Satya & Sadachara — Truth, Conduct, and Character

विदुर उवाच अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति न: श्रुतम्॥ 1 ॥

vidura uvāca atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti na: śrutam

चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम्।साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा॥ 2 ॥

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā

साध्या ऊचु: साध्या देवा वयमेते महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम्।श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो न: काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम्॥ 3 ॥

sādhyā ūcu: sādhyā devā vayamete maharṣe dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato na: kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām

हंस उवाच एतत् कार्यममरा: संश्रुतं मे धृति: शम: सत्यधर्मानुवृत्ति:।ग्रन्ं‌थि विनीय हृदयस्य सर्वं प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत॥ 4 ॥

haṃsa uvāca etat kāryamamarā: saṃśrutaṃ me dhṛti: śama: satyadharmānuvṛtti: granṃ‌thi vinīya hṛdayasya sarvaṃ priyāpriye cātmasamaṃ nayīta

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षत:।आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति॥ 5 ॥

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣata: ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati

नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।न चाभिमानी न च हीनवृत्तो रूक्षां वाचं रुषतीं वर्जयीत॥ 6 ॥

nākrośī syānnāvamānī parasya mitradrohī nota nīcopasevī na cābhimānī na ca hīnavṛtto rūkṣāṃ vācaṃ ruṣatīṃ varjayīta

मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून् रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।तस्माद् वाचमुषतीं रूक्षरूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत॥ 7 ॥

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn rūkṣā vāco nirdahantīha puṃsām tasmād vācamuṣatīṃ rūkṣarūpāṃ dharmārāmo nityaśo varjayīta

अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निऋर्तिं वै वहन्तम्॥ 8 ॥

aruntudaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ mukhe nibaddhāṃ niṛrtiṃ vai vahantam

परश्चेदेनमभिविध्येत बाणै-र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तै:।स विध्यमानोऽप्यतिदह्यमानो विद्यात् कवि: सुकृतं मे दधाति॥ 9 ॥

paraścedenamabhividhyeta bāṇai-rbhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārkadīptai: sa vidhyamāno'pyatidahyamāno vidyāt kavi: sukṛtaṃ me dadhāti

यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।वासो यथा रंगवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति॥ 10 ॥

yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva vāso yathā raṃgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti

अतिवादं न प्रवदेन्न वादयेद् योऽनाहत: प्रतिहन्यान्न घातयेत्।हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै तस्मै देवा: स्पृहयन्त्यागताय॥ 11 ॥

ativādaṃ na pravadenna vādayed yo'nāhata: pratihanyānna ghātayet hantuṃ ca yo necchati pāpakaṃ vai tasmai devā: spṛhayantyāgatāya

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहु: सत्यं वदेद् व्याहृतं तद् द्वितीयम्।प्रियं वदेद् व्याहृतं तत् तृतीयं धर्मं वदेद् व्याहृतं तच्चतुर्थम्॥ 12 ॥

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhu: satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam priyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ dharmaṃ vaded vyāhṛtaṃ taccaturtham

यादृशै: संनिविशते यादृशांश्चोपसेवते।यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग् भवति पूरुष:॥ 13 ॥

yādṛśai: saṃniviśate yādṛśāṃścopasevate yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣa:

यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते।निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दु:खमण्वपि॥ 14 ॥

yato yato nivartate tatastato vimucyate nivartanāddhi sarvato na vetti du:khamaṇvapi

न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या- न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च।निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो न शोचते हृष्यति नैव चायम्॥ 15 ॥

na jīyate cānujigīṣate'nyā- nna vairakṛccāpratighātakaśca nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo na śocate hṛṣyati naiva cāyam

भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मन:।सत्यवादी मृदुर्दान्तो य: स उत्तमपूरुष:॥ 16 ॥

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute mana: satyavādī mṛdurdānto ya: sa uttamapūruṣa:

नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च।रन्ध्रं परस्य जानाति य: स मध्यमपूरुष:॥ 17 ॥

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca randhraṃ parasya jānāti ya: sa madhyamapūruṣa:

दु:शासनस्तूपहतोऽभिशस्तो नावर्तते मन्युवशात् कृतघ्न:।न कस्यचिन्मित्रमथो दुरात्मा कलाश्चैता अधमस्येह पुंस:॥ 18 ॥

du:śāsanastūpahato'bhiśasto nāvartate manyuvaśāt kṛtaghna: na kasyacinmitramatho durātmā kalāścaitā adhamasyeha puṃsa:

