Skandha 3, Adhyāya 11

चरमः सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुतः सदा ।परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः॥ 1 ॥

caramaḥ sadviśeṣāṇāmaneko'saṃyutaḥ sadā | paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇāmaikyabhramo yataḥ

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् ।कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तरः॥ 2 ॥

sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat | kaivalyaṃ paramamahānaviśeṣo nirantaraḥ

एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम ।संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः॥ 3 ॥

evaṃ kālo'pyanumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama | saṃsthānabhuktyā bhagavānavyakto vyaktabhugvibhuḥ

स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।सतोऽविशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान्॥ 4 ॥

sa kālaḥ paramāṇurvai yo bhuṅkte paramāṇutām | sato'viśeṣabhugyastu sa kālaḥ paramo mahān

अणुर्द्वौ परमाणू स्यात्त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः ।जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात्॥ 5 ॥

aṇurdvau paramāṇū syāttrasareṇustrayaḥ smṛtaḥ | jālārkaraśmyavagataḥ khamevānupatannagāt

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः ।शतभागस्तु वेधः स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः॥ 6 ॥

trasareṇutrikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ | śatabhāgastu vedhaḥ syāttaistribhistu lavaḥ smṛtaḥ

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रयः क्षणः ।क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च॥ 7 ॥

nimeṣastrilavo jñeya āmnātaste trayaḥ kṣaṇaḥ | kṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ।ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड्यामः सप्त वा नृणाम्॥ 8 ॥

laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā | te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍyāmaḥ sapta vā nṛṇām

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम्॥ 9 ॥

dvādaśārdhapalonmānaṃ caturbhiścaturaṅgulaiḥ | svarṇamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ yāvatprasthajalaplutam

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे ।पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद॥ 10 ॥

yāmāścatvāraścatvāro martyānāmahanī ubhe | pakṣaḥ pañcadaśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaśca mānada

तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तदहर्निशम् ।द्वौ तावृतुः षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि॥ 11 ॥

tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tadaharniśam | dvau tāvṛtuḥ ṣaḍayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृतः ।संवत्सरशतं नॄणां परमायुर्निरूपितम्॥ 12 ॥

ayane cāhanī prāhurvatsaro dvādaśa smṛtaḥ | saṃvatsaraśataṃ nṝṇāṃ paramāyurnirūpitam

ग्रहर्क्षतारा चक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् ।संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः॥ 13 ॥

graharkṣatārā cakrasthaḥ paramāṇvādinā jagat | saṃvatsarāvasānena paryetyanimiṣo vibhuḥ

संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च ।अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते॥ 14 ॥

saṃvatsaraḥ parivatsara iḍāvatsara eva ca | anuvatsaro vatsaraśca viduraivaṃ prabhāṣyate

यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ।कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वन् तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय॥ 15 ॥

yaḥ sṛjyaśaktimurudhocchvasayan svaśaktyā puṃso'bhramāya divi dhāvati bhūtabhedaḥ | kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhirvitanvan tasmai baliṃ harata vatsarapañcakāya

पितृदेवमनुष्याणामायुः परमिदं स्मृतम् ।परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्युः कल्पाद्बहिर्विदः॥ 16 ॥

pitṛdevamanuṣyāṇāmāyuḥ paramidaṃ smṛtam | pareṣāṃ gatimācakṣva ye syuḥ kalpādbahirvidaḥ

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु ।विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा॥ 17 ॥

bhagavān veda kālasya gatiṃ bhagavato nanu | viśvaṃ vicakṣate dhīrā yogarāddhena cakṣuṣā

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षैः सावधानं निरूपितम्॥ 18 ॥

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam | divyairdvādaśabhirvarṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च॥ 19 ॥

catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam | saṅkhyātāni sahasrāṇi dviguṇāni śatāni ca

सन्ध्यांशयोरन्तरेण यः कालः शतसङ्ख्ययोः ।तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते॥ 20 ॥

sandhyāṃśayorantareṇa yaḥ kālaḥ śatasaṅkhyayoḥ | tamevāhuryugaṃ tajjñā yatra dharmo vidhīyate

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते ।स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता॥ 21 ॥

dharmaścatuṣpānmanujān kṛte samanuvartate | sa evānyeṣvadharmeṇa vyeti pādena vardhatā

