Manusmriti
8
अध्याय 8 / 12

Adhyāya 8

419 श्लोकभाग 3/4 · श्लोक 8.192–8.311

पूर्ण अध्याय पाठ120 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 8.192

निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद्दमम् ।तथोपनिधिहर्तारमविशेषेण पार्थिवः

nikṣepasyāpahartāraṃ tatsamaṃ dāpayeddamam | tathopanidhihartāramaviśeṣeṇa pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

कठोर वचन-गाली आदि का निर्णय । डेढ सौ या दो सौ पण दरड करे । शूद्र को तो पीटनाही योग्य पर्वास और शूद्र को गाली दे तो वारह पण दरड करे। द्विजाति अपने लमान वणे को गाली दे तो वारह पण और गंदी गाली दे

English

The king should compel him who does not restore an open deposit, and in like manner him who retains a sealed deposit, to pay a fine equal (to its value).

अध्याय 8

श्लोक 8.193

उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ।ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः

upadhābhiśca yaḥ kaścitparadravyaṃ harennaraḥ | sasahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhairvadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

यदि नाम और जाति को चोलकर देष से द्विजातियों को गाली दे तो उस शुत्र के सुख में आग्नि मै तपाईं दश अगुल की कॉल डाले । शद, अभिमान से द्विजों को धर्मोपदेश करे तो राजा उसके मुख और कान में खोलता तेल छोड़वावे। यदि अभिमान

English

That man who by false pretences may possess himself of another's property, shall be publicly punished by various (modes of) corporal (or capital) chastisement, together with his accomplices.

अध्याय 8

श्लोक 8.194

निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ ।तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डमर्हति

nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṃśca kulasaṃnidhau | tāvāneva sa vijñeyo vibruvan daṇḍamarhati

हिन्दी अर्थ

केशेषु गहतो इस्ता छेदयेदविचारयन् । पादयोरदाढिकायां च थीवायां इपणेपु च

English

If a deposit of a particular description or quantity is bailed by anybody in the presence of a number (of witnesses), it must be known to be of that particular (description and quantity; the depositary) who makes a false statement (regarding it) is liable to a fine.

अध्याय 8

श्लोक 8.195

मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा ।मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः

mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā | mitha eva pradātavyo yathā dāyastathā grahaḥ

हिन्दी अर्थ

द्ण्डपारुष्य-मार पीट का निय ! डाले यही सञुजी की आजा है । दाथ, दंडा उठाकर भारे तो हाथ और कोप से पैर से मारे तो पैर कारने योग्य है । नीच ज्ञाति का ऊँची जातिवाले के साथ अभिमान से वेठना चाहे तो उसकी

English

But if anything is delivered or received privately, it must be privately returned; as the bailment (was, so should be) the re-delivery.

अध्याय 8

श्लोक 8.196

निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च ।राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम्

nikṣiptasya dhanasyaivaṃ prītyopanihitasya ca | rājā vinirṇayaṃ kuryādakṣiṇvannyāsadhāriṇam

हिन्दी अर्थ

'खाल खींचने और खून निकालने पर सौ पण दरड करे मांस कारे तो छःबिप्क और हइ तोड़े तो देशनिकाले की सज़ा करे। संपूर्ण वृक्षी का उपयोग विचार कर उनके कारनेचाले को दुरड देवे ! मदुप्य और पशर्ओो को मारने पर जैसा अधिक दुःख हो

English

Thus let the king decide (causes) concerning a deposit and a friendly loan (for use) without showing (undue) rigour to the depositary.

अध्याय 8

श्लोक 8.197

विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसंमतः ।न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम्

vikrīṇīte parasya svaṃ yo'svāmī svāmyasaṃmataḥ | na taṃ nayeta sākṣyaṃ tu stenamastenamāninam

हिन्दी अर्थ

चर्मेचामिकभाणडेषु का्टलोष्ठमयेषु च ।

English

If anybody sells the property of another man, without being the owner and without the assent of the owner, the (judge) shall not admit him who is a thief, though he may not consider himself as a thief, as a witness (in any case).

अध्याय 8

श्लोक 8.198

अवहार्यो भवेत्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् ।निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्

avahāryo bhavetcaiva sānvayaḥ ṣaṭśataṃ damam | niranvayo'napasaraḥ prāptaḥ syāccaurakilbiṣam

हिन्दी अर्थ

हाथ, पेर आदि अङ्ग तोड़ने वा घायल करनेवाले से उसके देय । जो जानकर वा न जानकर किसी की कोई वस्तु बिगाड़े तो उसको दाम वसैरह देकर खुश करे और राजा को उतनाही दरड देय। चमड़ां, चाम के पा्रमशक आदि, काठ और मिट्टी के

English

If the (offender) is a kinsman (of the owner), he shall be fined six hundred panas; if he is not a kinsman, nor has any excuse, he shall be guilty of theft.

अध्याय 8

श्लोक 8.199

अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः

asvāminā kṛto yastu dāyo vikraya eva vā | akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

जहा साराथ क चतुर न हान स रथ इधर उधर चलता है ञ्स ख चुक्तसान हाच पर स्याम का दा सा पण दरड दाना चाइंप अर साराथ चतुर होशियार हा ता उखाका दा खा पण दरड करे । सारथि कुशल न होने पर जो सवारी करते हैं वे खव सो

English

A gift or sale, made by anybody else but the owner, must be considered as null and void, according to the rule in judicial proceedings.

अध्याय 8

श्लोक 8.200

सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्व चित् ।आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः

sambhogo dṛśyate yatra na dṛśyetāgamaḥ kva cit | āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na sambhoga iti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

मागे में पशु या दूसरी गाडी से रुकने पर भी सारथी हॉकते चला जाय ओर किसीके चोट लग जाय तो राजा तुरंत नाचे लिखा दरड करेः--मजुप्य का प्राणुघात हुआ हो तो चोर के मुवाफ़िक़ दण्ड गो, हाथी, ऊंट, घोड़ा आदि बड़े पशुओं का घात

English

Where possession is evident, but no title is perceived, there the title (shall be) a proof (of ownership), not possession; such is the settled rule.

अध्याय 8

श्लोक 8.201

विक्रयाद्यो धनं किं चिद्गृह्णीयात्कुलसंनिधौ ।क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम्

vikrayādyo dhanaṃ kiṃ cidgṛhṇīyātkulasaṃnidhau | krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate dhanam

हिन्दी अर्थ

राजा चोरों को दरड देने में सदा पूरा यल फरे । क्योंकि चोरों के निग्रह से राजा का यश और राज्य बृद्धि को

English

He who obtains a chattel in the market before a number (of witnesses), acquires that chattel with a clear legal title by purchase.

अध्याय 8

श्लोक 8.202

अथ मूलमनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः ।अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम्

atha mūlamanāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ | adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam

हिन्दी अर्थ

यदधीते यद्यजते यहदाति यदर्थति। .. ....... ''

English

If the original (seller) be not producible, (the buyer) being exculpated by a public sale, must be dismissed by the king without punishment, but (the former owner) who lost the chattel shall receive it (back from the buyer).

अध्याय 8

श्लोक 8.203

नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति ।न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम्

nānyadanyena saṃsṛṣṭarūpaṃ vikrayamarhati | na cāsāraṃ na ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam

हिन्दी अर्थ

जो राजा अभय देता है वह सदा-पूज्य है। उस अभयदक्षिणा देनेचाले का राज्य खूब बढ्ता है । 'जो रक्षा करता है उस राजा का सत्र के अमे से छुठा भाय होता है और जो रक्षा नहीं करता उसका सवके अथम में स छुठा भाग होता” है। जी रक्षाशोल हें

English

One commodity mixed with another must not be sold (as pure), nor a bad one (as good), nor less (than the proper quantity or weight), nor anything that is not at hand or that is concealed.

