Parva 2, Adhyāya 44

श्रीकृष्णेन शृगालस्य वधं, तस्य पुत्रस्य करवीरपुरस्य राज्ये अभिषेकः तानागतान् विदित्वाथ शृगालो युद्धदुर्मदः ।पुरस्य धर्षणं मत्वा निर्जगामेन्द्रविक्रमः॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇena śṛgālasya vadhaṃ, tasya putrasya karavīrapurasya rājye abhiṣekaḥ tānāgatān viditvātha śṛgālo yuddhadurmadaḥ | purasya dharṣaṇaṃ matvā nirjagāmendravikramaḥ

रथेनादित्यवर्णेन भास्वता रणगामिना ।आयुधप्रतिपूर्णेन नेमिनिर्घोषहासिना॥ 2 ॥

rathenādityavarṇena bhāsvatā raṇagāminā | āyudhapratipūrṇena neminirghoṣahāsinā

मन्दराचलकल्पेन चित्राभरणभूषिणा ।अक्षय्यसायकैस्तूणैः पूर्णेनार्णवघोषिणा॥ 3 ॥

mandarācalakalpena citrābharaṇabhūṣiṇā | akṣayyasāyakaistūṇaiḥ pūrṇenārṇavaghoṣiṇā

हर्यश्वेनाशुगतिनासक्तेन शिखरेष्वपि ।हेमकूबरगर्भेण दृढाक्षेणातिशोभिना॥ 4 ॥

haryaśvenāśugatināsaktena śikhareṣvapi | hemakūbaragarbheṇa dṛḍhākṣeṇātiśobhinā

सुबन्धुरेण दीप्तेन पतत्त्रिवरगामिना ।स्वगतेनेव शक्रस्य हर्यश्वेन रथाद्रिणा॥ 5 ॥

subandhureṇa dīptena patattrivaragāminā | svagateneva śakrasya haryaśvena rathādriṇā

सावित्रे नियमे पूर्णे यं ददौ सविता स्वयम् ।आदित्यरश्मिभिरिव रश्मिभिर्यो निगृह्यते॥ 6 ॥

sāvitre niyame pūrṇe yaṃ dadau savitā svayam | ādityaraśmibhiriva raśmibhiryo nigṛhyate

तेन स्यन्दनमुख्येन द्विषत्स्यन्दनघातिना ।स शृगालोऽभ्ययात्कृष्णं शलभः पावकं यथा॥ 7 ॥

tena syandanamukhyena dviṣatsyandanaghātinā | sa śṛgālo'bhyayātkṛṣṇaṃ śalabhaḥ pāvakaṃ yathā

चापपाणिः सुतीक्ष्णेषुः कवची हेममालिकः ।सितप्रावरणोष्णीषः पावकाकारलोचनः॥ 8 ॥

cāpapāṇiḥ sutīkṣṇeṣuḥ kavacī hemamālikaḥ | sitaprāvaraṇoṣṇīṣaḥ pāvakākāralocanaḥ

मुहुर्मुहुर्ज्याचपलं विक्षिपन् दुःसहं धनुः ।निर्वमन् रोषजं वायुं सानलज्वालमण्डलम्॥ 9 ॥

muhurmuhurjyācapalaṃ vikṣipan duḥsahaṃ dhanuḥ | nirvaman roṣajaṃ vāyuṃ sānalajvālamaṇḍalam

भाभिर्भूषणपङ्क्तीनां दीप्तो मेरुरिवाचलः ।रथस्थ इव शैलेन्द्रः शृगालः प्रत्यदृश्यत॥ 10 ॥

bhābhirbhūṣaṇapaṅktīnāṃ dīpto merurivācalaḥ | rathastha iva śailendraḥ śṛgālaḥ pratyadṛśyata

तस्यारसितशब्देन रथनेमिस्वनेन च ।गुरुत्वेन च नाम्यन्ती चचालोर्वी भयातुरा॥ 11 ॥

tasyārasitaśabdena rathanemisvanena ca | gurutvena ca nāmyantī cacālorvī bhayāturā

