Mitra & Shatru — Friendship, Trust, and Caution

विदुर उवाच सप्तदशेमान् राजेन्द्र मनु: स्वायम्भुवोऽब्रवीत्।वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नत:॥ 1 ॥

vidura uvāca saptadaśemān rājendra manu: svāyambhuvo'bravīt vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnata:

दानवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत्।अथो मरीचिन: पादानग्राह्यान् गृह्णतस्तथा॥ 2 ॥

dānavendrasya ca dhanuranāmyaṃ namato'bravīt atho marīcina: pādānagrāhyān gṛhṇatastathā

यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्येद् यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम्।स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्नुते यश्चायाच्यं याचते कत्थते च॥ 3 ॥

yaścāśiṣyaṃ śāsti vai yaśca tuṣyed yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam striyaśca yo rakṣati bhadramaśnute yaścāyācyaṃ yācate katthate ca

यश्चाभिजात: प्रकरोत्यकार्यं यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी।अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र॥ 4 ॥

yaścābhijāta: prakarotyakāryaṃ yaścābalo balinā nityavairī aśraddadhānāya ca yo bravīti yaścākāmyaṃ kāmayate narendra

वध्वावहासं श्वशुरो मन्यते यो वध्वा वसन्नभयो मानकाम:।परक्षेत्रे निर्वपति स्वबीजं स्त्रियं च य: परिवदतेऽतिवेलम्॥ 5 ॥

vadhvāvahāsaṃ śvaśuro manyate yo vadhvā vasannabhayo mānakāma: parakṣetre nirvapati svabījaṃ striyaṃ ca ya: parivadate'tivelam

यश्चापि लब्धा न स्मरामीति वादी दत्त्वा च य: कत्थति याच्यमान:।यश्चासत: सत्त्वमुपानयीत एतान् नयन्ति निरयं पाशहस्ता:॥ 6 ॥

yaścāpi labdhā na smarāmīti vādī dattvā ca ya: katthati yācyamāna: yaścāsata: sattvamupānayīta etān nayanti nirayaṃ pāśahastā:

यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्य-स्तस्ंिमस्तथा वर्तितव्यं स धर्म:।मायाचारो मायया वर्तितव्य: साध्वाचार: साधुना प्रत्युपेय:॥ 7 ॥

yasmin yathā vartate yo manuṣya-stasṃimastathā vartitavyaṃ sa dharma: māyācāro māyayā vartitavya: sādhvācāra: sādhunā pratyupeya:

जरा रूपं हरति धैर्यमाशा मृत्यु: प्राणान् धर्मचर्यामसूया।कामो हृियं वृत्तमनार्यसेवा क्रोध: श्रियं सर्वमेवाभिमान:॥ 8 ॥

jarā rūpaṃ harati dhairyamāśā mṛtyu: prāṇān dharmacaryāmasūyā kāmo hṛiyaṃ vṛttamanāryasevā krodha: śriyaṃ sarvamevābhimāna:

धृतराष्ट्र उवाच शतायुरुक्त: पुरुष: सर्ववेदेषु वै यदा।नाप्नोत्यथ च तत् सर्वमायु: केनेह हेतुना॥ 9 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca śatāyurukta: puruṣa: sarvavedeṣu vai yadā nāpnotyatha ca tat sarvamāyu: keneha hetunā

विदुर उवाच अतिमानोऽतिवादश्च तथात्यागो नराधिप।क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्॥ 10 ॥

vidura uvāca atimāno'tivādaśca tathātyāgo narādhipa krodhaścātmavidhitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ

एत एवासयस्तीक्ष्णा: कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्।एतानि मानवान् घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते॥ 11 ॥

eta evāsayastīkṣṇā: kṛntantyāyūṃṣi dehinām etāni mānavān ghnanti na mṛtyurbhadramastu te

विश्वस्तस्यैति यो दारान् यश्चापि गुरुतल्पग:।वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत॥ 12 ॥

viśvastasyaiti yo dārān yaścāpi gurutalpaga: vṛṣalīpatirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata

आदेशकृद् वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च य:।शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महण: समा:।एतै: समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुति:॥ 13 ॥

ādeśakṛd vṛttihantā dvijānāṃ preṣakaśca ya: śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇa: samā: etai: sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śruti:

गृहीतवाक्यो नयविद् वदान्य: शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च।नानर्थकृत्याकुलित: कृतज्ञ: सत्यो मृदु: स्वर्गमुपैति विद्वान्॥ 14 ॥

gṛhītavākyo nayavid vadānya: śeṣānnabhoktā hyavihiṃsakaśca nānarthakṛtyākulita: kṛtajña: satyo mṛdu: svargamupaiti vidvān

सुलभा: पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिन:।अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभ:॥ 15 ॥

sulabhā: puruṣā rājan satataṃ priyavādina: apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabha:

यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तु: प्रियाप्रिये।अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्॥ 16 ॥

yo hi dharmaṃ samāśritya hitvā bhartu: priyāpriye apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān

त्यजेत् कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्।ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्॥ 17 ॥

tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

आपदर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैरपि।आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि॥ 18 ॥

āpadarthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanairapi ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārairapi dhanairapi

द्यूतमेतत् पुराकल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम्।तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान्॥ 19 ॥

dyūtametat purākalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ nṛṇām tasmād dyūtaṃ na seveta hāsyārthamapi buddhimān

उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राजन् नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय।तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य न रोचते तव वैचित्रवीर्य॥ 20 ॥

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan nedaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipeya tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya na rocate tava vaicitravīrya

काकैरिमांश्चित्रबर्हान् मयूरान् पराजयेथा: पाण्डवान् धार्तराष्ट्रै:।हित्वा सिंहान् क्रोष्टुकान् गूहमान: प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र॥ 21 ॥

kākairimāṃścitrabarhān mayūrān parājayethā: pāṇḍavān dhārtarāṣṭrai: hitvā siṃhān kroṣṭukān gūhamāna: prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य।तस्मिन् भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनमापत्सु परित्यजन्ति॥ 22 ॥

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya tasmin bhṛtyā bhartari viśvasanti na cainamāpatsu parityajanti

न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन राज्यं धनं संजिघृक्षेदपूर्वम्।त्यजन्ति ह्येनं वंचिता वै विरुद्धा: स्निग्धा ह्यमात्या: परिहीनभोगा:॥ 23 ॥

na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena rājyaṃ dhanaṃ saṃjighṛkṣedapūrvam tyajanti hyenaṃ vaṃcitā vai viruddhā: snigdhā hyamātyā: parihīnabhogā:

कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वा-ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्।संगृह्णीयादनुरूपान् सहायान् सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि॥ 24 ॥

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvā-ṇyāyavyaye cānurūpāṃ ca vṛttim saṃgṛhṇīyādanurūpān sahāyān sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तु: सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री।वक्ता हितानामनुरक्त आर्य: शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्य:॥ 25 ॥

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartu: sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrī vaktā hitānāmanurakta ārya: śaktijña ātmeva hi so'nukampya:

वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्ट: प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमान:।प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्य: स तादृक् त्वरयैव भृत्य:॥ 26 ॥

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭa: pratyāha yaścāpi niyujyamāna: prajñābhimānī pratikūlavādī tyājya: sa tādṛk tvarayaiva bhṛtya:

अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यै:।अरोगजातीयमुदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम्॥ 27 ॥

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyai: arogajātīyamudāravākyaṃ dūtaṃ vadantyaṣṭaguṇopapannam

न विश्वासाज्जातु परस्य गेहे गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले।न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत॥ 28 ॥

na viśvāsājjātu parasya gehe gacchennaraścetayāno vikāle na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho na rājakāmyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta

न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छेत् संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्य।न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात्॥ 29 ॥

na nihnavaṃ mantragatasya gacchet saṃsṛṣṭamantrasya kusaṃgatasya na ca brūyānnāśvasimi tvayīti sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्य: पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा।सेनाजीवी चोद्धृतभूतिरेव व्यवहारेषु वर्जनीया: स्युरेते॥ 30 ॥

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtya: putro bhrātā vidhavā bālaputrā senājīvī coddhṛtabhūtireva vyavahāreṣu varjanīyā: syurete

अष्टौ गुणा: पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च।पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥ 31 ॥

aṣṭau guṇā: puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca śrutaṃ damaśca parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

एतान् गुणांस्तात महानुभावा-नेको गुण: संश्रयते प्रसह्य।राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं सर्वान् गुणानेष गुणो बिभर्ति॥ 32 ॥

etān guṇāṃstāta mahānubhāvā-neko guṇa: saṃśrayate prasahya rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvān guṇāneṣa guṇo bibharti

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धि:।स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च श्री: सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्य:॥ 33 ॥

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhi: sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca śrī: saukumāryaṃ pravarāśca nārya:

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च।अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति॥ 34 ॥

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante ārogyamāyuśca balaṃ sukhaṃ ca anāvilaṃ cāsya bhavatyapatyaṃ na cainamādyūna iti kṣipanti

अकर्मशीलं च महाशनं च लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्।अदेशकालज्ञमनिष्टवेष-मेतान् गृहे न प्रतिवासयेत॥ 35 ॥

akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsam adeśakālajñamaniṣṭaveṣa-metān gṛhe na prativāsayeta

कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्।निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न-मेतान् भृशार्तोऽपि न जातु याचेत्॥ 36 ॥

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca vanaukasaṃ dhūrtamamānyamāninam niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghna-metān bhṛśārto'pi na jātu yācet

संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च।विसृष्टरागं पटुमानिनं चा-प्येतान् न सेवेत नराधमान् षट्॥ 37 ॥

saṃkliṣṭakarmāṇamatipramādaṃ nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ ca visṛṣṭarāgaṃ paṭumāninaṃ cā-pyetān na seveta narādhamān ṣaṭ

सहायबन्धना ह्यर्था: सहायाश्चार्थबन्धना:।अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यत:॥ 38 ॥

sahāyabandhanā hyarthā: sahāyāścārthabandhanā: anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na siddhyata:

उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्।स्थाने कुमारी: प्रतिपाद्य सर्वा अरण्यसंस्थोऽथ मुनिर्बुभूषेत्॥ 39 ॥

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃcit sthāne kumārī: pratipādya sarvā araṇyasaṃstho'tha munirbubhūṣet

हितं यत् सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम्।तत् कुर्यादीश्वरे ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये॥ 40 ॥

hitaṃ yat sarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham tat kuryādīśvare hyetanmūlaṃ sarvārthasiddhaye

वृद्धि: प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च।व्यवसायश्च यस्य स्यात् तस्यावृत्तिभयं कुत:॥ 41 ॥

vṛddhi: prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca vyavasāyaśca yasya syāt tasyāvṛttibhayaṃ kuta:

पश्य दोषान् पाण्डवैर्विग्रहे त्वं यत्र व्यथेयुरपि देवा: सशक्रा:।पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो यश:प्रणाशो द्विषतां च हर्ष:॥ 42 ॥

paśya doṣān pāṇḍavairvigrahe tvaṃ yatra vyatheyurapi devā: saśakrā: putrairvairaṃ nityamudvignavāso yaśa:praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣa:

भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्ध: श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन् खे॥ 43 ॥

bhīṣmasya kopastava caivendrakalpa droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya utsādayellokamimaṃ pravṛddha: śveto grahastiryagivāpatan khe

तव पुत्रशतं चैव कर्ण: पंच च पाण्डवा:।पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम्॥ 44 ॥

tava putraśataṃ caiva karṇa: paṃca ca pāṇḍavā: pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām

धार्तराष्ट्रा वनं राजन् व्याघ्रा: पाण्डुसुता मता:।मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान् नीनशन् वनात्॥ 45 ॥