अध्याय 8

श्लोक 8.204

न सावद्यं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितं अन्यां चेद्दर्शयित्वाऽन्या वोढुः कन्या प्रदीयते ।उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन् मनुः

na sāvadyaṃ na ca nyūnaṃ na dūre na tirohitaṃ anyāṃ ceddarśayitvā'nyā voḍhuḥ kanyā pradīyate | ubhe ta ekaśulkena vahedityabravīn manuḥ

हिन्दी अर्थ

घमेमयोदा से रदित, नास्तिक; प्रज्ञा घन ठगनेवाला और , विना प्रजापालन कर लेनेवोला राजा नरकगामी होता दे! अधर्मी को तीन उपायों से सदा घश में रक्‍घे-नज्ञरवंद, कैद और चत आदि से मारकर ॥ ३०६-३१० ॥

English

If, after one damsel has been shown, another be given to the bridegroom, he may marry them both for the same price; that Manu ordained.

अध्याय 8

श्लोक 8.205

नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना ।पूर्वं दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डमर्हति

nonmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭamaithunā | pūrvaṃ doṣānabhikhyāpya pradātā daṇḍamarhati

हिन्दी अर्थ

पापियों को दरड देने से ओर साधु पुरुषा का संग्रह करन से कोई वादी--प्रतिवाबी और बालक, बृद्ध और पीडित मडुष्य शपते दुःख से ढुखी होकर कोई कुषचन कद दे तो राजा उनका झमाकरे । जो आक्षेप बचन को सहककर लेता है बह राजा स्वर्ग

English

He who gives (a damsel in marriage), having first openly declared her blemishes, whether she be insane, or afflicted with leprosy, or have lost her virginity, is not liable to punishment.

अध्याय 8

श्लोक 8.206

ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।तस्य कर्मानुरूपेण देयोंशः सहकर्तृभिः

ṛtvigyadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet | tasya karmānurūpeṇa deyoṃśaḥ sahakartṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

गर्सघाती का पाप उसके अन्न खानेवाले को, व्यभिचारिणी स्त्री का पाप उसके पति को, शिष्य का पाप गुरु को और यश करनेवाले का करानेवाले को क्षमा करनें से लगता है। पेसही छोड़ने स राजा को पाप होता इं। पाप करके भा राजदराड पाय

English

If an officiating priest, chosen to perform a sacrifice, abandons his work, a share only (of the fee) in proportion to the work (done) shall be given to him by those who work with him.

अध्याय 8

श्लोक 8.207

दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।कृत्स्नमेव लभेतांशमन्येनैव च कारयेत्

dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan | kṛtsnameva labhetāṃśamanyenaiva ca kārayet

हिन्दी अर्थ

तथा धरिममेयानां शतादभ्यविके वधः ।

English

But he who abandons his work after the sacrificial fees have been given, shall obtain his full share and cause to be performed (what remains) by another (priest).

अध्याय 8

श्लोक 8.208

यस्मिन् कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः ।स एव ता आददीत भजेरन् सर्व एव वा

yasmin karmaṇi yāstu syuruktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ | sa eva tā ādadīta bhajeran sarva eva vā

हिन्दी अर्थ

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ।

English

But if (specific) fees are ordained for the several parts of a rite, shall he (who performs the part) receive them, or shall they all share them?

अध्याय 8

श्लोक 8.209

रथं हरेत्चाध्वर्युर्ब्रह्माऽधाने च वाजिनम् ।होता वाऽपि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनः क्रये

rathaṃ haretcādhvaryurbrahmā'dhāne ca vājinam | hotā vā'pi haredaśvamudgātā cāpyanaḥ kraye

हिन्दी अर्थ

, जो पुरुष कूप पर से रस्सी और घडा चुरावे या जो पोशाला को तोड़े उसपर एकमासिक दरड करे और वह उस चीज़ को वहा धाले को खूब पीरे और इससे क्रम हो तो ग्यारहगुना जुर्भावा करें और चोरी का माल उसके मालिक को दिलावे । ऐसेही

English

The Adhvaryu priest shall take the chariot, and the Brahman at the kindling of the fires (Agnyadhana) a horse, the Hotri priest shall also take a horse, and the Udgatri the cart, (used) when (the Soma) is purchased.

अध्याय 8

श्लोक 8.210

सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे ।तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः

sarveṣāmardhino mukhyāstadardhenārdhino'pare | tṛtīyinastṛtīyāṃśāścaturthāṃśāśca pādinaḥ

हिन्दी अर्थ

के अनुसार राजा दण्ड करे। ब्राह्मणाँ की और गौ की चोरी या छुरी से मारने पर तुरन्त आधा पैर कटवा देना चाहिए। सूत, कपास, मदिरा की गाद,-योवर, गुड, वह, दूध, साठा, जल और वृण- घास चुराने पर मूल्य से दूना दरड करे॥ ३२४-३२६

English

The (four) chief priests among all (the sixteen), who are entitled to one half, shall receive a moiety (of the fee), the next (four) one half of that, the set entitled to a third share, one third, and those entitled to a fourth a quarter.

अध्याय 8

श्लोक 8.211

सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरिह मानवैः ।अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना

sambhūya svāni karmāṇi kurvadbhiriha mānavaiḥ | anena vidhiyogena kartavyāṃśaprakalpanā

हिन्दी अर्थ

ड्या, तेल; घी, मांस, मधु, पशुओं के सींग आदि और पेसेही दुखरे पदार्थ, मदिरा, भात और सघ भांति के पक्ताच चुराने: पर माल के दाम से दूना दाम दरड करे। फूल, खत का हरा अन्न; दरड करे! सफा अन्न, शाक, 'मूल और फलो का चोर यदि

English

By the application of these principles the allotment of shares must be made among those men who here (below) perform their work conjointly.

अध्याय 8

श्लोक 8.212

धर्मार्थं येन दत्तं स्यात्कस्मै चिद्याचते धनम् ।पश्चाच्च न तथा तत्स्यान्न देयं तस्य तद्भवेत्

dharmārthaṃ yena dattaṃ syātkasmai cidyācate dhanam | paścācca na tathā tatsyānna deyaṃ tasya tadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि अपने अमं स न चल- ता राजा इनका सी शशक्षा देवेन साधारणःमञुष्य-को जिल झपरर्र के लिए एक प्रण दरड करे; उस झपराध सं राजा अपने लप हजार पण दराड कर, यह मर्यादा है। चोरी 'करने'में शद को आठशुना, बैश्यःकोः सोलह

English

Should money be given (or promised) for a pious purpose by one man to another who asks for it, the gift shall be void, if the (money is) afterwards not (used) in the manner (stated).

अध्याय 8

श्लोक 8.213

यदि संसाधयेत्तत्तु दर्पात्लोभेन वा पुनः ।राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात्तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः

yadi saṃsādhayettattu darpātlobhena vā punaḥ | rājñā dāpyaḥ suvarṇaṃ syāttasya steyasya niṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

आदेदानः परक्ेत्रान्न दणडं वातुंमहैति ॥ ३४१-॥ . चिना वाडा के खेतों से फल, सूल, अग्निहोत्र के लिए काष्ठ, शोगग्रों के लिए घाल कोई लेवे तो वह चोरी नहीं कहाती--मचुजी, कहते हैं । जो ब्राह्मण परधन हरण करनेवाले को यज्ञ कराकर ये :

English

But if the (recipient) through pride or greed tries to enforce (the fulfilment of the promise), he shall be compelled by the king to pay one suvarna as an expiation for his theft.