न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्योऽप्यात्मशंकित:।निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुष:॥ 19 ॥

na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṃkita: nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhamapūruṣa:

उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान्।अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद् भूतिमात्मन:॥ 20 ॥

uttamāneva seveta prāptakāle tu madhyamān adhamāṃstu na seveta ya icched bhūtimātmana:

प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन नित्योत्थानात् प्रज्ञया पौरुषेण।न त्वेव सम्यग् लभते प्रशंसां न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम्॥ 21 ॥

prāpnoti vai vittamasadbalena nityotthānāt prajñayā pauruṣeṇa na tveva samyag labhate praśaṃsāṃ na vṛttamāpnoti mahākulānām

धृतराष्ट्र उवाच महाकुलेभ्य: स्पृहयन्ति देवा धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च।पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेतं भवन्ति वै कानि महाकुलानि॥ 22 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca mahākulebhya: spṛhayanti devā dharmārthanityāśca bahuśrutāśca pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ bhavanti vai kāni mahākulāni

विदुर उवाच तपो दमो ब्रह्मवित्तं विताना: पुण्या विवाहा: सततान्नदानम्।येष्वेवैते सप्त गुणा वसन्ति सम्यग्वृत्तास्तानि महाकुलानि॥ 23 ॥

vidura uvāca tapo damo brahmavittaṃ vitānā: puṇyā vivāhā: satatānnadānam yeṣvevaite sapta guṇā vasanti samyagvṛttāstāni mahākulāni

येषां हि वृत्तं व्यथते न योनि-श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्।ते कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि॥ 24 ॥

yeṣāṃ hi vṛttaṃ vyathate na yoni-ścittaprasādena caranti dharmam te kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ tyaktānṛtāstāni mahākulāni

अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च।कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च॥ 25 ॥

anijyayā kuvivāhairvedasyotsādanena ca kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च।कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च॥ 26 ॥

devadravyavināśena brahmasvaharaṇena ca kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

ब्राह्मणानां परिभवात् परिवादाच्च भारत।कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च॥ 27 ॥

brāhmaṇānāṃ paribhavāt parivādācca bhārata kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca

कुलानि समुपेतानि गोभि: पुरुषतोऽर्थत:।कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्तत:॥ 28 ॥

kulāni samupetāni gobhi: puruṣato'rthata: kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttata:

वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि।कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद् यश:॥ 29 ॥

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahad yaśa:

वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् वित्तमेति च याति च।अक्षीणो वित्तत: क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हत:॥ 30 ॥

vṛttaṃ yatnena saṃrakṣed vittameti ca yāti ca akṣīṇo vittata: kṣīṇo vṛttatastu hato hata:

गोभि: पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया।कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्तत:॥ 31 ॥

gobhi: paśubhiraśvaiśca kṛṣyā ca susamṛddhayā kulāni na prarohanti yāni hīnāni vṛttata:

मा न: कुले वैरकृत् कश्चिदस्तु राजामात्यो मा परस्वापहारी।मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्य:॥ 32 ॥

mā na: kule vairakṛt kaścidastu rājāmātyo mā parasvāpahārī mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā pūrvāśī vā pitṛdevātithibhya:

यश्च नो ब्राह्मणान् हन्याद्यश्च नो ब्राह्मणान् द्विषेत्।न न: स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत् पितृन्॥ 33 ॥

yaśca no brāhmaṇān hanyādyaśca no brāhmaṇān dviṣet na na: sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapet pitṛn

तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता।सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन॥ 34 ॥

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana

श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम्।प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम्॥ 35 ॥

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmiṇām

सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजा:।एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथान्ये मनुष्या:॥ 36 ॥

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai śakto voḍhuṃ na tathānye mahījā: evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti mahākulīnā na tathānye manuṣyā:

न तन्मित्रं यस्य कोपाद् बिभेति यद् वा मित्रं शंकितेनोपचर्यम्।यस्मिन् मित्रे पितरीवाश्वसीत तद् वै मित्रं संगतानीतराणि॥ 37 ॥

na tanmitraṃ yasya kopād bibheti yad vā mitraṃ śaṃkitenopacaryam yasmin mitre pitarīvāśvasīta tad vai mitraṃ saṃgatānītarāṇi

