Skandha 4, Adhyāya 19

अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन सः ।ब्रह्मावर्ते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती॥ 1 ॥

athādīkṣata rājā tu hayamedhaśatena saḥ | brahmāvarte manoḥ kṣetre yatra prācī sarasvatī

तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मनः ।शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम्॥ 2 ॥

tadabhipretya bhagavān karmātiśayamātmanaḥ | śatakraturna mamṛṣe pṛthoryajñamahotsavam

यत्र यज्ञपतिः साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वरः ।अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरुः प्रभुः॥ 3 ॥

yatra yajñapatiḥ sākṣādbhagavān harirīśvaraḥ | anvabhūyata sarvātmā sarvalokaguruḥ prabhuḥ

अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालैः सहानुगैः ।उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणैः॥ 4 ॥

anvito brahmaśarvābhyāṃ lokapālaiḥ sahānugaiḥ | upagīyamāno gandharvairmunibhiścāpsarogaṇaiḥ

सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादयः ।सुनन्दनन्दप्रमुखाः पार्षदप्रवरा हरेः॥ 5 ॥

siddhā vidyādharā daityā dānavā guhyakādayaḥ | sunandanandapramukhāḥ pārṣadapravarā hareḥ

कपिलो नारदो दत्तो योगेशाः सनकादयः ।तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः॥ 6 ॥

kapilo nārado datto yogeśāḥ sanakādayaḥ | tamanvīyurbhāgavatā ye ca tatsevanotsukāḥ

यत्र धर्मदुघा भूमिः सर्वकामदुघा सती ।दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत॥ 7 ॥

yatra dharmadughā bhūmiḥ sarvakāmadughā satī | dogdhi smābhīpsitānarthān yajamānasya bhārata

ऊहुः सर्वरसान् नद्यः क्षीरदध्यन्नगोरसान् ।तरवो भूरि वर्ष्माणः प्रासूयन्त मधुच्युतः॥ 8 ॥

ūhuḥ sarvarasān nadyaḥ kṣīradadhyannagorasān | taravo bhūri varṣmāṇaḥ prāsūyanta madhucyutaḥ

सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् ।उपायनमुपाजह्रुः सर्वे लोकाः सपालकाः॥ 9 ॥

sindhavo ratnanikarān girayo'nnaṃ caturvidham | upāyanamupājahruḥ sarve lokāḥ sapālakāḥ

असूयन् भगवानिन्द्रः प्रतिघातमचीकरत्॥ 10 ॥

asūyan bhagavānindraḥ pratighātamacīkarat

चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् ।वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहितः॥ 11 ॥

carameṇāśvamedhena yajamāne yajuṣpatim | vainye yajñapaśuṃ spardhannapovāha tirohitaḥ

तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा ।आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रमः॥ 12 ॥

tamatrirbhagavānaikṣattvaramāṇaṃ vihāyasā | āmuktamiva pākhaṇḍaṃ yo'dharme dharmavibhramaḥ

अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथः ।अन्वधावत सङ्क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥ 13 ॥

atriṇā codito hantuṃ pṛthuputro mahārathaḥ | anvadhāvata saṅkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् ।जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति॥ 14 ॥

taṃ tādṛśākṛtiṃ vīkṣya mene dharmaṃ śarīriṇam | jaṭilaṃ bhasmanācchannaṃ tasmai bāṇaṃ na muñcati

वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् ।जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम्॥ 15 ॥

vadhānnivṛttaṃ taṃ bhūyo hantave'triracodayat | jahi yajñahanaṃ tāta mahendraṃ vibudhādhamam

एवं वैन्यसुतः प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा ।अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव॥ 16 ॥

evaṃ vainyasutaḥ proktastvaramāṇaṃ vihāyasā | anvadravadabhikruddho rāvaṇaṃ gṛdhrarāḍiva

सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हितः स्वराट् ।वीरः स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान्॥ 17 ॥

so'śvaṃ rūpaṃ ca taddhitvā tasmā antarhitaḥ svarāṭ | vīraḥ svapaśumādāya pituryajñamupeyivān

तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षयः ।नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो॥ 18 ॥

tattasya cādbhutaṃ karma vicakṣya paramarṣayaḥ | nāmadheyaṃ dadustasmai vijitāśva iti prabho

उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरिः ।चषाल यूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभुः॥ 19 ॥

upasṛjya tamastīvraṃ jahārāśvaṃ punarhariḥ | caṣāla yūpataśchanno hiraṇyaraśanaṃ vibhuḥ

अत्रिः सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा ।कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत॥ 20 ॥

atriḥ sandarśayāmāsa tvaramāṇaṃ vihāyasā | kapālakhaṭvāṅgadharaṃ vīro nainamabādhata

अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा ।सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हितः स्वराट्॥ 21 ॥

atriṇā coditastasmai sandadhe viśikhaṃ ruṣā | so'śvaṃ rūpaṃ ca taddhitvā tasthāvantarhitaḥ svarāṭ

वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् ।तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बलाः॥ 22 ॥

vīraścāśvamupādāya pitṛyajñamathāvrajat | tadavadyaṃ hare rūpaṃ jagṛhurjñānadurbalāḥ

यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया ।तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते॥ 23 ॥

yāni rūpāṇi jagṛhe indro hayajihīrṣayā | tāni pāpasya khaṇḍāni liṅgaṃ khaṇḍamihocyate

एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया ।तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम्॥ 24 ॥

evamindre haratyaśvaṃ vainyayajñajighāṃsayā | tadgṛhītavisṛṣṭeṣu pākhaṇḍeṣu matirnṛṇām

धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु ।प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु॥ 25 ॥

dharma ityupadharmeṣu nagnaraktapaṭādiṣu | prāyeṇa sajjate bhrāntyā peśaleṣu ca vāgmiṣu

तदभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथुपराक्रमः ।इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुकः॥ 26 ॥

tadabhijñāya bhagavān pṛthuḥ pṛthuparākramaḥ | indrāya kupito bāṇamādattodyatakārmukaḥ

तमृत्विजः शक्रवधाभिसन्धितं विचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् ।निवारयामासुरहो महामते न युज्यतेऽत्रान्यवधः प्रचोदितात्॥ 27 ॥

tamṛtvijaḥ śakravadhābhisandhitaṃ vicakṣya duṣprekṣyamasahyaraṃhasam | nivārayāmāsuraho mahāmate na yujyate'trānyavadhaḥ pracoditāt

वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनं ह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् ।अयातयामोपहवैरनन्तरं प्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम्॥ 28 ॥

vayaṃ marutvantamihārthanāśanaṃ hvayāmahe tvacchravasā hatatviṣam | ayātayāmopahavairanantaraṃ prasahya rājan juhavāma te'hitam

इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा ।स्रुग्घस्तान् जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत॥ 29 ॥

ityāmantrya kratupatiṃ vidurāsyartvijo ruṣā | srugghastān juhvato'bhyetya svayambhūḥ pratyaṣedhata

न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनुः ।यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनवः सुराः॥ 30 ॥

na vadhyo bhavatāmindro yadyajño bhagavattanuḥ | yaṃ jighāṃsatha yajñena yasyeṣṭāstanavaḥ surāḥ

तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजाः ।इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञः कर्मैतद्विजिघांसता॥ 31 ॥

tadidaṃ paśyata mahaddharmavyatikaraṃ dvijāḥ | indreṇānuṣṭhitaṃ rājñaḥ karmaitadvijighāṃsatā

पृथुकीर्तेः पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतुः ।अलं ते क्रतुभिः स्विष्टैर्यद्भवान् मोक्षधर्मवित्॥ 32 ॥

pṛthukīrteḥ pṛthorbhūyāttarhyekonaśatakratuḥ | alaṃ te kratubhiḥ sviṣṭairyadbhavān mokṣadharmavit

नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि ।उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ॥ 33 ॥

naivātmane mahendrāya roṣamāhartumarhasi | ubhāvapi hi bhadraṃ te uttamaślokavigrahau

मास्मिन् महाराज कृथाः स्म चिन्तां निशामयास्मद्वच आदृतात्मा ।यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुं मनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम्॥ 34 ॥

māsmin mahārāja kṛthāḥ sma cintāṃ niśāmayāsmadvaca ādṛtātmā | yaddhyāyato daivahataṃ nu kartuṃ mano'tiruṣṭaṃ viśate tamo'ndham

क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रहः ।धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितैः॥ 35 ॥

kraturviramatāmeṣa deveṣu duravagrahaḥ | dharmavyatikaro yatra pākhaṇḍairindranirmitaiḥ

एभिरिन्द्रोपसंसृष्टैः पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् ।ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट्॥ 36 ॥

ebhirindropasaṃsṛṣṭaiḥ pākhaṇḍairhāribhirjanam | hriyamāṇaṃ vicakṣvainaṃ yaste yajñadhrugaśvamuṭ

भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् ।वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य॥ 37 ॥

bhavān paritrātumihāvatīrṇo dharmaṃ janānāṃ samayānurūpam | venāpacārādavaluptamadya taddehato viṣṇukalāsi vainya

स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि ।ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि॥ 38 ॥

sa tvaṃ vimṛśyāsya bhavaṃ prajāpate saṅkalpanaṃ viśvasṛjāṃ pipīpṛhi | aindrīṃ ca māyāmupadharmamātaraṃ pracaṇḍapākhaṇḍapathaṃ prabho jahi

इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पतिः ।तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे॥ 39 ॥

itthaṃ sa lokaguruṇā samādiṣṭo viśāmpatiḥ | tathā ca kṛtvā vātsalyaṃ maghonāpi ca sandadhe

कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे ।वरान् ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिताः॥ 40 ॥

kṛtāvabhṛthasnānāya pṛthave bhūrikarmaṇe | varān daduste varadā ye tadbarhiṣi tarpitāḥ

विप्राः सत्याशिषस्तुष्टाः श्रद्धया लब्धदक्षिणाः ।आशिषो युयुजुः क्षत्तरादिराजाय सत्कृताः॥ 41 ॥

viprāḥ satyāśiṣastuṣṭāḥ śraddhayā labdhadakṣiṇāḥ | āśiṣo yuyujuḥ kṣattarādirājāya satkṛtāḥ

त्वयाऽऽहूता महाबाहो सर्व एव समागताः ।पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवाः॥ 42 ॥

tvayā''hūtā mahābāho sarva eva samāgatāḥ | pūjitā dānamānābhyāṃ pitṛdevarṣimānavāḥ

चतुर्थस्कन्धे पृथुविजये एकोनविंशोऽध्यायः॥ 19b ॥

caturthaskandhe pṛthuvijaye ekonaviṃśo'dhyāyaḥ