अध्याय 8

श्लोक 8.214

दत्तस्यैषौदिता धर्म्या यथावदनपक्रिया ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम्

dattasyaiṣauditā dharmyā yathāvadanapakriyā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vetanasyānapakriyām

हिन्दी अर्थ

साइसे वतमानं. तु-यो म्यति पार्थिवः-। .. . नं सित्रकारणाद्वाजा विपुलादा: धनागमात् ।

English

Thus the lawful subtraction of a gift has been fully explained; I will next propound (the law for) the non-payment of wages.

अध्याय 8

श्लोक 8.215

भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् ।अनार्तो स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम्

bhṛto nārto na kuryādyo darpātkarma yathoditam | anārto sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalānyaṣṭau na deyaṃ cāsya vetanam

हिन्दी अर्थ

' इस घकार उक्त विधि से चोरों का'निम्रह करने से. राजा इस खुयशं चांहनेवाला राजा छुटेरे मनुष्यों के निभ्नह में क्षंणमाज भी... देरी न क्रे । कुवाच्य कइनेवाले, चोर और मार-पीट करने वालों की अपेक्षा लुटेरों को अधिक अपराधी जानना चाहिए

English

A hired (servant or workman) who, without being ill, out of pride fails to perform his work according to the agreement, shall be fined eight krishnalas and no wages shall be paid to him.

अध्याय 8

श्लोक 8.216

आर्तस्तु कुर्यात्स्वस्थः सन् यथाभाषितमादितः ।स दीर्घस्यापि कालस्य तत्लभेतेव वेतनम्

ārtastu kuryātsvasthaḥ san yathābhāṣitamāditaḥ | sa dīrghasyāpi kālasya tatlabheteva vetanam

हिन्दी अर्थ

का नाश होता हो, उस समय द्विजोंकों अख प्रहण करना चाहिए। चिपत्ति में धर्म युद्ध से मारचेवाला पापभागी नहीं, होता । शुरु, बालक, बूढ़ा घेदश ब्राह्मण भी आततायीपन से मारने झव तो , चिना विचार उनके ऊपर प्रहार करे

English

But (if he is really) ill, (and) after recovery performs (his work) according to the original agreement, he shall receive his wages even after (the lapse of) a very long time.

अध्याय 8

श्लोक 8.217

यथोक्तमार्तः सुस्थो वा यस्तत्कर्म न कारयेत् ।न तस्य वेतनं देयमल्पोनस्यापि कर्मणः

yathoktamārtaḥ sustho vā yastatkarma na kārayet | na tasya vetanaṃ deyamalponasyāpi karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

येन भूलइरो धर्मः सर्वनाशाय करप्यते

English

But if he, whether sick or well, does not (perform or) cause to be performed (by others) his work according to his agreement, the wages for that work shall not be given to him, even (if it be only) slightly incomplete.

अध्याय 8

श्लोक 8.218

एष धर्मोऽखिलेनोक्तो वेतनादानकर्मणः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम्

eṣa dharmo'khilenokto vetanādānakarmaṇaḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ samayabhedinām

हिन्दी अर्थ

परस्य पतन्या पुरुष संभा योजयन् रहः।

English

Thus the law for the non-payment of wages has been completely stated; I will next explain the law concerning men who break an agreement.

अध्याय 8

श्लोक 8.219

यो ग्रामदेशसङ्घानां कृत्वा सत्येन संविदम् ।विसंवदेन्नरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

yo grāmadeśasaṅghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam | visaṃvadennaro lobhāttaṃ rāṣṭrādvipravāsayet

हिन्दी अर्थ

-उपचारक्किया केलिः स्पशों भूषणवाससाम्।

English

If a man belonging to a corporation inhabiting a village or a district, after swearing to an agreement, breaks it through avarice, (the king) shall banish him from his realm,

अध्याय 8

श्लोक 8.220

निगृह्य दापयेच्चैनं समयव्यभिचारिणम् ।चतुःसुवर्णान् षण्निष्कांश्शतमानं च राजकम्

nigṛhya dāpayeccainaṃ samayavyabhicāriṇam | catuḥsuvarṇān ṣaṇniṣkāṃśśatamānaṃ ca rājakam

हिन्दी अर्थ

शूद्र घाणी के साथ व्यभिचार करे तो मार डालने लायक़ चाहिए! भिक्षुक, भाट, यश में दीक्षित, रसोइया और कारीयर खिया फे साथ वाते विना रोक फर सकते हैं । जिसको निषेध है चह परखी के साथ याते न करे। करनेवाला एक खुवर्ण दरड के

English

And having imprisoned such a breaker of an agreement, he shall compel him to pay six nishkas, (each of) four suvarnas, and one satamana of silver.

अध्याय 8

श्लोक 8.221

एतद्दण्डविधिं कुर्याद्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम्

etaddaṇḍavidhiṃ kuryāddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | grāmajātisamūheṣu samayavyabhicāriṇām

हिन्दी अर्थ

उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यों वधमहीते । - शुल्क ददयात्सेवमानः समामिच्छेत पिता यदि ॥३३ दे ' बध के योग्य हैं । पर चाइनेचाली फे साथ गमन करे और वहं चुदंप सजातीय हो तो वंध योग्य नहीं होतां । उत्तम जाति के पुरुष

English

A righteous king shall apply this law of fines in villages and castes (gati) to those who break an agreement.

अध्याय 8

श्लोक 8.222

क्रीत्वा विक्रीय वा किं चिद्यस्यैहानुशयो भवेत् ।सोऽन्तर्दशाहात्तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा

krītvā vikrīya vā kiṃ cidyasyaihānuśayo bhavet | so'ntardaśāhāttaddravyaṃ dadyāccaivādadīta vā

हिन्दी अर्थ

पुमांसं दाइयित्पापं शयने तत्त आयसे १ : जो मजण्य अभिमान और बलात्कार से कन्या को अजञलिरवो से चियाड़े उसको दोनों अज्ललियां करचा' दे कोर छु; सी पक्ष -दूयड . क! समान जाति और सकामा कन्या को ऐूषित करनेवाले की

English

If anybody in this (world), after buying or selling anything, repent (of his bargain), he may return or take (back) that chattel within ten days.

अध्याय 8

श्लोक 8.223

परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् ।आददानो ददत्चैव राज्ञा दण्ड्यौ शतानि षट्

pareṇa tu daśāhasya na dadyānnāpi dāpayet | ādadāno dadatcaiva rājñā daṇḍyau śatāni ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

शद्रो गृ्तमगु्तं वा हैजातं वशमावसन् ।

English

But after (the lapse of) ten days he may neither give nor cause it to be given (back); both he who takes it (back) and he who gives it (back, except by consent) shall be fined by the king six hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.224

यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्

yastu doṣavatīṃ kanyāmanākhyāya prayacchati | tasya kuryānnṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān

हिन्दी अर्थ

इना दोना यादिप । हीन जाति या चाण्डाली के साथ व्यभिचार चार करे तो उसका अग काव्डालं, सर्वेस्घहरणु करे ॥३७२-२७४॥

English

But the king himself shall impose a fine of ninety-six panas on him who gives a blemished damsel (to a suitor) without informing (him of the blemish).

अध्याय 8

श्लोक 8.225

अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः ।स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन्

akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyāddveṣeṇa mānavaḥ | sa śataṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ tasyā doṣamadarśayan

हिन्दी अर्थ

उसका शिरं गधे के सूत से मुड़वा देय । चेशय और कषत्रिय; यदि. पर हज़ार पण दरड करे । चेही दोनों यदि रक्षित ब्राह्मणी ले गमन” करें, शर की भांति दण्ड पावे अथवा चटाई में लपेंट कर जलषा' पर हज़ार पण दण्ड करे और इच्छाबालां से गमन करे तो पाँच .

English

But that man who, out of malice, says of a maiden, 'She is not a maiden,' shall be fined one hundred (panas), if he cannot prove her blemish.

