Vishnu Purana
105
अध्याय 105 / 126

Book 5 - Adhyaya 25

19 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

अध्याय 105

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे चतुर्विंशो ऽध्यायः ]] वने विचरतस् तस्य सह गोपैर् महात्मनः मानुषछद्मरूपस्य शेषस्य धरणीभृतः

[[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe caturviṃśo 'dhyāyaḥ ]] vane vicaratas tasya saha gopair mahātmanaḥ mānuṣachadmarūpasya śeṣasya dharaṇībhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले--हे ईश! “मैं मनुष्य हूँ” ऐसा कहकर मुझे क्‍यों मोहित करते हैं ? है भगवन्! मैं तो आपके इस सगुणस्वरूपको ही जानता हूँ, हम आपके सूक्ष्म- स्वरूपको जाननेवाले नहीं हैं

English

HILST the mighty Sesha, the upholder of the globe, was thus engaged in wandering amidst the forests with the herdsmen, in the disgu'ise of a mortal — having rendered great «rvices to eartb, and still' considering what more was to be achwveóVwVarnna, iu order to provide for his recreaUon, said *« hia wife Vlrutii (the goddcss oí wine), "Tbou, Madká, art, ever acceptable to the powerful Ananta ; go therefore, auspi.

अध्याय 105

श्लोक 2

निष्पादितोरुकार्यस्य कार्येणोर्वीविचारिणः उपभोगार्थम् अत्यर्थं वरुणः प्राह वारुणीम्

niṣpāditorukāryasya kāryeṇorvīvicāriṇaḥ upabhogārtham atyarthaṃ varuṇaḥ prāha vāruṇīm

हिन्दी अर्थ

हैं वही हैं, हम तो इतना ही जानते हैं कि हे देत्यदलन ! आप लोकरक्षामें तत्पर हैं और इस संसारके कॉटोंको निकाल रहे हैं

English

cious and kind goddess, and promote his enjoyments." Obeying tliese commands, Váruijjfe^ijjt and established her-

अध्याय 105

श्लोक 3

अभीष्टा सर्वदा यस्य मदिरे त्वं महौजसः अनन्तस्योपभोगाय तस्य गच्छ मुदे शुभे

abhīṣṭā sarvadā yasya madire tvaṃ mahaujasaḥ anantasyopabhogāya tasya gaccha mude śubhe

हिन्दी अर्थ

हे कृष्ण! इस पारिजात- वृक्षको आप द्वारकापुरी ले जाइये, जिस समय आप मर्त्पलोक छोड़ देंगे, उस समय वह भूरलेंकमें नहीं

English

self in th« hollow of a Kadamba tigfí'tybfe woods of Vrinda- vana. Baladeva, roaming about, c^Jfjv.here, and smelling

अध्याय 105

श्लोक 4

इत्य् उक्ता वारुणी तेन संनिधानम् अथाकरोत् वृन्दावनवनोत्पन्नकदम्बतरुकोटरे

ity uktā vāruṇī tena saṃnidhānam athākarot vṛndāvanavanotpannakadambatarukoṭare

हिन्दी अर्थ

हे देवदेव! है जगन्नाथ! है कृष्ण! हे विष्णो! है महाबाहो! है शंखचक्रगदापाणे! मेरी इस धृष्टताकों क्षमा कीजिये

English

the pleasant fragrance of liquor, rés if| «d his ancient passion for strong drink. The holder of the ploughshare observing

अध्याय 105

श्लोक 5

विचरन् बलदेवो ऽपि मदिरागन्धम् उत्तमम् आघ्राय मदिरातर्षम् अवापाथ पुरातनम्

vicaran baladevo 'pi madirāgandham uttamam āghrāya madirātarṣam avāpātha purātanam

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर श्रीहरि देवराजसे “तुम्हारी जेसी इच्छा है वैसा ही सही' ऐसा कहकर

English

the vinous drops distilling from the Kadamba tree, was much delighted, and gathered and quaffed them along with the

अध्याय 105

श्लोक 6

ततः कदम्बात् सहसा मद्यधारां स लाङ्गली पतन्तीं वीक्ष्य मैत्रेय प्रययौ परमां मुदम्

tataḥ kadambāt sahasā madyadhārāṃ sa lāṅgalī patantīṃ vīkṣya maitreya prayayau paramāṃ mudam

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! द्वारकापुरीके ऊपर पहुँचकर बजाकर द्वारकावासियोंको आनन्दित किया

English

herdsmen and the Gopis, whilst those who were skilful with voice and lute celebrated him in their songs. Bcing inebrýit-