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् ।तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक्॥ 22 ॥

trilokyā yugasāhasraṃ bahirābrahmaṇo dinam | tāvatyeva niśā tāta yannimīlati viśvasṛk

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते ।यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश॥ 23 ॥

niśāvasāna ārabdho lokakalpo'nuvartate | yāvaddinaṃ bhagavato manūn bhuñjaṃścaturdaśa

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ।मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषयः सुराः ।भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान्॥ 24 ॥

svaṃ svaṃ kālaṃ manurbhuṅkte sādhikāṃ hyekasaptatim | manvantareṣu manavastadvaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ | bhavanti caiva yugapatsureśāścānu ye ca tān

एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तनः ।तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः॥ 25 ॥

eṣa dainandinaḥ sargo brāhmastrailokyavartanaḥ | tiryaṅnṛpitṛdevānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभिः ।मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुषः॥ 26 ॥

manvantareṣu bhagavān bibhratsattvaṃ svamūrtibhiḥ | manvādibhiridaṃ viśvamavatyuditapauruṣaḥ

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः ।कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये॥ 27 ॥

tamomātrāmupādāya pratisaṃruddhavikramaḥ | kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye

तमेवान्वपिधीयन्ते लोका भूरादयस्त्रयः ।निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम्॥ 28 ॥

tamevānvapidhīyante lokā bhūrādayastrayaḥ | niśāyāmanuvṛttāyāṃ nirmuktaśaśibhāskaram

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना ।यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिताः॥ 29 ॥

trilokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṅkarṣaṇāgninā | yāntyūṣmaṇā maharlokājjanaṃ bhṛgvādayo'rditāḥ

तावत्त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तैधितसिन्धवः ।प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मयः॥ 30 ॥

tāvattribhuvanaṃ sadyaḥ kalpāntaidhitasindhavaḥ | plāvayantyutkaṭāṭopacaṇḍavāteritormayaḥ

अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरिः ।योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः॥ 31 ॥

antaḥ sa tasmin salila āste'nantāsano hariḥ | yoganidrānimīlākṣaḥ stūyamāno janālayaiḥ

एवं विधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः ।अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वयः शतम्॥ 32 ॥

evaṃ vidhairahorātraiḥ kālagatyopalakṣitaiḥ | apakṣitamivāsyāpi paramāyurvayaḥ śatam

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते ।पूर्वः परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते॥ 33 ॥

yadardhamāyuṣastasya parārdhamabhidhīyate | pūrvaḥ parārdho'pakrānto hyaparo'dya pravartate

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् ।कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदुः॥ 34 ॥

pūrvasyādau parārdhasya brāhmo nāma mahānabhūt | kalpo yatrābhavadbrahmā śabdabrahmeti yaṃ viduḥ

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद्यं पाद्ममभिचक्षते ।यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम्॥ 35 ॥

tasyaiva cānte kalpo'bhūdyaṃ pādmamabhicakṣate | yaddharernābhisarasa āsīllokasaroruham

अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत ।वाराह इति विख्यातो यत्रासीत्सूकरो हरिः॥ 36 ॥

ayaṃ tu kathitaḥ kalpo dvitīyasyāpi bhārata | vārāha iti vikhyāto yatrāsītsūkaro hariḥ

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।अव्याकृतस्यानन्तस्य अनादेर्जगदात्मनः॥ 37 ॥

kālo'yaṃ dviparārdhākhyo nimeṣa upacaryate | avyākṛtasyānantasya anāderjagadātmanaḥ

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वरः ।नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम्॥ 38 ॥

kālo'yaṃ paramāṇvādirdviparārdhānta īśvaraḥ | naiveśituṃ prabhurbhūmna īśvaro dhāmamāninām

विकारैः सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृतः ।आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटि विस्तृतः॥ 39 ॥

vikāraiḥ sahito yuktairviśeṣādibhirāvṛtaḥ | āṇḍakośo bahirayaṃ pañcāśatkoṭi vistṛtaḥ

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् ।लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः॥ 40 ॥

daśottarādhikairyatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat | lakṣyate'ntargatāścānye koṭiśo hyaṇḍarāśayaḥ

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मनः॥ 41 ॥

tadāhurakṣaraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam | viṣṇordhāma paraṃ sākṣātpuruṣasya mahātmanaḥ

संहितायां तृतीयस्कन्धीकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhīkādaśo'dhyāyaḥ