अध्याय 8

श्लोक 8.226

पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः ।नाकन्यासु क्व चिन्नॄणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः

pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsveva pratiṣṭhitāḥ | nākanyāsu kva cinnṝṇāṃ luptadharmakriyā hi tāḥ

हिन्दी अर्थ

'. न आहाणवधाइसूयानधर्मो-विद्यते भुवि । ˆ ˆ -.:.. ब्राह्मण का, शिर सुड़ा देनाही माणान्त देरड देना है दससे को अआशणान्त दरड का विधान हैं कंसाः सां अपराध ब्राह्मण" ने किया " “हित देश से निकाल देवे । ब्राह्मण बघ से अधिक कोई अधर्म नहीं

English

The nuptial texts are applied solely to virgins, (and) nowhere among men to females who have lost their virginity, for such (females) are excluded from religious ceremonies.

अध्याय 8

श्लोक 8.227

पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् ।तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे

pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam | teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade

हिन्दी अर्थ

घश्या और शूद्रा से व्यभिचार करे तो पाँच सौ पण दरड करे। और चःएडालो-भागनसे गमंत करने पर हज़ार पण दण्ड करे॥ ३८३-३८४

English

The nuptial texts are a certain proof (that a maiden has been made a lawful) wife; but the learned should know that they (and the marriage ceremony are complete with the seventh step (of the bride around the sacred fire).

अध्याय 8

श्लोक 8.228

यस्मिन् यस्मिन् कृते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् ।तमनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत्

yasmin yasmin kṛte kārye yasyehānuśayo bhavet | tamanena vidhānena dharmye pathi niveśayet

हिन्दी अर्थ

घतेपां निमहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके ।

English

If anybody in this (world) repent of any completed transaction, (the king) shall keep him on the road of rectitude in accordance with the rules given above.

अध्याय 8

श्लोक 8.229

पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे ।विवादं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः

paśuṣu svāmināṃ caiva pālānāṃ ca vyatikrame | vivādaṃ sampravakṣyāmi yathāvaddharmatattvataḥ

हिन्दी अर्थ

“जिस राजा के नगर में न चोर है, न व्यभिचारी हैं, न कुवाच्य कहनेवाले हैं, न लुटेरे हैं, और न मारपीट करनेवाले हैँ घह . करने से राजा का राज्य और यश फैलता है । जो यजमान अपने यजमान को छोड़ दे उन दोनों पर राजा सौ सो पण दरड करे

English

I will fully declare in accordance with the true law (the rules concerning) the disputes, (arising) from the transgressions of owners of cattle and of herdsmen.

अध्याय 8

श्लोक 8.230

दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे ।योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो वक्तव्यतामियात्

divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe | yogakṣeme'nyathā cettu pālo vaktavyatāmiyāt

हिन्दी अर्थ

धोधी सेमर के चिकने पाट पर धीरे धीरे कपड़े 'घोवे, कपड़ों को चदले, नहँ और न वहुत दिनो तक पड़ा रक्खे। जुलाहा द्श' पल दूत लेकर मांडी के संवच से ग्यारह पल कपड़ा देवे । यदि 'लिळाफ़ करे तो उल पर राजा वारह पण् दण्ड दिलावे । जो पुरुप

English

During the day the responsibility for the safety (of the cattle rests) on the herdsman, during the night on the owner, (provided they are) in his house; (if it be) otherwise, the herdsman will be responsible (for them also during the night).

अध्याय 8

श्लोक 8.231

गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् ।गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात्पालेऽभृते भृतिः

gopaḥ kṣīrabhṛto yastu sa duhyāddaśato varām | gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syātpāle'bhṛte bhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

राजा अपने देश के जिन प्रसिद्ध चस्तुओं को परदेश मे व्यापारार्थ ज्ञाने से रोके उनको लोभबश कोई लेजाय तो राजा उसका सर्वस्व छीन लेय! चुगीधर से डिपानेवाला, असमय में ख़रीद-बेच करनेवाला, गिनती-तोल में मूठ घोलनेवाला वस्तु

English

A hired herdsman who is paid with milk, may milk with the consent of the owner the best (cow) out of ten; such shall be his hire if no (other) wages (are paid).

अध्याय 8

श्लोक 8.232

नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम् ।हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात्पाल एव तु

naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam | hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyātpāla eva tu

हिन्दी अर्थ

दीघाध्वानि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् ।

English

The herdsman alone shall make good (the loss of a beast) strayed, destroyed by worms, killed by dogs or (by falling) into a pit, if he did not duly exert himself (to prevent it).

अध्याय 8

श्लोक 8.233

विघुष्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुमर्हति ।यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति

vighuṣya tu hṛtaṃ caurairna pālo dātumarhati | yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati

हिन्दी अर्थ

पुल, नदी का महसूल । नदी पार करने में खाली गाड़ी का एक पण, भार सहित मचुष्यो का आजा पण, पछ और खी का चौथाई पण और खाली सचुष्य से पणा आउचाँ साय महसूल लेग्र । मालमरी गाड़ी पार

English

But for (an animal) stolen by thieves, though he raised an alarm, the herdsman shall not pay, provided he gives notice to his master at the proper place and time.

अध्याय 8

श्लोक 8.234

कर्णौ चर्म च वालांश्च बस्तिं स्नायुं च रोचनाम् ।पशुषु स्वामिनां दद्यान् मृतेष्वङ्कानि दर्शयेत्

karṇau carma ca vālāṃśca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām | paśuṣu svāmināṃ dadyān mṛteṣvaṅkāni darśayet

हिन्दी अर्थ

दाशापराधतस्तोये हैविके नास्ति नियहः

English

If cattle die, let him carry to his master their ears, skin, tails, bladders, tendons, and the yellow concrete bile, and let him point out their particular. marks.

अध्याय 8

श्लोक 8.235

अङ्कांश्च दर्शयेत्) अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति ।यां प्रसह्य वृको हन्यात्पाले तत्किल्बिषं भवेत्

aṅkāṃśca darśayet) ajāvike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tvanāyati | yāṃ prasahya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

दो महीना से अधिक की गसिणी, वानप्रस्थ, संन्यासी और फे दोप से जो कुछ दानि हो, बद मल्लाह लोग इकट्ठा होकर अपने भाग में से देवें ! यह नौका से नदी पार होने का निय और जल में मल्लाहों के व्यवहार का निर्णय कहा है. । यादे कोई हैवी चि-

English

But if goats or sheep are surrounded by wolves and the herdsman does not hasten (to their assistance), lie shall be responsible for any (animal) which a wolf may attack and kill.

अध्याय 8

श्लोक 8.236

तासां चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने ।यामुत्प्लुत्य वृको हन्यान्न पालस्तत्र किल्बिषी

tāsāṃ cedavaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane | yāmutplutya vṛko hanyānna pālastatra kilbiṣī

हिन्दी अर्थ

कराचे। आर शूद्रा स धजाका खचा कराने आयका स रहित करावे तो उसपर राजा छ सौ पण दरड करे खरीदे वः. विना के लिएही पेदो किया है। स्वामी से छुड़ाया हुआ भी यद्र दास कर्म को नहीं छोड़ सकता क्याकि वह उसका स्वाभाविक थमे

English

But if they, kept in (proper) order, graze together in the forest, and a wolf, suddenly jumping on one of them, kills it, the herdsman shall bear in that case no responsibility.