अध्याय 105

श्लोक 7

पपौ च गोपगोपीभिः समवेतो मुदान्वितः प्रगीयमानो ललितं गीतवाद्यविशारदैः

papau ca gopagopībhiḥ samaveto mudānvitaḥ pragīyamāno lalitaṃ gītavādyaviśāradaiḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यभामाके सहित गरुडसे उतरकर उस पारिजात- महावृक्षको सत्यभामाके गृहोद्यानमें लगा दिया

English

ed with the wine, and the drops of perspiration standing like pearls upon his limbs, he called out, not knowing what he

अध्याय 105

श्लोक 8

स मत्तो ऽत्यन्तघर्माम्भःकणिकामौक्तिकोज्ज्वलः आगच्छ यमुने स्नातुम् इच्छामीत्य् आह विह्वलः

sa matto 'tyantagharmāmbhaḥkaṇikāmauktikojjvalaḥ āgaccha yamune snātum icchāmīty āha vihvalaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके पास आकर सब मनुष्योंको अपने पूर्वजन्मका स्मरण हो आता है और जिसके पुष्पोंसे निकली हुई गन्धसे तीन योजनतक पृथिवी सुगन्धित रहती है

English

said, " Coine hither, Yamuna river, I want to bathe." The river, disregarding the words of a drunken man came not

अध्याय 105

श्लोक 9

तस्य वाचं नदी सा तु मत्तोक्ताम् अवमन्य वै नाजगाम ततः क्रुद्धो हलं जग्राह लाङ्गली

tasya vācaṃ nadī sā tu mattoktām avamanya vai nājagāma tataḥ kruddho halaṃ jagrāha lāṅgalī

हिन्दी अर्थ

ततः काले शुभे प्राप्ते उपयेमे जनार्दन: । एकस्मिन्नेव गोविन्द: काले तासां महामुने । तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदन: ॥ १८ एकेकमेव ताः कन्या मेनिरे मधुसूदन:।

English

at his bidding : on which Rama in a rage took up his plougli- share, which he plunged into her bank, and dragged her to

अध्याय 105

श्लोक 10

गृहीत्वा तां तटे तेन चकर्ष मदविह्वलः पापे नायासि नायासि गम्यताम् इच्छयान्यतः

gṛhītvā tāṃ taṭe tena cakarṣa madavihvalaḥ pāpe nāyāsi nāyāsi gamyatām icchayānyataḥ

हिन्दी अर्थ

सेवकोंद्वारा लाये हुए हाथी-घोड़े आदि धनको अपने बन्धु-बान्धवोमें बाँट दिया और नरकासुरकी वरण की हुई कन्याओंको स्वयं ले लिया॥ १४-१५॥ कन्याओंके साथ, जिन्हें नरकासुर बलातू हर लाया

English

liim, calling out, " Will you not coine, you jade, will you not coine ? Now go where you please (if you can)." Thus say-

अध्याय 105

श्लोक 11

साकृष्टा सहसा तेन मार्गं संत्यज्य निम्नगा यत्रास्ते बलभद्रो ऽसौ प्लावयाम् आस तद् वनम्

sākṛṣṭā sahasā tena mārgaṃ saṃtyajya nimnagā yatrāste balabhadro 'sau plāvayām āsa tad vanam

हिन्दी अर्थ

हे महामुने! श्रीगोविन्दने एक ही समय पृथक्-पृथक् भवनोंमें उन सबके

English

ing, he compelled the dark river to quit its ordinary course, and follow him whithersoever he wandered through the wood.

अध्याय 105

श्लोक 12

शरीरिणी तथोपेत्य त्रासविह्वललोचना प्रसीदेत्य् अब्रवीद् रामं मुञ्च मां मुसलायुध

śarīriṇī tathopetya trāsavihvalalocanā prasīdety abravīd rāmaṃ muñca māṃ musalāyudha

हिन्दी अर्थ

वे सोलह हजार एक सौ स्त्रियाँ थीं; उन सबके साथ पाणिग्रहण करते समय श्रीमधुसूदनने इतने ही

English

Assuining a mortal figure, the Yamuna, with distracted looks, approached Balabhadra, and entreated him to pardon her, and

अध्याय 105

श्लोक 13

सो ऽब्रवीद् अवजानासि मम शौर्यबले नदि सो ऽहं त्वां हलपातेन विनेष्यामि सहस्रधा

so 'bravīd avajānāsi mama śauryabale nadi so 'haṃ tvāṃ halapātena vineṣyāmi sahasradhā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन्हें एक ही समझ रही थी

English

let her go: but he replied, " I will drag you with my plough- share in a thousan.d directions, since you contemn my prowess

अध्याय 105

श्लोक 14

इत्य् उक्तयातिसंत्रासात् तया नद्या प्रसादितः भूभागे प्लाविते तस्मिन् मुमोच यमुनां बलः

ity uktayātisaṃtrāsāt tayā nadyā prasāditaḥ bhūbhāge plāvite tasmin mumoca yamunāṃ balaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--रुक्मिणीके गर्भसे हम पहले ही कर चुके हैं; सत्यभामाने भानु और भौमेरिक आदिको जन्म दिया

English

and strength." At iast, however, appeased by her reiterated prayers, he let her go, after she had watered all the country.

