Skandha 3, Adhyāya 13

निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप ।भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृतः॥ 1 ॥

niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa | bhūyaḥ papraccha kauravyo vāsudevakathādṛtaḥ

स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः ।प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने॥ 2 ॥

sa vai svāyambhuvaḥ samrāṭ priyaḥ putraḥ svayambhuvaḥ | pratilabhya priyāṃ patnīṃ kiṃ cakāra tato mune

चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम ।ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ॥ 3 ॥

caritaṃ tasya rājarṣerādirājasya sattama | brūhi me śraddadhānāya viṣvaksenāśrayo hyasau

श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थः ।यत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्दं हृदयेषु येषाम्॥ 4 ॥

śrutasya puṃsāṃ suciraśramasya nanvañjasā sūribhirīḍito'rthaḥ | yattadguṇānuśravaṇaṃ mukunda- pādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām

सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् ।प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट॥ 5 ॥

sahasraśīrṣṇaścaraṇopadhānam | prahṛṣṭaromā bhagavatkathāyāṃ praṇīyamāno munirabhyacaṣṭa

यदा स्वभार्यया साकं जातः स्वायम्भुवो मनुः ।प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत॥ 6 ॥

yadā svabhāryayā sākaṃ jātaḥ svāyambhuvo manuḥ | prāñjaliḥ praṇataścedaṃ vedagarbhamabhāṣata

त्वमेकः सर्वभूतानां जन्मकृद्वृत्तिदः पिता ।अथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत्॥ 7 ॥

tvamekaḥ sarvabhūtānāṃ janmakṛdvṛttidaḥ pitā | athāpi naḥ prajānāṃ te śuśrūṣā kena vā bhavet

तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु ।यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गतिः॥ 8 ॥

tadvidhehi namastubhyaṃ karmasvīḍyātmaśaktiṣu | yatkṛtveha yaśo viṣvagamutra ca bhavedgatiḥ

ब्रह्मोवाच ।प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर ।यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेऽत्यात्मनार्पितम्॥ 9 ॥

brahmovāca | prītastubhyamahaṃ tāta svasti stādvāṃ kṣitīśvara | yannirvyalīkena hṛdā śādhi me'tyātmanārpitam

एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ ।शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः॥ 10 ॥

etāvatyātmajairvīra kāryā hyapacitirgurau | śaktyāpramattairgṛhyeta sādaraṃ gatamatsaraiḥ

स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः ।उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज॥ 11 ॥

sa tvamasyāmapatyāni sadṛśānyātmano guṇaiḥ | utpādya śāsa dharmeṇa gāṃ yajñaiḥ puruṣaṃ yaja

परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया नृप ।भगवांस्ते प्रजाभर्तुर्हृषीकेशोऽनुतुष्यति॥ 12 ॥

paraṃ śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ syātprajārakṣayā nṛpa | bhagavāṃste prajābharturhṛṣīkeśo'nutuṣyati

येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दनः ।तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृतः स्वयम्॥ 13 ॥

yeṣāṃ na tuṣṭo bhagavān yajñaliṅgo janārdanaḥ | teṣāṃ śramo hyapārthāya yadātmā nādṛtaḥ svayam

आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन ।स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो॥ 14 ॥

ādeśe'haṃ bhagavato varteyāmīvasūdana | sthānaṃ tvihānujānīhi prajānāṃ mama ca prabho

यदोकः सर्वसत्त्वानां मही मग्ना महाम्भसि ।अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम्॥ 15 ॥

yadokaḥ sarvasattvānāṃ mahī magnā mahāmbhasi | asyā uddharaṇe yatno deva devyā vidhīyatām

परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् ।कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम्॥ 16 ॥

parameṣṭhī tvapāṃ madhye tathā sannāmavekṣya gām | kathamenāṃ samunneṣya iti dadhyau dhiyā ciram

सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता ।अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभिः सर्गयोजितैः ।यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे॥ 17 ॥

sṛjato me kṣitirvārbhiḥ plāvyamānā rasāṃ gatā | athātra kimanuṣṭheyamasmābhiḥ sargayojitaiḥ | yasyāhaṃ hṛdayādāsaṃ sa īśo vidadhātu me

इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ ।वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणकः॥ 18 ॥

ityabhidhyāyato nāsāvivarātsahasānagha | varāhatoko niragādaṅguṣṭhaparimāṇakaḥ

तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत ।गजमात्रः प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत्॥ 19 ॥

tasyābhipaśyataḥ khasthaḥ kṣaṇena kila bhārata | gajamātraḥ pravavṛdhe tadadbhutamabhūnmahat

मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह ।दृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा॥ 20 ॥

marīcipramukhairvipraiḥ kumārairmanunā saha | dṛṣṭvā tatsaukaraṃ rūpaṃ tarkayāmāsa citradhā

किमेतत्सौकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् ।अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनिःसृतम्॥ 21 ॥

kimetatsaukaravyājaṃ sattvaṃ divyamavasthitam | aho batāścaryamidaṃ nāsāyā me viniḥsṛtam

दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः ।अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मनः॥ 22 ॥

dṛṣṭo'ṅguṣṭhaśiromātraḥ kṣaṇādgaṇḍaśilāsamaḥ | api svidbhagavāneṣa yajño me khedayanmanaḥ

भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभः॥ 23 ॥

bhagavān yajñapuruṣo jagarjāgendrasannibhaḥ

ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् ।स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः॥ 24 ॥

brahmāṇaṃ harṣayāmāsa haristāṃśca dvijottamān | svagarjitena kakubhaḥ pratisvanayatā vibhuḥ

निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद- क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य ।जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते त्रिभिः पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म॥ 25 ॥

niśamya te ghargharitaṃ svakheda- kṣayiṣṇu māyāmayasūkarasya | janastapaḥsatyanivāsinaste tribhiḥ pavitrairmunayo'gṛṇan sma

तेषां सतां वेदवितानमूर्तिः ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् ।विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश॥ 26 ॥

teṣāṃ satāṃ vedavitānamūrtiḥ brahmāvadhāryātmaguṇānuvādam | vinadya bhūyo vibudhodayāya gajendralīlo jalamāviveśa

उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् ।खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर्बभासे भगवान् महीध्रः॥ 27 ॥

utkṣiptavālaḥ khacaraḥ kaṭhoraḥ saṭā vidhunvan khararomaśatvak | khurāhatābhraḥ sitadaṃṣṭra īkṣā- jyotirbabhāse bhagavān mahīdhraḥ

घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः ।करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्या- मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम्॥ 28 ॥

ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṃ vijighran kroḍāpadeśaḥ svayamadhvarāṅgaḥ | karāladaṃṣṭro'pyakarāladṛgbhyā- mudvīkṣya viprān gṛṇato'viśatkam

स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् ।उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति॥ 29 ॥

sa vajrakūṭāṅganipātavega- viśīrṇakukṣiḥ stanayannudanvān | utsṛṣṭadīrghormibhujairivārta- ścukrośa yajñeśvara pāhi meti

खुरैः क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् ।ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त॥ 30 ॥

khuraiḥ kṣuraprairdarayaṃstadāpa utpārapāraṃ triparū rasāyām | dadarśa gāṃ tatra suṣupsuragre yāṃ jīvadhānīṃ svayamabhyadhatta

स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थितः संरुरुचे रसायाः ।तत्रापि दैत्यं गदयाऽऽपतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः॥ 31 ॥

svadaṃṣṭrayoddhṛtya mahīṃ nimagnāṃ sa utthitaḥ saṃruruce rasāyāḥ | tatrāpi daityaṃ gadayā''patantaṃ sunābhasandīpitatīvramanyuḥ

जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन्॥ 32 ॥

jaghāna rundhānamasahyavikramaṃ sa līlayebhaṃ mṛgarāḍivāmbhasi | tadraktapaṅkāṅkitagaṇḍatuṇḍo yathā gajendro jagatīṃ vibhindan

तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग ।प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकैः विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम्॥ 33 ॥

tamālanīlaṃ sitadantakoṭyā kṣmāmutkṣipantaṃ gajalīlayāṅga | prajñāya baddhāñjalayo'nuvākaiḥ viriñcimukhyā upatasthurīśam

जितं जितं तेऽजितयज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः ।यद्रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वरा- स्तस्मै नमः कारणसूकराय ते॥ 34 ॥

jitaṃ jitaṃ te'jitayajñabhāvana trayīṃ tanuṃ svāṃ paridhunvate namaḥ | yadromagarteṣu nililyuradhvarā- stasmai namaḥ kāraṇasūkarāya te

रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् ।छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम्॥ 35 ॥

rūpaṃ tavaitannanu duṣkṛtātmanāṃ durdarśanaṃ deva yadadhvarātmakam | chandāṃsi yasya tvaci barhiroma- svājyaṃ dṛśi tvaṅghriṣu cāturhotram

स्रुक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो- रिडोदरेचमसाः कर्णरन्ध्रे ।प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम्॥ 36 ॥

sruktuṇḍa āsītsruva īśa nāsayo- riḍodarecamasāḥ karṇarandhre | prāśitramāsye grasane grahāstu te yaccarvaṇaṃ te bhagavannagnihotram

दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः ।जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः सभ्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते॥ 37 ॥

dīkṣānujanmopasadaḥ śirodharaṃ tvaṃ prāyaṇīyodayanīyadaṃṣṭraḥ | jihvā pravargyastava śīrṣakaṃ kratoḥ sabhyāvasathyaṃ citayo'savo hi te

सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः संस्था विभेदास्तव देव धातवः ।सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धनः॥ 38 ॥

somastu retaḥ savanānyavasthitiḥ saṃsthā vibhedāstava deva dhātavaḥ | satrāṇi sarvāṇi śarīrasandhi- stvaṃ sarvayajñakraturiṣṭibandhanaḥ

नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता- द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने ।वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः॥ 39 ॥

namo namaste'khilamantradevatā- dravyāya sarvakratave kriyātmane | vairāgyabhaktyātmajayānubhāvita- jñānāya vidyāgurave namo namaḥ

दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भूः सभूधरा ।यथा वनान्निःसरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी॥ 40 ॥

daṃṣṭrāgrakoṭyā bhagavaṃstvayā dhṛtā virājate bhūdhara bhūḥ sabhūdharā | yathā vanānniḥsarato datā dhṛtā mataṅgajendrasya sapatrapadminī

त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते ।चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः॥ 41 ॥

trayīmayaṃ rūpamidaṃ ca saukaraṃ bhūmaṇḍalenātha datā dhṛtena te | cakāsti śṛṅgoḍhaghanena bhūyasā kulācalendrasya yathaiva vibhramaḥ

संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता ।विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः॥ 42 ॥

saṃsthāpayaināṃ jagatāṃ satasthuṣāṃ lokāya patnīmasi mātaraṃ pitā | vidhema cāsyai namasā saha tvayā yasyāṃ svatejo'gnimivāraṇāvadhāḥ

कः श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् ।न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम्॥ 43 ॥

kaḥ śraddadhītānyatamastava prabho rasāṃ gatāyā bhuva udvibarhaṇam | na vismayo'sau tvayi viśvavismaye yo māyayedaṃ sasṛje'tivismayam

विधुन्वता वेदमयं निजं वपुः जनस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् ।सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभिः विमृज्यमाना भृशमीश पाविताः॥ 44 ॥

vidhunvatā vedamayaṃ nijaṃ vapuḥ janastapaḥsatyanivāsino vayam | saṭāśikhoddhūtaśivāmbubindubhiḥ vimṛjyamānā bhṛśamīśa pāvitāḥ

स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैष ते यः कर्मणां पारमपारकर्मणः ।यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम्॥ 45 ॥

sa vai bata bhraṣṭamatistavaiṣa te yaḥ karmaṇāṃ pāramapārakarmaṇaḥ | yadyogamāyāguṇayogamohitaṃ viśvaṃ samastaṃ bhagavan vidhehi śam

इत्युपस्थीयमानस्तैः मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम्॥ 46 ॥

ityupasthīyamānastaiḥ munibhirbrahmavādibhiḥ | salile svakhurākrānta upādhattāvitāvanim

स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः ।रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरिः॥ 47 ॥

sa itthaṃ bhagavānurvīṃ viṣvaksenaḥ prajāpatiḥ | rasāyā līlayonnītāmapsu nyasya yayau hariḥ

य एवमेतां हरिमेधसो हरेः कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः ।शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति॥ 48 ॥

ya evametāṃ harimedhaso hareḥ kathāṃ subhadrāṃ kathanīyamāyinaḥ | śṛṇvīta bhaktyā śravayeta vośatīṃ janārdano'syāśu hṛdi prasīdati

तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभिः ।अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः स्वयं विधत्ते स्वगतिं परः पराम्॥ 49 ॥

tasmin prasanne sakalāśiṣāṃ prabhau kiṃ durlabhaṃ tābhiralaṃ lavātmabhiḥ | ananyadṛṣṭyā bhajatāṃ guhāśayaḥ svayaṃ vidhatte svagatiṃ paraḥ parām

को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुरा कथानां भगवत्कथासुधाम् ।आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम्॥ 50 ॥

ko nāma loke puruṣārthasāravit purā kathānāṃ bhagavatkathāsudhām | āpīya karṇāñjalibhirbhavāpahā- maho virajyeta vinā naretaram

तृतीयस्कन्धे वराहप्रादुर्भावानुवर्णने त्रयोदशोऽध्यायः॥ 13b ॥

tṛtīyaskandhe varāhaprādurbhāvānuvarṇane trayodaśo'dhyāyaḥ