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājan vyāghrā: pāṇḍusutā matā: mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśan vanāt

न स्याद्वनमृते व्याघ्रान् व्याघ्रा न स्युऋर्ते वनम्।वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान् रक्षति काननम्॥ 46 ॥

na syādvanamṛte vyāghrān vyāghrā na syuṛrte vanam vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrān rakṣati kānanam

न तथेच्छन्ति कल्याणान् परेषां वेदितुं गुणान्।यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतस:॥ 47 ॥

na tathecchanti kalyāṇān pareṣāṃ vedituṃ guṇān yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasa:

अर्थसिद्धिं परामिच्छन् धर्ममेवादितश्चरेत्।न हि धर्मादपैत्यर्थ: स्वर्गलोकादिवामृतम्॥ 48 ॥

arthasiddhiṃ parāmicchan dharmamevāditaścaret na hi dharmādapaityartha: svargalokādivāmṛtam

यस्यात्मा विरत: पापात् कल्याणे च निवेशित:।तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या॥ 49 ॥

yasyātmā virata: pāpāt kalyāṇe ca niveśita: tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā

यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते।धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति॥ 50 ॥

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate dharmārthakāmasaṃyogaṃ so'mutreha ca vindati

संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयो:।स श्रियो भाजनं राजन् यश्चापत्सु न मुह्यति॥ 51 ॥

saṃniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayo: sa śriyo bhājanaṃ rājan yaścāpatsu na muhyati

बलं पंचविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे।यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते॥ 52 ॥

balaṃ paṃcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते।तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिण:॥ 53 ॥

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate tṛtīyaṃ dhanalābhaṃ tu balamāhurmanīṣiṇa:

यत्त्वस्य सहजं राजन् पितृपैतामहं बलम्।अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम्॥ 54 ॥

yattvasya sahajaṃ rājan pitṛpaitāmahaṃ balam abhijātabalaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam

येन त्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत।यद् बलानां बलं श्रेष्ठं तत् प्रज्ञाबलमुच्यते॥ 55 ॥

yena tvetāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhārata yad balānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tat prajñābalamucyate

महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नर:।तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्॥ 56 ॥

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennara: tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु।भोगेष्वायुषि विश्वासं क: प्राज्ञ: कर्तुमर्हति॥ 57 ॥

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāyaprabhuśatruṣu bhogeṣvāyuṣi viśvāsaṃ ka: prājña: kartumarhati

प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो-श्चिकित्सका: सन्ति न चौषधानि।न होममन्त्रा न च मंगलानि नाथर्वणा नाप्यगदा: सुसिद्धा:॥ 58 ॥

prajñāśareṇābhihatasya janto-ścikitsakā: santi na cauṣadhāni na homamantrā na ca maṃgalāni nātharvaṇā nāpyagadā: susiddhā:

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत।नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजस:॥ 59 ॥

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve hyete'titejasa:

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु।न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परै:॥ 60 ॥

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu na copayuṅkte taddāru yāvannoddīpyate parai:

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते।तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा॥ 61 ॥

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate taddāru ca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā

एवमेव कुले जाता: पावकोपमतेजस:।क्षमावन्तो निराकारा: काष्ठेऽग्निरिव शेरते॥ 62 ॥

evameva kule jātā: pāvakopamatejasa: kṣamāvanto nirākārā: kāṣṭhe'gniriva śerate

लताधर्मा त्वं सपुत्र: शाला: पाण्डुसुता मता:।न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता॥ 63 ॥

latādharmā tvaṃ saputra: śālā: pāṇḍusutā matā: na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā

वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय सिंहान् वने पाण्डवांस्तात विद्धि।सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् सिंहा विनश्येयुऋर्ते वनेन॥ 64 ॥

vanaṃ rājaṃstava putro'mbikeya siṃhān vane pāṇḍavāṃstāta viddhi siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet siṃhā vinaśyeyuṛrte vanena