अध्याय 105

श्लोक 15

ततः स्नातस्य वै कान्तिर् आजगाम महात्मनः अवतंसोत्पलं चारु गृहीत्वैकं च कुण्डलम् ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः विजगाह जलं स्त्रीभिः करौर(करिणी)भिर् इवेभराट् कामं विहृत्य सलिलाद् उत्तीर्णायासिताम्बरे भूषणानि महार्घाणि ददौ कान्तिशुभां स्रजम्

tataḥ snātasya vai kāntir ājagāma mahātmanaḥ avataṃsotpalaṃ cāru gṛhītvaikaṃ ca kuṇḍalam tato vyamuñcad yamunāṃ yācito bhagavān balaḥ vijagāha jalaṃ strībhiḥ karaura(kariṇī)bhir ivebharāṭ kāmaṃ vihṛtya salilād uttīrṇāyāsitāmbare bhūṣaṇāni mahārghāṇi dadau kāntiśubhāṃ srajam

हिन्दी अर्थ

तथा जाम्बवतीसे बलशाली साम्ब आदि पुत्र

English

When he had bathed, the goddess of beauty, Lnkshmi, came and gave him a beautiful lotus to place in one eár, and an

अध्याय 105

श्लोक 16

वरुणप्रहितां चास्मै मालाम् अम्लानपङ्कजाम् समुद्राभे तथा वस्त्रे नीले लक्ष्मीर् अयच्छत

varuṇaprahitāṃ cāsmai mālām amlānapaṅkajām samudrābhe tathā vastre nīle lakṣmīr ayacchata

हिन्दी अर्थ

रोके नहीं जा सकते थे। उन्होंने बलिकी पौत्री एवं बाणासुरकी पुत्री उषासे विवाह किया था

English

ear.ring for the other; a fresh necklace of lotus flowers, sent by Varuna ; and garments of a dark blue colour, as costly as

अध्याय 105

श्लोक 17

कृतावतंसः स तदा चारुकुण्डलभूषितः नीलाम्बरधरः स्रग्वी शुशुभे कान्तिसंयुतः

kṛtāvataṃsaḥ sa tadā cārukuṇḍalabhūṣitaḥ nīlāmbaradharaḥ sragvī śuśubhe kāntisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

उस विवाहमें श्रीहरि बाणासुरकी सहसत्र भुजाएँ काट डाली थीं

English

the wealth of the ocean : and tlius decorated with a lotus in one ear, a ring in the other, dressed in blue garments, and

अध्याय 105

श्लोक 18

इत्थं विभूषितो रेमे तत्र रामस् तदा व्रजे मासद्वयेन यातश् च पुनः स द्वारकां पुरीम्

itthaṃ vibhūṣito reme tatra rāmas tadā vraje māsadvayena yātaś ca punaḥ sa dvārakāṃ purīm

हिन्दी अर्थ

बाणासुरकी भुजाएँ क्‍यों काट डालीं 2

English

wearing a garland, Balaráma aopeared united with lovelmess. Thu$ decorated, Rama sported tvfo months in Vraja, and then

अध्याय 105

श्लोक 19

रेवतीं नाम तनयां रैवतस्य महीपतेः उपयेमे बलस् तस्यां जज्ञाते निशठोल्मुकौ वसित्वा वाससी नीले मालाम् आमुच्यकाञ्चनीम् रेजे स्वलंकृतिलिप्तो माहेन्द्र इव वारणः अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि एवं सर्वा निशा याता एकैव रमरो ((रेमिरे)) व्रजे रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर् व्रजयोषिताम्

revatīṃ nāma tanayāṃ raivatasya mahīpateḥ upayeme balas tasyāṃ jajñāte niśaṭholmukau vasitvā vāsasī nīle mālām āmucyakāñcanīm reje svalaṃkṛtilipto māhendra iva vāraṇaḥ adyāpi dṛśyate rājan yamunākṛṣṭavartmanā balasyānantavīryasya vīryaṃ sūcayatīva hi evaṃ sarvā niśā yātā ekaiva ramaro ((remire)) vraje rāmasyākṣiptacittasya mādhuryair vrajayoṣitām

हिन्दी अर्थ

यह कथा सुननेका बड़ा कुतूहल हो रहा है

English

réturned to DwirakS, where he married Revati, the daughter of king Raivata, by wfom he had two sons, Nishatha and

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।