Skandha 3, Adhyāya 12

महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे॥ 1 ॥

mahimā vedagarbho'tha yathāsrākṣīnnibodha me

ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् ।महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः॥ 2 ॥

sasarjāgre'ndhatāmisramatha tāmisramādikṛt | mahāmohaṃ ca mohaṃ ca tamaścājñānavṛttayaḥ

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत ।भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत्॥ 3 ॥

dṛṣṭvā pāpīyasīṃ sṛṣṭiṃ nātmānaṃ bahvamanyata | bhagavaddhyānapūtena manasānyāṃ tato'sṛjat

सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः ।सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतसः॥ 4 ॥

sanakaṃ ca sanandaṃ ca sanātanamathātmabhūḥ | sanatkumāraṃ ca munīnniṣkriyānūrdhvaretasaḥ

तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः ।तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः॥ 5 ॥

tān babhāṣe svabhūḥ putrān prajāḥ sṛjata putrakāḥ | tannaicchanmokṣadharmāṇo vāsudevaparāyaṇāḥ

सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः ।क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे॥ 6 ॥

so'vadhyātaḥ sutairevaṃ pratyākhyātānuśāsanaiḥ | krodhaṃ durviṣahaṃ jātaṃ niyantumupacakrame

धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः ।सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः॥ 7 ॥

dhiyā nigṛhyamāṇo'pi bhruvormadhyātprajāpateḥ | sadyo'jāyata tanmanyuḥ kumāro nīlalohitaḥ

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भवः ।नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो॥ 8 ॥

sa vai ruroda devānāṃ pūrvajo bhagavān bhavaḥ | nāmāni kuru me dhātaḥ sthānāni ca jagadguro

अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते॥ 9 ॥

abhyadhādbhadrayā vācā mā rodīstatkaromi te

यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ।ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः॥ 10 ॥

yadarodīḥ suraśreṣṭha sodvega iva bālakaḥ | tatastvāmabhidhāsyanti nāmnā rudra iti prajāḥ

हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही ।सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि मे॥ 11 ॥

hṛdindriyāṇyasurvyoma vāyuragnirjalaṃ mahī | sūryaścandrastapaścaiva sthānānyagre kṛtāni me

मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वजः ।उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः॥ 12 ॥

manyurmanurmahinaso mahāñchiva ṛtadhvajaḥ | ugraretā bhavaḥ kālo vāmadevo dhṛtavrataḥ

धीर्वृत्तिरुशनोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका ।इरावती सुधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः॥ 13 ॥

dhīrvṛttiruśanomā ca niyutsarpirilāmbikā | irāvatī sudhā dīkṣā rudrāṇyo rudra te striyaḥ

गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः ।एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः॥ 14 ॥

gṛhāṇaitāni nāmāni sthānāni ca sayoṣaṇaḥ | ebhiḥ sṛja prajā bahvīḥ prajānāmasi yatpatiḥ

इत्यादिष्टः स गुरुणा भगवान्नीललोहितः ।सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः॥ 15 ॥

ityādiṣṭaḥ sa guruṇā bhagavānnīlalohitaḥ | sattvākṛtisvabhāvena sasarjātmasamāḥ prajāḥ

रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद्ग्रसतां जगत् ।निशाम्यासङ्ख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत॥ 16 ॥

rudrāṇāṃ rudrasṛṣṭānāṃ samantādgrasatāṃ jagat | niśāmyāsaṅkhyaśo yūthān prajāpatiraśaṅkata

अलं प्रजाभिः सृष्टाभिरीदृशीभिः सुरोत्तम ।मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः॥ 17 ॥

alaṃ prajābhiḥ sṛṣṭābhirīdṛśībhiḥ surottama | mayā saha dahantībhirdiśaścakṣurbhirulbaṇaiḥ

तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् ।तपसैव यथा पूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान्॥ 18 ॥

tapa ātiṣṭha bhadraṃ te sarvabhūtasukhāvaham | tapasaiva yathā pūrvaṃ sraṣṭā viśvamidaṃ bhavān

तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् ।सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान्॥ 19 ॥

tapasaiva paraṃ jyotirbhagavantamadhokṣajam | sarvabhūtaguhāvāsamañjasā vindate pumān