अध्याय 8

श्लोक 8.237

धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः ।शम्यापातास्त्रयो वाऽपि त्रिगुणो नगरस्य तु

dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syātsamantataḥ | śamyāpātāstrayo vā'pi triguṇo nagarasya tu

हिन्दी अर्थ

युद सें जीतकर लाया हुआ, सक्त दास, दासीपुत खरीदा हुआ, किसी का दिया हत्या, परपरा से मात और द्रड-शुद्धि के लिए जिसने दासपना किया हो, ये खात प्रकार के दाख होते हैं । भायो, पुत्र और दाल इन तीनों को मेठुते विव कहा है, ये जो

English

On all sides of a village a space, one hundred dhanus or three samya-throws (in breadth), shall be reserved (for pasture), and thrice (that space) round a town.

अध्याय 8

श्लोक 8.238

तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि ।न तत्र प्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम्

tatrāparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ paśavo yadi | na tatra praṇayeddaṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

वे अपने कर्म से इरकर ससार को उपद्र्यों से दुखी करेगे। राजा प्रतिदिन आरम्भ किये कार्यों का, सवारियों का, नियत आय-यय, खान और धन-भएडार का अवलोकन करे । इसप्रकार राजा इन सव व्यवहारा का निर्णय करताइआ सब पापों का

English

If the cattle do damage to unfenced crops on that (common), the king shall in that case not punish the herdsmen.

अध्याय 8

श्लोक 8.239

वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्त्रो न विलोकयेत् ।छिद्रं च वारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम्

vṛtiṃ tatra prakurvīta yāmuṣtro na vilokayet | chidraṃ ca vārayetsarvaṃ śvasūkaramukhānugam

हिन्दी अर्थ

पिता रक्षति कोमारे भता रक्षति योवने। .

English

(The owner of the field) shall make there a hedge over which a camel cannot look, and stop every gap through which a dog or a boar can thrust his head.

अध्याय 8

श्लोक 8.240

पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः ।सपालः शतदण्डार्हो विपालान् वारयेत्पशून्

pathi kṣetre parivṛte grāmāntīye'tha vā punaḥ | sapālaḥ śatadaṇḍārho vipālān vārayetpaśūn

हिन्दी अर्थ

अपने हनातन धमे में स्थित पुरुष और स्त्रियो के संयोग और ' ' वियोग समय के धर्म कहे जाते हैः-- पुरुष को अपनी खियों को कभी स्वतन्त्र न होने देना चाहिए । नाच गान म आसक्क खियों को अपने वशमें रखना चाहिए । वॉर

English

(If cattle do mischief) in an enclosed field near a highway or near a village, the herdsman shall be fined one hundred (panas);

अध्याय 8

श्लोक 8.241

क्षेत्रेष्वन्येषु तु पशुः सपादं पणमर्हति ।सर्वत्र तु सदो देयः क्षेत्रिकस्यैति धारणा

kṣetreṣvanyeṣu tu paśuḥ sapādaṃ paṇamarhati | sarvatra tu sado deyaḥ kṣetrikasyaiti dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

खियों की रक्षा करने से पुरुष अपनी संतान को घर्णसङ्कर 'दोने से घचाता है, अपने चरित्र को निर्दोष रखता है, अपने कुल की मर्यादा बढ़ाता है, अपनी और अपने धर्म कौ रक्षा करता , लेता है। अपनी खो में फिर जन्मता है इसीसे खरी जाया कद"

English

(For damage) in other fields (each head of) cattle shall (pay a fine of one (pana) and a quarter, and in all (cases the value of) the crop (destroyed) shall be made good to the owner of the field; that is the settled rule.

अध्याय 8

श्लोक 8.242

अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान् देवपशूंस्तथा ।सपालान् वा विपालान् वा न दण्ड्यान् मनुरब्रवीत्

anirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣān devapaśūṃstathā | sapālān vā vipālān vā na daṇḍyān manurabravīt

हिन्दी अर्थ

अरक्षिता रहे रुद्धाः पुरुषेरातकारिभिः,। व

English

But Manu has declared that no fine shall be paid for (damage done by) a cow within ten days after her calving, by bulls and by cattle sacred to the gods, whether they are attended by a herdsman or not.

अध्याय 8

श्लोक 8.243

क्षेत्रियस्यात्यये दण्डो भागाद्दशगुणो भवेत् ।क्षेत्रिकस्यात्यये ततोऽर्धदण्डो भृत्यानामज्ञानात्क्षेत्रिकस्य तु

kṣetriyasyātyaye daṇḍo bhāgāddaśaguṇo bhavet | kṣetrikasyātyaye tato'rdhadaṇḍo bhṛtyānāmajñānātkṣetrikasya tu

हिन्दी अर्थ

घन-सँग्रह, “खर्च, सक्काई, पतिसेवा; अमै, रसोई आर घरके साल स खरा का लगाव । खश्वास पात्र मङुष्या स चरस रखवास त कराने से रक्षित नहीं होती किन्तु जो अपनी रक्षा पदी कर. चेही खरक्षित होसकती है. मच्चपान, डुजनसर) पति से वियोग, ..

English

If (the crops are destroyed by) the husbandman's (own) fault, the fine shall amount to ten times as much as (the king's) share; but the fine (shall be) only half that amount if (the fault lay) with the servants and the farmer had no knowledge of it.

अध्याय 8

श्लोक 8.244

एतद्विधानमातिष्ठेद्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे

etadvidhānamātiṣṭheddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

To these rules a righteous king shall keep in (all cases of) transgressions by masters, their cattle, and herdsmen.

अध्याय 8

श्लोक 8.245

सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोर्द्वयोः ।ज्येष्ठे मासि नयेत्सीमां सुप्रकाशेषु सेतुषु

sīmāṃ prati samutpanne vivāde grāmayordvayoḥ | jyeṣṭhe māsi nayetsīmāṃ suprakāśeṣu setuṣu

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If a dispute has arisen between two villages concerning a boundary, the king shall settle the limits in the month of Gyaishtha, when the landmarks are most distinctly visible.

अध्याय 8

श्लोक 8.246

सीमावृक्षांश्च कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् ।शाल्मलीन् सालतालांश्च क्षीरिणश्चैव पादपान्

sīmāvṛkṣāṃśca kurvīta nyagrodhāśvatthakiṃśukān | śālmalīn sālatālāṃśca kṣīriṇaścaiva pādapān

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Let him mark the boundaries (by) trees, (e.g.) Nyagrodhas, Asvatthas, Kimsukas, cotton-trees, Salas, Palmyra palms, and trees with milky juice,

अध्याय 8

श्लोक 8.247

गुल्मान् वेणूंश्च विविधान् शमीवल्लीस्थलानि च ।शरान् कुब्जकगुल्मांश्च तथा सीमा न नश्यति

gulmān veṇūṃśca vividhān śamīvallīsthalāni ca | śarān kubjakagulmāṃśca tathā sīmā na naśyati

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

By clustering shrubs, bamboos of different kinds, Samis, creepers and raised mounds, reeds, thickets of Kubgaka; thus the boundary will not be forgotten.

अध्याय 8

श्लोक 8.248

तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च ।सीमासंधिषु कार्याणि देवतायतनानि च

taḍāgānyudapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca | sīmāsaṃdhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Tanks, wells, cisterns, and fountains should be built where boundaries meet, as well as temples,

अध्याय 8

श्लोक 8.249

उपछन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् ।सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम्

upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet | sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

And as he will see that through men's ignorance of the boundaries trespasses constantly occur in the world, let him cause to be made other hidden marks for boundaries,

अध्याय 8

श्लोक 8.250

अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तुषान् भस्म कपालिकाः ।करीषमिष्टकाऽङ्गारांश्छर्करा वालुकास्तथा

aśmano'sthīni govālāṃstuṣān bhasma kapālikāḥ | karīṣamiṣṭakā'ṅgārāṃścharkarā vālukāstathā

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Stones, bones, cow's hair, chaff, ashes, potsherds, dry cowdung, bricks, cinders, pebbles, and sand,

अध्याय 8

श्लोक 8.251

यानि चैवम्प्रकाराणि कालाद्भूमिर्न भक्षयेत् ।तानि संधिषु सीमायामप्रकाशानि कारयेत्

yāni caivamprakārāṇi kālādbhūmirna bhakṣayet | tāni saṃdhiṣu sīmāyāmaprakāśāni kārayet

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

And whatever other things of a similar kind the earth does not corrode even after a long time, those he should cause to be buried where one boundary joins (the other).