य: कश्चिदप्यसम्बद्धो मित्रभावेन वर्तते।स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत् परायणम्॥ 38 ॥

ya: kaścidapyasambaddho mitrabhāvena vartate sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistat parāyaṇam

चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवत:।पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसंग्रह:॥ 39 ॥

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevata: pāriplavamaternityamadhruvo mitrasaṃgraha:

चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम्।अर्था: समभिवर्तन्ते हंसा: शुष्कं सरो यथा॥ 40 ॥

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam arthā: samabhivartante haṃsā: śuṣkaṃ saro yathā

अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्तत:।शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा॥ 41 ॥

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittata: śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā

सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये।तान् मृतानपि क्रव्यादा: कृतघ्नान्नोपभुंजते॥ 42 ॥

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye tān mṛtānapi kravyādā: kṛtaghnānnopabhuṃjate

अर्चयेदेव मित्राणि सति वासति वा धने।नानर्थयन् प्रजानाति मित्राणां सारफल्गुताम्॥ 43 ॥

arcayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane nānarthayan prajānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām

संतापाद् भ्रश्यते रूपं संतापाद् भ्रश्यते बलम्।संतापाद् भ्रश्यते ज्ञानं संतापाद् व्याधिमृच्छति॥ 44 ॥

saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ saṃtāpād bhraśyate balam saṃtāpād bhraśyate jñānaṃ saṃtāpād vyādhimṛcchati

अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते।अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मन: कृथा:॥ 45 ॥

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke mana: kṛthā:

पुनर्नरो म्रियते जायते च पुनर्नरो हीयते वर्धते च।पुनर्नरो याचति याच्यते च पुनर्नर: शोचति शोच्यते च॥ 46 ॥

punarnaro mriyate jāyate ca punarnaro hīyate vardhate ca punarnaro yācati yācyate ca punarnara: śocati śocyate ca

सुखं च दु:खं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च।पर्यायश: सर्वमेते स्पृशन्ति तस्माद् धीरो न च हृष्येन्न शोचेत्॥ 47 ॥

sukhaṃ ca du:khaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca paryāyaśa: sarvamete spṛśanti tasmād dhīro na ca hṛṣyenna śocet

चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि तेषां यद् यद् वर्धते यत्र यत्र।ततस्तत: स्रवते बुद्धिरस्य छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भ:॥ 48 ॥

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi teṣāṃ yad yad vardhate yatra yatra tatastata: sravate buddhirasya chidrodakumbhādiva nityamambha:

धृतराष्ट्र उवाच तनुरुद्ध: शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया।मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति॥ 49 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca tanuruddha: śikhī rājā mithyopacarito mayā mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati

नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्नमिदं मन:।यत् तत् पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते॥ 50 ॥

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ mana: yat tat padamanudvignaṃ tanme vada mahāmate

विदुर उवाच नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्।नान्यत्र लोभसंत्यागाच्छान्ं‌‌ति पश्यामि तेऽनघ॥ 51 ॥

vidura uvāca nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahāt nānyatra lobhasaṃtyāgācchānṃ‌‌ti paśyāmi te'nagha

बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत्।गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्ंति योगेन विन्दति॥ 52 ॥

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat guruśuśrūṣayā jñānaṃ śānṃti yogena vindati

अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिता:।रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिण:॥ 53 ॥

anāśritā dānapuṇyaṃ vedapuṇyamanāśritā: rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇa:

स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मण:।तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते॥ 54 ॥

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇa: tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate

स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते।न स्त्रीषु राजन् रतिमाप्नुवन्ति न मागधै: स्तूयमाना न सूतै:॥ 55 ॥

svāstīrṇāni śayanāni prapannā na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante na strīṣu rājan ratimāpnuvanti na māgadhai: stūyamānā na sūtai:

न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्ना:।न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति न वै भिन्ना: प्रशमं रोचयन्ति॥ 56 ॥

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnā: na vai bhinnā gauravaṃ prāpnuvanti na vai bhinnā: praśamaṃ rocayanti

न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्।भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं न विद्यते किंचिदन्यद् विनाशात्॥ 57 ॥