एवमात्मभुवाऽऽदिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् ।बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम्॥ 20 ॥

evamātmabhuvā''diṣṭaḥ parikramya girāṃ patim | bāḍhamityamumāmantrya viveśa tapase vanam

अथाभिध्यायतः सर्गं दशपुत्राः प्रजज्ञिरे ।भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः॥ 21 ॥

athābhidhyāyataḥ sargaṃ daśaputrāḥ prajajñire | bhagavacchaktiyuktasya lokasantānahetavaḥ

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः॥ 22 ॥

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | bhṛgurvasiṣṭho dakṣaśca daśamastatra nāradaḥ

उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः ।प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः॥ 23 ॥

utsaṅgānnārado jajñe dakṣo'ṅguṣṭhātsvayambhuvaḥ | prāṇādvasiṣṭhaḥ sañjāto bhṛgustvaci karātkratuḥ

पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोः ऋषिः ।अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत्॥ 24 ॥

pulaho nābhito jajñe pulastyaḥ karṇayoḥ ṛṣiḥ | aṅgirā mukhato'kṣṇo'trirmarīcirmanaso'bhavat

धर्मः स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् ।अधर्मः पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्करः॥ 25 ॥

dharmaḥ stanāddakṣiṇato yatra nārāyaṇaḥ svayam | adharmaḥ pṛṣṭhato yasmānmṛtyurlokabhayaṅkaraḥ

हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् ।आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निरृतिः पायोरघाश्रयः॥ 26 ॥

hṛdi kāmo bhruvaḥ krodho lobhaścādharadacchadāt | āsyādvāksindhavo meḍhrānnirṛtiḥ pāyoraghāśrayaḥ

छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः ।मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत्॥ 27 ॥

chāyāyāḥ kardamo jajñe devahūtyāḥ patiḥ prabhuḥ | manaso dehataścedaṃ jajñe viśvakṛto jagat

वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मनः ।अकामां चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम्॥ 28 ॥

vācaṃ duhitaraṃ tanvīṃ svayambhūrharatīṃ manaḥ | akāmāṃ cakame kṣattaḥ sakāma iti naḥ śrutam

तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः ।मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन्॥ 29 ॥

tamadharme kṛtamatiṃ vilokya pitaraṃ sutāḥ | marīcimukhyā munayo viśrambhātpratyabodhayan

नैतत्पूर्वैः कृतं त्वद्य न करिष्यन्ति चापरे ।यत्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभुः॥ 30 ॥

naitatpūrvaiḥ kṛtaṃ tvadya na kariṣyanti cāpare | yattvaṃ duhitaraṃ gaccheranigṛhyāṅgajaṃ prabhuḥ

तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो ।यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते॥ 31 ॥

tejīyasāmapi hyetanna suślokyaṃ jagadguro | yadvṛttamanutiṣṭhan vai lokaḥ kṣemāya kalpate

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा ।आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति॥ 32 ॥

tasmai namo bhagavate ya idaṃ svena rociṣā | ātmasthaṃ vyañjayāmāsa sa dharmaṃ pātumarhati

स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा ।तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तमः॥ 33 ॥

sa itthaṃ gṛṇataḥ putrān puro dṛṣṭvā prajāpatīn | prajāpatipatistanvaṃ tatyāja vrīḍitastadā | tāṃ diśo jagṛhurghorāṃ nīhāraṃ yadvidustamaḥ

कदाचिद्ध्यायतः स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ।कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान्यथा पुरा॥ 34 ॥

kadāciddhyāyataḥ sraṣṭurvedā āsaṃścaturmukhāt | kathaṃ srakṣyāmyahaṃ lokān samavetānyathā purā

चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयैः सह ।धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तयः॥ 35 ॥

cāturhotraṃ karmatantramupavedanayaiḥ saha | dharmasya pādāścatvārastathaivāśramavṛttayaḥ

स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् ।यद्यद्येनासृजद्देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन॥ 36 ॥

sa vai viśvasṛjāmīśo vedādīn mukhato'sṛjat | yadyadyenāsṛjaddevastanme brūhi tapodhana

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः ।शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात्॥ 37 ॥

ṛgyajuḥsāmātharvākhyān vedān pūrvādibhirmukhaiḥ | śāstramijyāṃ stutistomaṃ prāyaścittaṃ vyadhātkramāt

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः ।स्थापत्यं चासृजद्वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखैः॥ 38 ॥