अध्याय 8

श्लोक 8.252

सीमाया एतैर्लिङ्गैर्नयेत्सीमां राजा विवदमानयोः ।पूर्वभुक्त्या च सततमुदकस्यागमेन च

sīmāyā etairliṅgairnayetsīmāṃ rājā vivadamānayoḥ | pūrvabhuktyā ca satatamudakasyāgamena ca

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

By these signs, by long continued possession, and by constantly flowing streams of water the king shall ascertain the boundary (of the land) of two disputing parties.

अध्याय 8

श्लोक 8.253

यदि स्ंशय एव स्यात्लिङ्गानामपि दर्शने ।साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादविनिर्णयः

yadi sṃśaya eva syātliṅgānāmapi darśane | sākṣipratyaya eva syātsīmāvādavinirṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If there be a doubt even on inspection of the marks, the settlement of a dispute regarding boundaries shall depend on witnesses.

अध्याय 8

श्लोक 8.254

सीमावादविनिश्चयः ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः ।ग्रामेयक प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश्चैव विवादिनोः

sīmāvādaviniścayaḥ grāmīyakakulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ | grāmeyaka praṣṭavyāḥ sīmaliṅgāni tayoścaiva vivādinoḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

The witnesses, (giving evidence) regarding a boundary, shall be examined concerning the landmarks in the presence of the crowd of the villagers and also of the two litigants.

अध्याय 8

श्लोक 8.255

सीमालिङ्गानि ते पृष्तास्तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम् ।निबध्नीयात्तथा सीमां सर्वांस्तांश्चैव नामतः

sīmāliṅgāni te pṛṣtāstu yathā brūyuḥ samastāḥ sīmni niścayam | nibadhnīyāttathā sīmāṃ sarvāṃstāṃścaiva nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

As they, being questioned, unanimously decide, even so he shall record the boundary (in writing), together with their names.

अध्याय 8

श्लोक 8.256

शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः ।सुकृतैः शापिताः स्वैः स्वैर्नयेयुस्ते समञ्जसम्

śirobhiste gṛhītvorvīṃ sragviṇo raktavāsasaḥ | sukṛtaiḥ śāpitāḥ svaiḥ svairnayeyuste samañjasam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Let them, putting earth on their heads, wearing chaplets (of red flowers) and red dresses, being sworn each by (the rewards for) his meritorious deeds, settle (the boundary) in accordance with the truth.

अध्याय 8

श्लोक 8.257

यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः ।विपरीतं नयन्तस्तु दाप्याः स्युर्द्विशतं दमम्

yathoktena nayantaste pūyante satyasākṣiṇaḥ | viparītaṃ nayantastu dāpyāḥ syurdviśataṃ damam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If they determine (the boundary) in the manner stated, they are guiltless (being) veracious witnesses; but if they determine it unjustly, they shall be compelled to pay a fine of two hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.258

साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः ।ग्रामसीमान्तवासिनः सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ

sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ | grāmasīmāntavāsinaḥ sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasaṃnidhau

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

On failure of witnesses (from the two villages, men of) the four neighbouring villages, who are pure, shall make (as witnesses) a decision concerning the boundary in the presence of the king.

अध्याय 8

श्लोक 8.259

सामन्तानामभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम् ।इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुषान् वनगोचरान्

sāmantānāmabhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām | imānapyanuyuñjīta puruṣān vanagocarān

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

On failure of neighbours (who are) original inhabitants (of the country and can be) witnesses with respect to the boundary, (the king) may hear the evidence even of the following inhabitants of the forest.

अध्याय 8

श्लोक 8.260

व्याधांशाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् ।व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः

vyādhāṃśākunikān gopān kaivartān mūlakhānakān | vyālagrāhānuñchavṛttīnanyāṃśca vanacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

(Viz.) hunters, fowlers, herdsmen, fishermen, root-diggers, snake-catchers, gleaners, and other foresters.

अध्याय 8

श्लोक 8.261

ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः सीमासंधिषु लक्षणम् ।तत्तथा स्थापयेद्राजा धर्मेण ग्रामयोर्द्वयोः

te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ sīmāsaṃdhiṣu lakṣaṇam | tattathā sthāpayedrājā dharmeṇa grāmayordvayoḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

As they, being examined, declare the marks for the meeting of the boundaries (to be), even so the king shall justly cause them to be fixed between the two villages.

अध्याय 8

श्लोक 8.262

क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च ।सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः

kṣetrakūpataḍāgānāmārāmasya gṛhasya ca | sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

The decision concerning the boundary-marks of fields, wells, tanks, of gardens and houses depends upon (the evidence of) the neighbours.

अध्याय 8

श्लोक 8.263

सामन्ताश्चेत्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवादतां नृणाम् ।सर्वे पृथक्पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्

sāmantāścetmṛṣā brūyuḥ setau vivādatāṃ nṛṇām | sarve pṛthakpṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Should the neighbours give false evidence, when men dispute about a boundary-mark, the king shall make each of them pay the middlemost amercement as a fine.

अध्याय 8

श्लोक 8.264

गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतो दमः

gṛhaṃ taḍāgamārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran | śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddviśato damaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who by intimidation possesses himself of a house, a tank, a garden, or a field, shall be fined five hundred (panas); (if he trespassed) through ignorance, the fine (shall be) two hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.265

सीमायामविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् ।प्रदिशेद्भूमिमेकेषामुपकारादिति स्थितिः

sīmāyāmaviṣahyāyāṃ svayaṃ rājaiva dharmavit | pradiśedbhūmimekeṣāmupakārāditi sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If the boundary cannot be ascertained (by any evidence), let a righteous king with (the intention of) benefiting them (all), himself assign (his) land (to each); that is the settled rule.

अध्याय 8

श्लोक 8.266

एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम्

eṣo'khilenābhihito dharmaḥ sīmāvinirṇaye | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vākpāruṣyavinirṇayam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Thus the law for deciding boundary (disputes) has been fully declared, I will next propound the (manner of) deciding (cases of) defamation.

अध्याय 8

श्लोक 8.267

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति ।वैश्योऽप्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति

śataṃ brāhmaṇamākruśya kṣatriyo daṇḍamarhati | vaiśyo'pyardhaśataṃ dve vā śūdrastu vadhamarhati

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A Kshatriya, having defamed a Brahmana, shall be fined one hundred (panas); a Vaisya one hundred and fifty or two hundred; a Sudra shall suffer corporal punishment.

अध्याय 8

श्लोक 8.268

पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशत्शूद्रे द्वादशको दमः

pañcāśadbrāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane | vaiśye syādardhapañcāśatśūdre dvādaśako damaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A Brahmana shall be fined fifty (panas) for defaming a Kshatriya; in (the case of) a Vaisya the fine shall be twenty-five (panas); in (the case of) a Sudra twelve.

अध्याय 8

श्लोक 8.269

समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे ।वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत्

samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśaiva vyatikrame | vādeṣvavacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

For offences of twice-born men against those of equal caste (varna, the fine shall be) also twelve (panas); for speeches which ought not to be uttered, that (and every fine shall be) double.

अध्याय 8

श्लोक 8.270

एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः

ekajātirdvijātīṃstu vācā dāruṇayā kṣipan | jihvāyāḥ prāpnuyācchedaṃ jaghanyaprabhavo hi saḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A once-born man (a Sudra), who insults a twice-born man with gross invective, shall have his tongue cut out; for he is of low origin.

