Skandha 10, Adhyāya 8

गर्गः पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपाः ।व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रचोदितः॥ 1 ॥

gargaḥ purohito rājan yadūnāṃ sumahātapāḥ | vrajaṃ jagāma nandasya vasudevapracoditaḥ

तं दृष्ट्वा परमप्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।आनर्चाधोक्षजधिया प्रणिपातपुरःसरम्॥ 2 ॥

taṃ dṛṣṭvā paramaprītaḥ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ | ānarcādhokṣajadhiyā praṇipātapuraḥsaram

सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् ।नन्दयित्वाब्रवीद्ब्रह्मन् पूर्णस्य करवाम किम्॥ 3 ॥

sūpaviṣṭaṃ kṛtātithyaṃ girā sūnṛtayā munim | nandayitvābravīdbrahman pūrṇasya karavāma kim

महद्विचलनं नॄणां गृहिणां दीनचेतसाम् ।निःश्रेयसाय भगवन् कल्पते नान्यथा क्वचित्॥ 4 ॥

mahadvicalanaṃ nṝṇāṃ gṛhiṇāṃ dīnacetasām | niḥśreyasāya bhagavan kalpate nānyathā kvacit

ज्योतिषामयनं साक्षाद्यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् ।प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम्॥ 5 ॥

jyotiṣāmayanaṃ sākṣādyattajjñānamatīndriyam | praṇītaṃ bhavatā yena pumān veda parāvaram

त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठः संस्कारान् कर्तुमर्हसि ।बालयोरनयोर्नॄणां जन्मना ब्राह्मणो गुरुः॥ 6 ॥

tvaṃ hi brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ saṃskārān kartumarhasi | bālayoranayornṝṇāṃ janmanā brāhmaṇo guruḥ

यदूनामहमाचार्यः ख्यातश्च भुवि सर्वतः ।सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम्॥ 7 ॥

yadūnāmahamācāryaḥ khyātaśca bhuvi sarvataḥ | sutaṃ mayā saṃskṛtaṃ te manyate devakīsutam

कंसः पापमतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः ।देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति॥ 8 ॥

kaṃsaḥ pāpamatiḥ sakhyaṃ tava cānakadundubheḥ | devakyā aṣṭamo garbho na strī bhavitumarhati

अपि हन्ताऽऽगताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत्॥ 9 ॥

api hantā''gatāśaṅkastarhi tanno'nayo bhavet

अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकैरपि गोव्रजे ।कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूर्वकम्॥ 10 ॥

alakṣito'smin rahasi māmakairapi govraje | kuru dvijātisaṃskāraṃ svastivācanapūrvakam

एवं सम्प्रार्थितो विप्रः स्वचिकीर्षितमेव तत् ।चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयोः॥ 11 ॥

evaṃ samprārthito vipraḥ svacikīrṣitameva tat | cakāra nāmakaraṇaṃ gūḍho rahasi bālayoḥ

अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणैः ।आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद्बलं विदुः ।यदूनामपृथग्भावात्सङ्कर्षणमुशन्त्युत॥ 12 ॥

ayaṃ hi rohiṇīputro ramayan suhṛdo guṇaiḥ | ākhyāsyate rāma iti balādhikyādbalaṃ viduḥ | yadūnāmapṛthagbhāvātsaṅkarṣaṇamuśantyuta

आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनूः ।शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः॥ 13 ॥

āsan varṇāstrayo hyasya gṛhṇato'nuyugaṃ tanūḥ | śuklo raktastathā pīta idānīṃ kṛṣṇatāṃ gataḥ

प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मजः ।वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञाः सम्प्रचक्षते॥ 14 ॥

prāgayaṃ vasudevasya kvacijjātastavātmajaḥ | vāsudeva iti śrīmānabhijñāḥ sampracakṣate

बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते ।गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जनाः॥ 15 ॥

bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te | guṇakarmānurūpāṇi tānyahaṃ veda no janāḥ

एष वः श्रेय आधास्यद्गोपगोकुलनन्दनः ।अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ॥ 16 ॥

eṣa vaḥ śreya ādhāsyadgopagokulanandanaḥ | anena sarvadurgāṇi yūyamañjastariṣyatha

पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिताः ।अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून् समेधिताः॥ 17 ॥

purānena vrajapate sādhavo dasyupīḍitāḥ | arājake rakṣyamāṇā jigyurdasyūn samedhitāḥ

य एतस्मिन् महाभागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः ।नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुराः॥ 18 ॥

ya etasmin mahābhāgāḥ prītiṃ kurvanti mānavāḥ | nārayo'bhibhavantyetān viṣṇupakṣānivāsurāḥ

तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणैः ।श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहितः॥ 19 ॥

tasmānnandātmajo'yaṃ te nārāyaṇasamo guṇaiḥ | śriyā kīrtyānubhāvena gopāyasva samāhitaḥ

इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते ।नन्दः प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णमाशिषाम्॥ 20 ॥

ityātmānaṃ samādiśya garge ca svagṛhaṃ gate | nandaḥ pramudito mene ātmānaṃ pūrṇamāśiṣām

कालेन व्रजताल्पेन गोकुले रामकेशवौ ।जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतुः॥ 21 ॥

kālena vrajatālpena gokule rāmakeśavau | jānubhyāṃ saha pāṇibhyāṃ riṅgamāṇau vijahratuḥ

तावङ्घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौ घोषप्रघोषरुचिरं व्रजकर्दमेषु ।तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकं मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रोः॥ 22 ॥

tāvaṅghriyugmamanukṛṣya sarīsṛpantau ghoṣapraghoṣaruciraṃ vrajakardameṣu | tannādahṛṣṭamanasāvanusṛtya lokaṃ mugdhaprabhītavadupeyaturanti mātroḥ

तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्गरागरुचिरावुपगुह्य दोर्भ्याम् ।दत्त्वा स्तनं प्रपिबतोः स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतुः प्रमोदम्॥ 23 ॥

tanmātarau nijasutau ghṛṇayā snuvantyau paṅkāṅgarāgarucirāvupaguhya dorbhyām | dattvā stanaṃ prapibatoḥ sma mukhaṃ nirīkṣya mugdhasmitālpadaśanaṃ yayatuḥ pramodam

यर्ह्यङ्गना दर्शनीयकुमारलीला- वन्तर्व्रजेतदबलाः प्रगृहीतपुच्छैः ।वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जहृषुर्हसन्त्यः॥ 24 ॥

yarhyaṅganā darśanīyakumāralīlā- vantarvrajetadabalāḥ pragṛhītapucchaiḥ | vatsairitastata ubhāvanukṛṣyamāṇau prekṣantya ujjhitagṛhā jahṛṣurhasantyaḥ

शृङ्ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजलद्विजकण्टकेभ्यः क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निषेद्धुम् ।गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तज्जनन्यौ शेकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम्॥ 25 ॥

śṛṅgyagnidaṃṣṭryasijaladvijakaṇṭakebhyaḥ krīḍāparāvaticalau svasutau niṣeddhum | gṛhyāṇi kartumapi yatra na tajjananyau śekāta āpaturalaṃ manaso'navasthām

कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश्च गोकुले ।अघृष्टजानुभिः पद्भिर्विचक्रमतुरञ्जसा॥ 26 ॥

kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaśca gokule | aghṛṣṭajānubhiḥ padbhirvicakramaturañjasā

ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकैः ।सह रामो व्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम्॥ 27 ॥

tatastu bhagavān kṛṣṇo vayasyairvrajabālakaiḥ | saha rāmo vrajastrīṇāṃ cikrīḍe janayan mudam

कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् ।शृण्वन्त्याः किल तन्मातुरिति होचुः समागताः॥ 28 ॥

kṛṣṇasya gopyo ruciraṃ vīkṣya kaumāracāpalam | śṛṇvantyāḥ kila tanmāturiti hocuḥ samāgatāḥ

वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहासः स्तेयं स्वाद्वत्त्यथ दधि पयः कल्पितैः स्तेययोगैः ।मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति द्रव्यालाभे स गृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान्॥ 29 ॥

vatsān muñcan kvacidasamaye krośasañjātahāsaḥ steyaṃ svādvattyatha dadhi payaḥ kalpitaiḥ steyayogaiḥ | markān bhokṣyan vibhajati sa cennātti bhāṇḍaṃ bhinnatti dravyālābhe sa gṛhakupito yātyupakrośya tokān

हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यैः छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुनः शिक्यभाण्डेषु तद्वित् ।ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपं काले गोप्यो यर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ताः॥ 30 ॥

hastāgrāhye racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiḥ chidraṃ hyantarnihitavayunaḥ śikyabhāṇḍeṣu tadvit | dhvāntāgāre dhṛtamaṇigaṇaṃ svāṅgamarthapradīpaṃ kāle gopyo yarhi gṛhakṛtyeṣu suvyagracittāḥ

एवं धार्ष्ट्यान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर्विरचितकृतिः सुप्रतीको यथाऽऽस्ते ।इत्थं स्त्रीभिः सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभिः व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्युपालब्धुमैच्छत्॥ 31 ॥

evaṃ dhārṣṭyānyuśati kurute mehanādīni vāstau steyopāyairviracitakṛtiḥ supratīko yathā''ste | itthaṃ strībhiḥ sabhayanayanaśrīmukhālokinībhiḥ vyākhyātārthā prahasitamukhī na hyupālabdhumaicchat

एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारकाः ।कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन्॥ 32 ॥

ekadā krīḍamānāste rāmādyā gopadārakāḥ | kṛṣṇo mṛdaṃ bhakṣitavāniti mātre nyavedayan

सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपालभ्य हितैषिणी ।यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत॥ 33 ॥

sā gṛhītvā kare kṛṣṇamupālabhya hitaiṣiṇī | yaśodā bhayasambhrāntaprekṣaṇākṣamabhāṣata

कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान् रहः ।वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम्॥ 34 ॥

kasmānmṛdamadāntātman bhavān bhakṣitavān rahaḥ | vadanti tāvakā hyete kumārāste'grajo'pyayam

नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिनः ।यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम्॥ 35 ॥

nāhaṃ bhakṣitavānamba sarve mithyābhiśaṃsinaḥ | yadi satyagirastarhi samakṣaṃ paśya me mukham

यद्येवं तर्हि व्यादेहीत्युक्तः स भगवान् हरिः ।व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडामनुजबालकः॥ 36 ॥

yadyevaṃ tarhi vyādehītyuktaḥ sa bhagavān hariḥ | vyādattāvyāhataiśvaryaḥ krīḍāmanujabālakaḥ

सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिशः ।साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं स वाय्वग्नीन्दुतारकम्॥ 37 ॥

sā tatra dadṛśe viśvaṃ jagatsthāsnu ca khaṃ diśaḥ | sādridvīpābdhibhūgolaṃ sa vāyvagnīndutārakam

ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान् वियदेव च ।वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रयः॥ 38 ॥

jyotiścakraṃ jalaṃ tejo nabhasvān viyadeva ca | vaikārikāṇīndriyāṇi mano mātrā guṇāstrayaḥ

एतद्विचित्रं सह जीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् ।सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्॥ 39 ॥

etadvicitraṃ saha jīvakāla- svabhāvakarmāśayaliṅgabhedam | sūnostanau vīkṣya vidāritāsye vrajaṃ sahātmānamavāpa śaṅkām

किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोहः ।अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः॥ 40 ॥

kiṃ svapna etaduta devamāyā kiṃ vā madīyo bata buddhimohaḥ | atho amuṣyaiva mamārbhakasya yaḥ kaścanautpattika ātmayogaḥ

अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतो मनःकर्मवचोभिरञ्जसा ।यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम्॥ 41 ॥

atho yathāvanna vitarkagocaraṃ ceto manaḥkarmavacobhirañjasā | yadāśrayaṃ yena yataḥ pratīyate sudurvibhāvyaṃ praṇatāsmi tatpadam

अहं ममासौ पतिरेष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती ।गोप्यश्च गोपाः सह गोधनाश्च मे यन्माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः॥ 42 ॥

ahaṃ mamāsau patireṣa me suto vrajeśvarasyākhilavittapā satī | gopyaśca gopāḥ saha godhanāśca me yanmāyayetthaṃ kumatiḥ sa me gatiḥ

इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वरः ।वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभुः॥ 43 ॥

itthaṃ viditatattvāyāṃ gopikāyāṃ sa īśvaraḥ | vaiṣṇavīṃ vyatanonmāyāṃ putrasnehamayīṃ vibhuḥ

सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी साऽऽरोप्यारोहमात्मजम् ।प्रवृद्धस्नेहकलिलहृदयाऽऽसीद्यथा पुरा॥ 44 ॥

sadyonaṣṭasmṛtirgopī sā''ropyārohamātmajam | pravṛddhasnehakalilahṛdayā''sīdyathā purā

त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतैः ।उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम्॥ 45 ॥

trayyā copaniṣadbhiśca sāṅkhyayogaiśca sātvataiḥ | upagīyamānamāhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam

राजोवाच ।नन्दः किमकरोद्ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् ।यशोदा च महाभागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः॥ 46 ॥

rājovāca | nandaḥ kimakarodbrahman śreya evaṃ mahodayam | yaśodā ca mahābhāgā papau yasyāḥ stanaṃ hariḥ

पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् ।गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम्॥ 47 ॥

pitarau nānvavindetāṃ kṛṣṇodārārbhakehitam | gāyantyadyāpi kavayo yallokaśamalāpaham

द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया सह भार्यया ।करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह॥ 48 ॥

droṇo vasūnāṃ pravaro dharayā saha bhāryayā | kariṣyamāṇa ādeśān brahmaṇastamuvāca ha

जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ ।भक्तिः स्यात्परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत्॥ 49 ॥

jātayornau mahādeve bhuvi viśveśvare harau | bhaktiḥ syātparamā loke yayāñjo durgatiṃ taret

अस्त्वित्युक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महायशाः ।जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत्॥ 50 ॥

astvityuktaḥ sa bhagavān vraje droṇo mahāyaśāḥ | jajñe nanda iti khyāto yaśodā sā dharābhavat

ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दने ।दम्पत्योर्नितरामासीद्गोपगोपीषु भारत॥ 51 ॥

tato bhaktirbhagavati putrībhūte janārdane | dampatyornitarāmāsīdgopagopīṣu bhārata

कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभुः ।सह रामो वसंश्चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया॥ 52 ॥

kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ kartuṃ vraje vibhuḥ | saha rāmo vasaṃścakre teṣāṃ prītiṃ svalīlayā

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे विश्वरूपदर्शने अष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe viśvarūpadarśane aṣṭamo'dhyāyaḥ