ॐ सह नाववतु ।सह नौ भुनक्तु ।सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् ।तदेषाऽभ्युक्ता ।सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ।यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।सोऽश्नुते सर्वान् कामान्सह ।ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः ।आकाशाद्वायुः ।वायोरग्निः ।अग्नेरापः ।अद्भ्यः पृथिवी ।पृथिव्या ओषधयः ।ओषधीभ्योन्नम् ।अन्नात्पुरुषः ।स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः ।तस्येदमेव शिरः ।अयं दक्षिणः पक्षः ।अयमुत्तरः पक्षः ।अयमात्मा ।इदं पुच्छं प्रतिष्ठा ।तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai | tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || oṃ brahmavidāpnoti param | tadeṣā'bhyuktā | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute sarvān kāmānsaha | brahmaṇā vipaściteti || tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpaḥ | adbhyaḥ pṛthivī | pṛthivyā oṣadhayaḥ | oṣadhībhyonnam | annātpuruṣaḥ | sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ | tasyedameva śiraḥ | ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | ayamuttaraḥ pakṣaḥ | ayamātmā | idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1 || || iti anuvākaḥ
व्याख्याVyakhya
ब्रह्मानन्दवल्ली का यह प्रथम मन्त्र उपनिषद्-साहित्य के सबसे प्रसिद्ध 'स्वरूप-लक्षण' को प्रस्तुत करता है: "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" — ब्रह्म सत्य (अपरिवर्तनशील, त्रिकाल-अबाधित अस्तित्व), ज्ञान (शुद्ध चेतना, स्वयंप्रकाश ज्ञान) और अनन्त (देश, काल और वस्तु की सीमाओं से परे) है। जो मनुष्य इस परमतत्त्व को अपनी ही हृदय-गुहा के परम आकाश में साक्षात् अनुभव कर लेता है, वह उस सर्वज्ञ ब्रह्म के साथ समस्त कामनाओं को युगपत् (एक साथ) भोग लेता है — अर्थात् वह पूर्णकाम और कृतकृत्य हो जाता है।
विज्ञान एवं आधुनिक उपयोगScience & Modern Application
“क्या आप जीवन भर अपनी परिमित उपाधियों (डिग्री, पद, बैंक-बैलेंस) को सहेजने में लगे रहेंगे, अथवा अपने भीतर छिपे उस 'अनंत' का साक्षात्कार करने का साहस जुटाएंगे?”
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
चेतना का गैर-स्थानीय सिद्धांत (Non-local Consciousness) और क्वांटम सूचना विज्ञान: भौतिक ब्रह्मांड में पदार्थ और ऊर्जा काल और स्थान (Space-time) की सीमाओं में बँधे हैं, किंतु चेतना की मौलिक प्रकृति असीम (Infinite) और सर्वव्यापी है। न्यूरोसाइंस में जब मस्तिष्क की 'डिफ़ॉल्ट मोड नेटवर्क' (DMN) की अति-सक्रियता शांत होती है, तब साधक सीमाबद्ध 'अहं' से मुक्त होकर एक अखंड, अपरिवर्तनीय चेतना-क्षेत्र (Oceanic awareness) का अनुभव करता है, जिसे उपनिषद् सत्य, ज्ञान और अनन्त कहता है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Gita Press Edition (Book Code 0071). Gita Press Gorakhpur (Official Publication)
- Translation
- Gita Press Editorial Board (Hindi)
- Last updated
- 2026-10-24
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
- पाठ-भेद · Variant readings
- Collated with Anandashram Sanskrit Series No. 12.
Found a mistake?