अध्याय 8

श्लोक 8.271

नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः ।निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः

nāmajātigrahaṃ tveṣāmabhidroheṇa kurvataḥ | nikṣepyo'yomayaḥ śaṅkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If he mentions the names and castes (gati) of the (twice-born) with contumely, an iron nail, ten fingers long, shall be thrust red-hot into his mouth.

अध्याय 8

श्लोक 8.272

धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्वतः ।तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः

dharmopadeśaṃ darpeṇa viprāṇāmasya kurvataḥ | taptamāsecayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If he arrogantly teaches Brahmanas their duty, the king shall cause hot oil to be poured into his mouth and into his ears.

अध्याय 8

श्लोक 8.273

श्रौत्रे श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शरीरमेव च ।वितथेन ब्रुवन् दर्पाद्दाप्यः स्याद्द्विशतं दमम्

śrautre śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīrameva ca | vitathena bruvan darpāddāpyaḥ syāddviśataṃ damam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who through arrogance makes false statements regarding the learning (of a caste-fellow), his country, his caste (gati), or the rites by which his body was sanctified, shall be compelled to pay a fine of two hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.274

काणं वाऽप्यथ वा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम् ।तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम्

kāṇaṃ vā'pyatha vā khañjamanyaṃ vā'pi tathāvidham | tathyenāpi bruvan dāpyo daṇḍaṃ kārṣāpaṇāvaram

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who even in accordance with the true facts (contemptuously) calls another man one-eyed, lame, or the like (names), shall be fined at least one karshapana.

अध्याय 8

श्लोक 8.275

मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।आक्षारयंशतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः

mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum | ākṣārayaṃśataṃ dāpyaḥ panthānaṃ cādadadguroḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who defames his mother, his father, his wife, his brother, his son, or his teacher, and he who gives not the way to his preceptor, shall be compelled to pay one hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.276

ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता ।ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्वेव मध्यमः

brāhmaṇakṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo vijānatā | brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tveva madhyamaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

(For mutual abuse) by a Brahmana and a Kshatriya a fine must be imposed by a discerning (king), on the Brahmana the lowest amercement, but on the Kshatriya the middlemost.

अध्याय 8

श्लोक 8.277

विट् शूद्रयोरेवमेव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः ।छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्यैति विनिश्चयः

viṭ śūdrayorevameva svajātiṃ prati tattvataḥ | chedavarjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasyaiti viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A Vaisya and a Sudra must be punished exactly in the same manner according to their respective castes, but the tongue (of the Sudra) shall not be cut out; that is the decision.

अध्याय 8

श्लोक 8.278

एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम्

eṣa daṇḍavidhiḥ prokto vākpāruṣyasya tattvataḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍapāruṣyanirṇayam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Thus the rules for punishments (applicable to cases) of defamation have been truly declared; I will next propound the decision (of cases) of assault.

अध्याय 8

श्लोक 8.279

येन केन चिदङ्गेन हिंस्याच्चेत्श्रेष्ठमन्त्यजः ।छेत्तव्यं तद्तदेवास्य तन् मनोरनुशासनम्

yena kena cidaṅgena hiṃsyāccetśreṣṭhamantyajaḥ | chettavyaṃ tadtadevāsya tan manoranuśāsanam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

With whatever limb a man of a low caste does hurt to (a man of the three) highest (castes), even that limb shall be cut off; that is the teaching of Manu.

अध्याय 8

श्लोक 8.280

पाणिमुद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति ।पादेन प्रहरन् कोपात्पादच्छेदनमर्हति

pāṇimudyamya daṇḍaṃ vā pāṇicchedanamarhati | pādena praharan kopātpādacchedanamarhati

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who raises his hand or a stick, shall have his hand cut off; he who in anger kicks with his foot, shall have his foot cut off.

अध्याय 8

श्लोक 8.281

सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वाऽस्यावकर्तयेत्

sahāsanamabhiprepsurutkṛṣṭasyāpakṛṣṭajaḥ | kaṭyāṃ kṛtāṅko nirvāsyaḥ sphicaṃ vā'syāvakartayet

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A low-caste man who tries to place himself on the same seat with a man of a high caste, shall be branded on his hip and be banished, or (the king) shall cause his buttock to be gashed.

अध्याय 8

श्लोक 8.282

अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।अवमूत्रयतो मेढ्रमवशर्धयतो गुदम्

avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau chedayennṛpaḥ | avamūtrayato meḍhramavaśardhayato gudam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If out of arrogance he spits (on a superior), the king shall cause both his lips to be cut off; if he urines (on him), the penis; if he breaks wind (against him), the anus.

अध्याय 8

श्लोक 8.283

केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।पादयोर्दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च

keśeṣu gṛhṇato hastau chedayedavicārayan | pādayordāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If he lays hold of the hair (of a superior), let the (king) unhesitatingly cut off his hands, likewise (if he takes him) by the feet, the beard, the neck, or the scrotum.

अध्याय 8

श्लोक 8.284

त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।मांसभेत्ता तु षण्निष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः

tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ | māṃsabhettā tu ṣaṇniṣkān pravāsyastvasthibhedakaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who breaks the skin (of an equal) or fetches blood (from him) shall be fined one hundred (panas), he who cuts a muscle six nishkas, he who breaks a bone shall be banished.

अध्याय 8

श्लोक 8.285

वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगो यथा यथा ।यथा तथा दमः कार्यो हिंसायामिति धारणा

vanaspatīnāṃ sarveṣāmupabhogo yathā yathā | yathā tathā damaḥ kāryo hiṃsāyāmiti dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

According to the usefulness of the several (kinds of) trees a fine must be inflicted for injuring them; that is the settled rule.

अध्याय 8

श्लोक 8.286

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति ।यथा यथा महद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा

manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte sati | yathā yathā mahadduḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāttathā tathā

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If a blow is struck against men or animals in order to (give them) pain, (the judge) shall inflict a fine in proportion to the amount of pain (caused).

अध्याय 8

श्लोक 8.287

अङ्गावपीडनायां च व्रणशोणितयोस्तथा ।प्राणशोनितयोः समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा

aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇaśoṇitayostathā | prāṇaśonitayoḥ samutthānavyayaṃ dāpyaḥ sarvadaṇḍamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If a limb is injured, a wound (is caused), or blood (flows, the assailant) shall be made to pay (to the sufferer) the expenses of the cure, or the whole (both the usual amercement and the expenses of the cure as a) fine (to the king).

अध्याय 8

श्लोक 8.288

द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च तत्समम्

dravyāṇi hiṃsyādyo yasya jñānato'jñānato'pi vā | sa tasyotpādayettuṣṭiṃ rājñe dadyācca tatsamam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

He who damages the goods of another, be it intentionally or unintentionally, shall give satisfaction to the (owner) and pay to the king a fine equal to the (damage).

अध्याय 8

श्लोक 8.289

चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु ।मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च

carmacārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭhaloṣṭamayeṣu | mūlyātpañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpamūlaphaleṣu ca

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

In the case of (damage done to) leather, or to utensils of leather, of wood, or of clay, the fine (shall be) five times their value; likewise in the case of (damage to) flowers, roots, and fruit.

अध्याय 8

श्लोक 8.290

यानस्य चैव यातुश्च यानस्वामिन एव च ।दशातिवर्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते

yānasya caiva yātuśca yānasvāmina eva ca | daśātivartanānyāhuḥ śeṣe daṇḍo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

They declare with respect to a carriage, its driver and its owner, (that there are) ten cases in which no punishment (for damage done) can be inflicted; in other cases a fine is prescribed.

अध्याय 8

श्लोक 8.291

छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च

chinnanāsye bhagnayuge tiryakpratimukhāgate | akṣabhaṅge ca yānasya cakrabhaṅge tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

When the nose-string is snapped, when the yoke is broken, when the carriage turns sideways or back, when the axle or a wheel is broken,

अध्याय 8

श्लोक 8.292

छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च ।आक्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत्

chedane caiva yantrāṇāṃ yoktraraśmyostathaiva ca | ākrande cāpyapaihīti na daṇḍaṃ manurabravīt

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

When the leather-thongs, the rope around the neck or the bridle are broken, and when (the driver) has loudly called out, 'Make way,' Manu has declared (that in all these cases) no punishment (shall be inflicted).

अध्याय 8

श्लोक 8.293

यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात्प्राजकस्य तु ।तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम्

yatrāpavartate yugyaṃ vaiguṇyātprājakasya tu | tatra svāmī bhaveddaṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

But if the cart turns off (the road) through the driver's want of skill, the owner shall be fined, if damage (is done), two hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.294

प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति ।युग्यस्थाः प्राजकेऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम्

prājakaścedbhavedāptaḥ prājako daṇḍamarhati | yugyasthāḥ prājake'nāpte sarve daṇḍyāḥ śataṃ śatam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If the driver is skilful (but negligent), he alone shall be fined; if the driver is unskilful, the occupants of the carriage (also) shall be each fined one hundred (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.295

स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा ।प्रमापयेत्प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः

sa cettu pathi saṃruddhaḥ paśubhirvā rathena vā | pramāpayetprāṇabhṛtastatra daṇḍo'vicāritaḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

But if he is stopped on his way by cattle or by (another) carriage, and he causes the death of any living being, a fine shall without doubt be imposed.

अध्याय 8

श्लोक 8.296

मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्बिषं भवेत् ।प्राणभृत्सु महत्स्वर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु

manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravatkilbiṣaṃ bhavet | prāṇabhṛtsu mahatsvardhaṃ gogajoṣṭrahayādiṣu

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

If a man is killed, his guilt will be at once the same as (that of) a thief; for large animals such as cows, elephants, camels or horses, half of that.

अध्याय 8

श्लोक 8.297

क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः ।पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु

kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ | pañcāśattu bhaveddaṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

For injuring small cattle the fine (shall be) two hundred (panas); the fine for beautiful wild quadrupeds and birds shall amount to fifty (panas).

अध्याय 8

श्लोक 8.298

गर्धभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमाषिकः ।पाञ्चमाषिकः माषिकस्तु भवेद्दण्डः श्वसूकरनिपातने

gardhabhājāvikānāṃ tu daṇḍaḥ syātpañcamāṣikaḥ | pāñcamāṣikaḥ māṣikastu bhaveddaṇḍaḥ śvasūkaranipātane

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

For donkeys, sheep, and goats the fine shall be five mashas; but the punishment for killing a dog or a pig shall be one masha.

अध्याय 8

श्लोक 8.299

भार्या पुत्रश्च दासश्च प्रेष्यो भ्रात्रा च सौदरः ।प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा

bhāryā putraśca dāsaśca preṣyo bhrātrā ca saudaraḥ | prāptāparādhāstāḍyāḥ syū rajjvā veṇudalena vā

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A wife, a son, a slave, a pupil, and a (younger) brother of the full blood, who have committed faults, may be beaten with a rope or a split bamboo,

अध्याय 8

श्लोक 8.300

पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथं चन ।अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्

pṛṣṭhatastu śarīrasya nottamāṅge kathaṃ cana | ato'nyathā tu praharan prāptaḥ syāccaurakilbiṣam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

But on the back part of the body (only), never on a noble part; he who strikes them otherwise will incur the same guilt as a thief.

अध्याय 8

श्लोक 8.301

एषोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः ।स्तेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं दण्डविनिर्णये

eṣo'khilenābhihito daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ | stenasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ daṇḍavinirṇaye

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Thus the whole law of assault (and hurt) has been declared completely; I will now explain the rules for the decision (in cases) of theft.

अध्याय 8

श्लोक 8.302

परमं यत्नमातिष्ठेत्स्तेनानां निग्रहे नृपः ।स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते

paramaṃ yatnamātiṣṭhetstenānāṃ nigrahe nṛpaḥ | stenānāṃ nigrahādasya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Let the king exert himself to the utmost to punish thieves; for, if he punishes thieves, his fame grows and his kingdom prospers.

अध्याय 8

श्लोक 8.303

अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः ।सत्त्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम्

abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ satataṃ nṛpaḥ | sattraṃ hi vardhate tasya sadaivābhayadakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

That king, indeed, is ever worthy of honour who ensures the safety (of his subjects); for the sacrificial session (sattra, which he, as it were, performs thereby) ever grows in length, the safety (of his subjects representing) the sacrificial fee.

अध्याय 8

श्लोक 8.304

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः ।अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः

sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati rakṣataḥ | adharmādapi ṣaḍbhāgo bhavatyasya hyarakṣataḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A king who (duly) protects (his subjects) receives from each and all the sixth part of their spiritual merit; if he does not protect them, the sixth part of their demerit also (will fall on him).

अध्याय 8

श्लोक 8.305

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति ।तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात्

yadadhīte yadyajate yaddadāti yadarcati | tasya ṣaḍbhāgabhāgrājā samyagbhavati rakṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Whatever (merit a man gains by) reading the Veda, by sacrificing, by charitable gifts, (or by) worshipping (Gurus and gods), the king obtains a sixth part of that in consequence of his duly protecting (his kingdom).

अध्याय 8

श्लोक 8.306

रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् ।यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः

rakṣan dharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃśca ghātayan | yajate'haraharyajñaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A king who protects the created beings in accordance with the sacred law and smites those worthy of corporal punishment, daily offers (as it were) sacrifices at which hundred thousands (are given as) fees.

अध्याय 8

श्लोक 8.307

योऽरक्षन् बलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः ।प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत्

yo'rakṣan balimādatte karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ | pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

A king who does not afford protection, (yet) takes his share in kind, his taxes, tolls and duties, daily presents and fines, will (after death) soon sink into hell.

अध्याय 8

श्लोक 8.308

अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् ।अरक्षितारमत्तारं तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam | arakṣitāramattāraṃ tamāhuḥ sarvalokasya samagramalahārakam

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

They declare that a king who affords no protection, (yet) receives the sixth part of the produce, takes upon himself all the foulness of his whole people.

अध्याय 8

श्लोक 8.309

अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुम्पकम् ।अनवेक्षितमर्यादं अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम्

anapekṣitamaryādaṃ nāstikaṃ vipralumpakam | anavekṣitamaryādaṃ arakṣitāramattāraṃ nṛpaṃ vidyādadhogatim

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Know that a king who heeds not the rules (of the law), who is an atheist, and rapacious, who does not protect (his subjects, but) devours them, will sink low (after death).

अध्याय 8

श्लोक 8.310

अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः ।निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च

adhārmikaṃ tribhirnyāyairnigṛhṇīyātprayatnataḥ | nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

Let him carefully restrain the wicked by three methods,- by imprisonment by putting them in fetters, and by various (kinds of) corporal punishments.

अध्याय 8

श्लोक 8.311

निग्रहेण हि पापानां साधूनां सङ्ग्रहेण च ।द्विजातय इवैज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः

nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṅgraheṇa ca | dvijātaya ivaijyābhiḥ pūyante satataṃ nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

परमं यज्ञमातिहेसपुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १ ६-॥ शय्यासनमलङ्कारं कासं कोधमनाजेवम्। 0

English

For by punishing the wicked and by favouring the virtuous, kings are constantly sanctified, just as twice-born men by sacrifices.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।