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ yogakṣemaṃ kalpate naiva teṣām bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ na vidyate kiṃcidanyad vināśāt

सम्पन्नं गोषु सम्भाव्यं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तप:।सम्भाव्यं चापलं स्त्रीषु सम्भाव्यं ज्ञातितो भयम्॥ 58 ॥

sampannaṃ goṣu sambhāvyaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapa: sambhāvyaṃ cāpalaṃ strīṣu sambhāvyaṃ jñātito bhayam

तन्तव: प्यायिता नित्यं तनवो बहुला: समा:।बहून् बहूत्वादायासान् सहन्तीत्युपमा सताम्॥ 59 ॥

tantava: pyāyitā nityaṃ tanavo bahulā: samā: bahūn bahūtvādāyāsān sahantītyupamā satām

धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च।धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ॥ 60 ॥

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha

ब्राह्मणेषु च ये शूरा: स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च।वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते॥ 61 ॥

brāhmaṇeṣu ca ye śūrā: strīṣu jñātiṣu goṣu ca vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te

महानप्येकजो वृक्षो बलवान् सुप्रतिष्ठित:।प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात्॥ 62 ॥

mahānapyekajo vṛkṣo balavān supratiṣṭhita: prasahya eva vātena saskandho mardituṃ kṣaṇāt

अथ ये सहिता वृक्षा: संघश: सुप्रतिष्ठिता:।ते हि शीघ्रतमान् वातान् सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात्॥ 63 ॥

atha ye sahitā vṛkṣā: saṃghaśa: supratiṣṭhitā: te hi śīghratamān vātān sahante'nyonyasaṃśrayāt

एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम्।शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम्॥ 64 ॥

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaikajam

अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च।ज्ञातय: सम्प्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत॥ 65 ॥

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca jñātaya: sampravardhante sarasīvotpalānyuta

अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातय: शिशव: स्त्रिय:।येषां चान्नानि भुंजीत ये च स्यु: शरणागता:॥ 66 ॥

avadhyā brāhmaṇā gāvo jñātaya: śiśava: striya: yeṣāṃ cānnāni bhuṃjīta ye ca syu: śaraṇāgatā:

न मनुष्ये गुण: कश्चिद् राजन् सधनतामृते।अनातुरत्वाद् भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिण:॥ 67 ॥

na manuṣye guṇa: kaścid rājan sadhanatāmṛte anāturatvād bhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇa:

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम्।सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य॥ 68 ॥

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogi pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamuṣṇam satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya

रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्।दु:खोपेता रोगिणो नित्यमेव न बुध्यन्ते धनभोगान्न सौख्यम्॥ 69 ॥

rogārditā na phalānyādriyante na vai labhante viṣayeṣu tattvam du:khopetā rogiṇo nityameva na budhyante dhanabhogānna saukhyam

पुरा ह्युक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन्।दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति॥ 70 ॥

purā hyuktaṃ nākarostvaṃ vaco me dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti

न तद् बलं यन्मृदुना विरुध्यते सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्य:।प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री-र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान्॥ 71 ॥

na tad balaṃ yanmṛdunā virudhyate sūkṣmo dharmastarasā sevitavya: pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrī-rmṛduprauḍhā gacchati putrapautrān

धार्तराष्ट्रा: पाण्डवान् पालयन्तु पाण्डो: सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु।एकारिमित्रा: कुरवो ह्येककार्या जीवन्तु राजन् सुखिन: समृद्धा:॥ 72 ॥

dhārtarāṣṭrā: pāṇḍavān pālayantu pāṇḍo: sutāstava putrāṃśca pāntu ekārimitrā: kuravo hyekakāryā jīvantu rājan sukhina: samṛddhā:

मेढीभूत: कौरवाणां त्वमद्य त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ।पार्थान् बालान् वनवासप्रतप्तान् गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन्॥ 73 ॥

meḍhībhūta: kauravāṇāṃ tvamadya tvayyādhīnaṃ kurukulamājamīḍha pārthān bālān vanavāsaprataptān gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan

संधत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै-र्मा तेऽन्तरं रिपव: प्रार्थयन्तु।सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र॥ 74 ॥

saṃdhatsva tvaṃ kaurava pāṇḍuputrai-rmā te'ntaraṃ ripava: prārthayantu satye sthitāste naradeva sarve duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra