Skandha 10, Adhyāya 7

राजोवाच ।येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वरः ।करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च नः प्रभो॥ 1 ॥

rājovāca | yena yenāvatāreṇa bhagavān harirīśvaraḥ | karoti karṇaramyāṇi manojñāni ca naḥ prabho

यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंसः ।भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत्॥ 2 ॥

yacchṛṇvato'paityaratirvitṛṣṇā sattvaṃ ca śuddhyatyacireṇa puṃsaḥ | bhaktirharau tatpuruṣe ca sakhyaṃ tadeva hāraṃ vada manyase cet

अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भुतम् ।मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धतः॥ 3 ॥

athānyadapi kṛṣṇasya tokācaritamadbhutam | mānuṣaṃ lokamāsādya tajjātimanurundhataḥ

कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम् ।वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकै- श्चकार सूनोरभिषेचनं सती॥ 4 ॥

kadācidautthānikakautukāplave janmarkṣayoge samavetayoṣitām | vāditragītadvijamantravācakai- ścakāra sūnorabhiṣecanaṃ satī

नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रैः कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितैः ।अन्नाद्यवासःस्रगभीष्टधेनुभिः सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनैः॥ 5 ॥

nandasya patnī kṛtamajjanādikaṃ vipraiḥ kṛtasvastyayanaṃ supūjitaiḥ | annādyavāsaḥsragabhīṣṭadhenubhiḥ sañjātanidrākṣamaśīśayacchanaiḥ

औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकसः ।नैवाशृणोद्वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत्॥ 6 ॥

autthānikautsukyamanā manasvinī samāgatān pūjayatī vrajaukasaḥ | naivāśṛṇodvai ruditaṃ sutasya sā rudan stanārthī caraṇāvudakṣipat

अधः शयानस्य शिशोरनोऽल्पक- प्रवालमृद्वङ्घ्रिहतं व्यवर्तत ।विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम्॥ 7 ॥

adhaḥ śayānasya śiśorano'lpaka- pravālamṛdvaṅghrihataṃ vyavartata | vidhvastanānārasakupyabhājanaṃ vyatyastacakrākṣavibhinnakūbaram

दृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रिय औत्थानिके कर्मणि याः समागताः ।नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुलाः कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात्॥ 8 ॥

dṛṣṭvā yaśodāpramukhā vrajastriya autthānike karmaṇi yāḥ samāgatāḥ | nandādayaścādbhutadarśanākulāḥ kathaṃ svayaṃ vai śakaṭaṃ viparyagāt

ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान् गोपीश्च बालकाः ।रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशयः॥ 9 ॥

ūcuravyavasitamatīn gopān gopīśca bālakāḥ | rudatānena pādena kṣiptametanna saṃśayaḥ

न ते श्रद्दधिरे गोपा बालभाषितमित्युत ।अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदुः॥ 10 ॥

na te śraddadhire gopā bālabhāṣitamityuta | aprameyaṃ balaṃ tasya bālakasya na te viduḥ

रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता ।कृतस्वस्त्ययनं विप्रैः सूक्तैः स्तनमपाययत्॥ 11 ॥

rudantaṃ sutamādāya yaśodā grahaśaṅkitā | kṛtasvastyayanaṃ vipraiḥ sūktaiḥ stanamapāyayat

पूर्ववत्स्थापितं गोपैर्बलिभिः सपरिच्छदम् ।विप्रा हुत्वार्चयाञ्चक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभिः॥ 12 ॥

pūrvavatsthāpitaṃ gopairbalibhiḥ saparicchadam | viprā hutvārcayāñcakrurdadhyakṣatakuśāmbubhiḥ

येऽसूयानृतदम्भेर्ष्याहिंसामानविवर्जिताः ।न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफलाः कृताः॥ 13 ॥

ye'sūyānṛtadambherṣyāhiṃsāmānavivarjitāḥ | na teṣāṃ satyaśīlānāmāśiṣo viphalāḥ kṛtāḥ

जलैः पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमैः॥ 14 ॥

jalaiḥ pavitrauṣadhibhirabhiṣicya dvijottamaiḥ

वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोपः समाहितः ।हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्यः प्रादादन्नं महागुणम्॥ 15 ॥

vācayitvā svastyayanaṃ nandagopaḥ samāhitaḥ | hutvā cāgniṃ dvijātibhyaḥ prādādannaṃ mahāguṇam

गावः सर्वगुणोपेता वासःस्रग्रुक्ममालिनीः ।आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत॥ 16 ॥

gāvaḥ sarvaguṇopetā vāsaḥsragrukmamālinīḥ | ātmajābhyudayārthāya prādātte cānvayuñjata

विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्याः प्रोक्तास्तथाऽऽशिषः ।ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम्॥ 17 ॥

viprā mantravido yuktāstairyāḥ proktāstathā''śiṣaḥ | tā niṣphalā bhaviṣyanti na kadācidapi sphuṭam

एकदाऽऽरोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती ।गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत्॥ 18 ॥

ekadā''rohamārūḍhaṃ lālayantī sutaṃ satī | garimāṇaṃ śiśorvoḍhuṃ na sehe girikūṭavat

भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता ।महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु॥ 19 ॥

bhūmau nidhāya taṃ gopī vismitā bhārapīḍitā | mahāpuruṣamādadhyau jagatāmāsa karmasu

दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कंसभृत्यः प्रणोदितः ।चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम्॥ 20 ॥

daityo nāmnā tṛṇāvartaḥ kaṃsabhṛtyaḥ praṇoditaḥ | cakravātasvarūpeṇa jahārāsīnamarbhakam