तमापतन्तं श्रीमन्तं मूर्तिमन्तमिवाचलम् ।शृगालं लोकपालाभं दृष्ट्वा कृष्णो न विव्यथे॥ 12 ॥

tamāpatantaṃ śrīmantaṃ mūrtimantamivācalam | śṛgālaṃ lokapālābhaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo na vivyathe

शृगालश्चापि संरब्धः स्यन्दनेनाशुगामिना ।समीपे वासुदेवस्य युयुत्सुः प्रत्यदृश्यत॥ 13 ॥

śṛgālaścāpi saṃrabdhaḥ syandanenāśugāminā | samīpe vāsudevasya yuyutsuḥ pratyadṛśyata

वासुदेवं स्थितं दृष्ट्वा शृगालो युद्धलालसः ।अभिदुद्राव वेगेन मेघराशिरिवाचलम्॥ 14 ॥

vāsudevaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā śṛgālo yuddhalālasaḥ | abhidudrāva vegena megharāśirivācalam

वासुदेवः स्मितं कृत्वा प्रतियुद्धाय तस्थिवान् ।तद् युद्धमभवत् ताभ्यां समरे घोरदर्शनम् ।उभाभ्यामिव मत्ताभ्यां कुञ्जराभ्यां यथा वने॥ 15 ॥

vāsudevaḥ smitaṃ kṛtvā pratiyuddhāya tasthivān | tad yuddhamabhavat tābhyāṃ samare ghoradarśanam | ubhābhyāmiva mattābhyāṃ kuñjarābhyāṃ yathā vane

शृगालस्त्वब्रवीत्कृष्णं समरे समुपस्थितम् ।युद्धरागेण तेजस्वी मोहाच्चलितगौरवः॥ 16 ॥

śṛgālastvabravītkṛṣṇaṃ samare samupasthitam | yuddharāgeṇa tejasvī mohāccalitagauravaḥ

गोमन्ते युद्धमार्गेण यत् त्वया कृष्ण चेष्टितम् ।अनायकानां मूर्खाणां नृपाणां दुर्बले बले॥ 17 ॥

gomante yuddhamārgeṇa yat tvayā kṛṣṇa ceṣṭitam | anāyakānāṃ mūrkhāṇāṃ nṛpāṇāṃ durbale bale

स मे सुविदितः कृष्ण क्षत्रियाणां पराजयः ।कृपणानामसत्त्वानामयुद्धानां रणोत्सवे॥ 18 ॥

sa me suviditaḥ kṛṣṇa kṣatriyāṇāṃ parājayaḥ | kṛpaṇānāmasattvānāmayuddhānāṃ raṇotsave

तिष्ठेदानीं यथाकामं स्थितोऽहं पार्थिवे पदे ।क्व यास्यसि मया रुद्धो रणेष्वपरिनिष्ठितः ॥ न चाहमेकं सबलो युक्तस्त्वां योद्धुमाहवे ।अहमेकस्त्वमप्येको द्वौ युध्याव रणे स्थितौ॥ 20 ॥

tiṣṭhedānīṃ yathākāmaṃ sthito'haṃ pārthive pade | kva yāsyasi mayā ruddho raṇeṣvapariniṣṭhitaḥ || na cāhamekaṃ sabalo yuktastvāṃ yoddhumāhave | ahamekastvamapyeko dvau yudhyāva raṇe sthitau

किं जनेन निरस्तेन त्वं वाहं च रणे स्थितः ।धर्मयुद्धेन निधनं व्रजत्वेकतरो रणे॥ 21 ॥

kiṃ janena nirastena tvaṃ vāhaṃ ca raṇe sthitaḥ | dharmayuddhena nidhanaṃ vrajatvekataro raṇe

लोकेऽस्मिन्वासुदेवोऽहं भविष्यामि हते त्वयि ।हते मयि त्वमप्येको वासुदेवो भविष्यसि॥ 22 ॥

loke'sminvāsudevo'haṃ bhaviṣyāmi hate tvayi | hate mayi tvamapyeko vāsudevo bhaviṣyasi

शृगालस्य वचः श्रुत्वा वासुदेवः क्षमापरः ।ईर्ष्यन्तं प्रहरस्वेति तमुक्त्वा चक्रमाददे॥ 23 ॥

śṛgālasya vacaḥ śrutvā vāsudevaḥ kṣamāparaḥ | īrṣyantaṃ praharasveti tamuktvā cakramādade

