिर्भुवः॥ 27 ॥

diśo vijityāpratiruddhacakraḥ svatejasotpāṭitalokaśalyaḥ | surāsurendrairupagīyamāna- mahānubhāvo bhavitā patirbhuvaḥ

संहितायां चतुर्थस्कन्धे षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