गोकुलं सर्वमावृण्वन् मुष्णंश्चक्षूंषि रेणुभिः ।ईरयन् सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिशः॥ 21 ॥

gokulaṃ sarvamāvṛṇvan muṣṇaṃścakṣūṃṣi reṇubhiḥ | īrayan sumahāghoraśabdena pradiśo diśaḥ

मुहूर्तमभवद्गोष्ठं रजसा तमसाऽऽवृतम् ।सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन् न्यस्तवती यतः॥ 22 ॥

muhūrtamabhavadgoṣṭhaṃ rajasā tamasā''vṛtam | sutaṃ yaśodā nāpaśyattasmin nyastavatī yataḥ

नापश्यत्कश्चनात्मानं परं चापि विमोहितः ।तृणावर्तनिसृष्टाभिः शर्कराभिरुपद्रुतः॥ 23 ॥

nāpaśyatkaścanātmānaṃ paraṃ cāpi vimohitaḥ | tṛṇāvartanisṛṣṭābhiḥ śarkarābhirupadrutaḥ

सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता ।अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोच- द्भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौः॥ 24 ॥

sutapadavīmabalāvilakṣya mātā | atikaruṇamanusmarantyaśoca- dbhuvi patitā mṛtavatsakā yathā gauḥ

रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्यः ।रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं पवन उपारत पांसुवर्षवेगे॥ 25 ॥

ruditamanuniśamya tatra gopyo bhṛśamanutaptadhiyo'śrupūrṇamukhyaḥ | ruruduranupalabhya nandasūnuṃ pavana upārata pāṃsuvarṣavege

तृणावर्तः शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् ।कृष्णं नभो गतो गन्तुं नाशक्नोद्भूरिभारभृत्॥ 26 ॥

tṛṇāvartaḥ śāntarayo vātyārūpadharo haran | kṛṣṇaṃ nabho gato gantuṃ nāśaknodbhūribhārabhṛt

तमश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया ।गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भुतार्भकम्॥ 27 ॥

tamaśmānaṃ manyamāna ātmano gurumattayā | gale gṛhīta utsraṣṭuṃ nāśaknodadbhutārbhakam

गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचनः ।अव्यक्तरावो न्यपतत्सह बालो व्यसुर्व्रजे॥ 28 ॥

galagrahaṇaniśceṣṭo daityo nirgatalocanaḥ | avyaktarāvo nyapatatsaha bālo vyasurvraje

तमन्तरिक्षात्पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं करालम् ।पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशुः समेताः॥ 29 ॥

tamantarikṣātpatitaṃ śilāyāṃ viśīrṇasarvāvayavaṃ karālam | puraṃ yathā rudraśareṇa viddhaṃ striyo rudatyo dadṛśuḥ sametāḥ

प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् ।तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ।गोप्यश्च गोपाः किल नन्दमुख्या लब्ध्वा पुनः प्रापुरतीव मोदम्॥ 30 ॥

prādāya mātre pratihṛtya vismitāḥ kṛṣṇaṃ ca tasyorasi lambamānam | taṃ svastimantaṃ puruṣādanītaṃ vihāyasā mṛtyumukhātpramuktam | gopyaśca gopāḥ kila nandamukhyā labdhvā punaḥ prāpuratīva modam

अहो बतात्यद्भुतमेष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात्पुनः ।हिंस्रः स्वपापेन विहिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद्विमुच्यते॥ 31 ॥

aho batātyadbhutameṣa rakṣasā bālo nivṛttiṃ gamito'bhyagātpunaḥ | hiṃsraḥ svapāpena vihiṃsitaḥ khalaḥ sādhuḥ samatvena bhayādvimucyate

किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम् ।यत्सम्परेतः पुनरेव बालको दिष्ट्या स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थितः॥ 32 ॥

kiṃ nastapaścīrṇamadhokṣajārcanaṃ pūrteṣṭadattamuta bhūtasauhṛdam | yatsamparetaḥ punareva bālako diṣṭyā svabandhūn praṇayannupasthitaḥ

दृष्ट्वाद्भुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने ।वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मितः॥ 33 ॥

dṛṣṭvādbhutāni bahuśo nandagopo bṛhadvane | vasudevavaco bhūyo mānayāmāsa vismitaḥ

एकदार्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी ।प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता॥ 34 ॥

ekadārbhakamādāya svāṅkamāropya bhāminī | prasnutaṃ pāyayāmāsa stanaṃ snehapariplutā

पीतप्रायस्य जननी सा तस्य रुचिरस्मितम् ।मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम्॥ 35 ॥

pītaprāyasya jananī sā tasya rucirasmitam | mukhaṃ lālayatī rājañjṛmbhato dadṛśe idam

खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च ।द्वीपान् नगांस्तद्दुहितॄर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि॥ 36 ॥

khaṃ rodasī jyotiranīkamāśāḥ sūryenduvahniśvasanāmbudhīṃśca | dvīpān nagāṃstadduhitṝrvanāni bhūtāni yāni sthirajaṅgamāni

सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथुः ।सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता॥ 37 ॥

sā vīkṣya viśvaṃ sahasā rājan sañjātavepathuḥ | sammīlya mṛgaśāvākṣī netre āsītsuvismitā

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे तृणावर्तमोक्षो नाम सप्तमोऽध्यायः॥ 7b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe tṛṇāvartamokṣo nāma saptamo'dhyāyaḥ