āyurvedaṃ dhanurvedaṃ gāndharvaṃ vedamātmanaḥ | sthāpatyaṃ cāsṛjadvedaṃ kramātpūrvādibhirmukhaiḥ

इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः ।सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः॥ 39 ॥

itihāsapurāṇāni pañcamaṃ vedamīśvaraḥ | sarvebhya eva vaktrebhyaḥ sasṛje sarvadarśanaḥ

षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ ।आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम्॥ 40 ॥

ṣoḍaśyukthau pūrvavaktrātpurīṣyagniṣṭutāvatha | āptoryāmātirātrau ca vājapeyaṃ sagosavam

विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च ।आश्रमांश्च यथासङ्ख्यमसृजत्सह वृत्तिभिः॥ 41 ॥

vidyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ dharmasyeti padāni ca | āśramāṃśca yathāsaṅkhyamasṛjatsaha vṛttibhiḥ

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा ।वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे॥ 42 ॥

sāvitraṃ prājāpatyaṃ ca brāhmaṃ cātha bṛhattathā | vārtāsañcayaśālīnaśiloñcha iti vai gṛhe

वैखानसा वालखिल्यौदुम्बराः फेनपा वने ।न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ॥ 43 ॥

vaikhānasā vālakhilyaudumbarāḥ phenapā vane | nyāse kuṭīcakaḥ pūrvaṃ bahvodo haṃsaniṣkriyau

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवो ह्यस्य दह्रतः॥ 44 ॥

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītistathaiva ca | evaṃ vyāhṛtayaścāsan praṇavo hyasya dahrataḥ

तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः ।त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः॥ 45 ॥

tasyoṣṇigāsīllomabhyo gāyatrī ca tvaco vibhoḥ | triṣṭummāṃsātsnuto'nuṣṭubjagatyasthnaḥ prajāpateḥ

मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ।स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृतः॥ 46 ॥

majjāyāḥ paṅktirutpannā bṛhatī prāṇato'bhavat | sparśastasyābhavajjīvaḥ svaro deha udāhṛtaḥ

ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्तःस्था बलमात्मनः ।स्वराः सप्तविहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः॥ 47 ॥

ūṣmāṇamindriyāṇyāhurantaḥsthā balamātmanaḥ | svarāḥ saptavihāreṇa bhavanti sma prajāpateḥ

शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः ।ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः॥ 48 ॥

śabdabrahmātmanastasya vyaktāvyaktātmanaḥ paraḥ | brahmāvabhāti vitato nānāśaktyupabṛṃhitaḥ

ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ।ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम्॥ 49 ॥

tato'parāmupādāya sa sargāya mano dadhe | ṛṣīṇāṃ bhūrivīryāṇāmapi sargamavistṛtam

ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ।अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा॥ 50 ॥

jñātvā taddhṛdaye bhūyaścintayāmāsa kaurava | aho adbhutametanme vyāpṛtasyāpi nityadā

न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ।एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा॥ 51 ॥

na hyedhante prajā nūnaṃ daivamatra vighātakam | evaṃ yuktakṛtastasya daivaṃ cāvekṣatastadā

कस्य रूपमभूद्द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ।ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत॥ 52 ॥

kasya rūpamabhūddvedhā yatkāyamabhicakṣate | tābhyāṃ rūpavibhāgābhyāṃ mithunaṃ samapadyata

यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् ।स्त्री याऽऽसीच्छतरूपाऽऽख्या महिष्यस्य महात्मनः॥ 53 ॥

yastu tatra pumān so'bhūnmanuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭ | strī yā''sīcchatarūpā''khyā mahiṣyasya mahātmanaḥ

तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ।स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत्॥ 54 ॥

tadā mithunadharmeṇa prajā hyedhāmbabhūvire | sa cāpi śatarūpāyāṃ pañcāpatyānyajījanat

प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत ।आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम॥ 55 ॥

priyavratottānapādau tisraḥ kanyāśca bhārata | ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti sattama

आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् ।दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत्॥ 56 ॥

ākūtiṃ rucaye prādātkardamāya tu madhyamām | dakṣāyādātprasūtiṃ ca yata āpūritaṃ jagat

संहितायान्तृतीयस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः॥ 12b ॥

saṃhitāyāntṛtīyaskandhe dvādaśo'dhyāyaḥ