Sādhana Pāda

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः॥ 1 ॥

tapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च॥ 2 ॥

samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः॥ 3 ॥

avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ

अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्॥ 4 ॥

avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या॥ 5 ॥

anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā

दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता॥ 6 ॥

dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā

सुखानुशयी रागः॥ 7 ॥

sukhānuśayī rāgaḥ

दुःखानुशयी द्वेषः॥ 8 ॥

duḥkhānuśayī dveṣaḥ

स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः॥ 9 ॥

svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः॥ 10 ॥

te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ

ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः॥ 11 ॥

dhyānaheyāstadvṛttayaḥ

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः॥ 12 ॥

kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ

सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः॥ 13 ॥

sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात्॥ 14 ॥

te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt

परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः॥ 15 ॥

pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ

हेयं दुःखमनागतम्॥ 16 ॥

heyaṃ duḥkhamanāgatam

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥ 17 ॥

draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम्॥ 18 ॥

prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि॥ 19 ॥

viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः॥ 20 ॥

draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा॥ 21 ॥

tadartha eva dṛśyasyātmā

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात्॥ 22 ॥

kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः॥ 23 ॥

svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ

तस्य हेतुरविद्या॥ 24 ॥

tasya heturavidyā

तदभावात् संयोगाभावो हानं तद्दृशेः कैवल्यम्॥ 25 ॥

tadabhāvāt saṃyogābhāvo hānaṃ taddṛśeḥ kaivalyam

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः॥ 26 ॥

vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा॥ 27 ॥

tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā

योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः॥ 28 ॥

yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirā vivekakhyāteḥ

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि॥ 29 ॥

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāvaṅgāni

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः॥ 30 ॥

ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ

जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम्॥ 31 ॥

jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam

शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः॥ 32 ॥

śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम्॥ 33 ॥

vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam

वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम्॥ 34 ॥

vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः॥ 35 ॥

ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्॥ 36 ॥

satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्॥ 37 ॥

asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः॥ 38 ॥

brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः॥ 39 ॥

aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ

शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः॥ 40 ॥

śaucāt svāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ

सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च॥ 41 ॥

sattvaśuddhisaumanasyaikāgryendriyajayātmadarśanayogyatvāni ca

सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः॥ 42 ॥

santoṣādanuttamasukhalābhaḥ

कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात् तपसः॥ 43 ॥

kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ

स्वाध्यायाद् इष्टदेवतासम्प्रयोगः॥ 44 ॥

svādhyāyād iṣṭadevatāsamprayogaḥ

समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्॥ 45 ॥

samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt

स्थिरसुखम् आसनम्॥ 46 ॥

sthirasukham āsanam

प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम्॥ 47 ॥

prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām

ततो द्वन्द्वानभिघातः॥ 48 ॥

tato dvandvānabhighātaḥ

तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः॥ 49 ॥

tasminsati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ

बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः॥ 50 ॥

bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः॥ 51 ॥

bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ

ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्॥ 52 ॥

tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam

धारणासु च योग्यता मनसः॥ 53 ॥

dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ

स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः॥ 54 ॥

svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ

ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम्॥ 55 ॥

tataḥ paramā vaśyatendriyāṇām