ततः सायकजालानि शृगालः क्रोधमूर्छितः ।चिक्षेप कृष्णे घोराणि युद्धाय लघुविक्रमः॥ 24 ॥

tataḥ sāyakajālāni śṛgālaḥ krodhamūrchitaḥ | cikṣepa kṛṣṇe ghorāṇi yuddhāya laghuvikramaḥ

शस्त्राणि यानि चान्यानि मुसलाद्यानि संयुगे ।पातयामास गोविन्दे स शृगालः प्रतापवान्॥ 25 ॥

śastrāṇi yāni cānyāni musalādyāni saṃyuge | pātayāmāsa govinde sa śṛgālaḥ pratāpavān

शृगालप्रहितैरस्त्रैः पावकज्वालमालिभिः ।निर्दयाभिहतः कृष्णः स्थितो गिरिरिवाचलः॥ 26 ॥

śṛgālaprahitairastraiḥ pāvakajvālamālibhiḥ | nirdayābhihataḥ kṛṣṇaḥ sthito giririvācalaḥ

सोऽस्त्रप्रहाराभिहतः किञ्चिद् रोषसमन्वितः ।चक्रमुद्यम्य गोविन्दः शृगालस्य परिक्षिपत्॥ 27 ॥

so'straprahārābhihataḥ kiñcid roṣasamanvitaḥ | cakramudyamya govindaḥ śṛgālasya parikṣipat

तं रथस्थं प्रमाणस्थं शृगालं युद्धदुर्मदम् ।जघान समरे चक्रं जातदर्पं महाबलम्॥ 28 ॥

taṃ rathasthaṃ pramāṇasthaṃ śṛgālaṃ yuddhadurmadam | jaghāna samare cakraṃ jātadarpaṃ mahābalam

ततः सुदर्शनं चक्रं पुनरायाद् गुरोः करे ।चक्रेणोरसि निर्भिन्नः स गतासुर्गतोत्सवः ।पपात क्षतजस्रावी शृगालोऽद्रिरिवाहतः॥ 29 ॥

tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ punarāyād guroḥ kare | cakreṇorasi nirbhinnaḥ sa gatāsurgatotsavaḥ | papāta kṣatajasrāvī śṛgālo'dririvāhataḥ

निशम्य तं निपतितं वज्रपातादिवाचलम् ।तस्य सैन्यान्यपययुर्विमनांसि हते नृपे॥ 30 ॥

niśamya taṃ nipatitaṃ vajrapātādivācalam | tasya sainyānyapayayurvimanāṃsi hate nṛpe

केचित् प्रविश्य नगरं कश्मलाभिहता भृशम् ।रुरुदुर्दुःखसन्तप्ता भर्तृशोकाभिपीडिताः॥ 31 ॥

kecit praviśya nagaraṃ kaśmalābhihatā bhṛśam | rurudurduḥkhasantaptā bhartṛśokābhipīḍitāḥ

केचित्तत्रैव शोचन्तः स्मरन्तः सुकृतानि च ।पतितं भूपतिं भूमौ न त्यजन्ति स्म दुःखिताः॥ 32 ॥

kecittatraiva śocantaḥ smarantaḥ sukṛtāni ca | patitaṃ bhūpatiṃ bhūmau na tyajanti sma duḥkhitāḥ

ततो मेघनिनादेन स्वरेणारिविमर्दनः ।कृष्णः कमलपत्राक्षो जनानामभयं ददौ॥ 33 ॥

tato meghaninādena svareṇārivimardanaḥ | kṛṣṇaḥ kamalapatrākṣo janānāmabhayaṃ dadau

चक्रोचितेन हस्तेन राजतागुङ्लिपर्वणा ।न भेतव्यं न भेतव्यमिति तानभ्यभाषत॥ 34 ॥

cakrocitena hastena rājatāguṅliparvaṇā | na bhetavyaṃ na bhetavyamiti tānabhyabhāṣata

नास्य पापस्य दोषेण निरावाधकरं जनम् ।घातयिष्यामि समरे नेदं शूरव्रतं मतम्॥ 35 ॥

nāsya pāpasya doṣeṇa nirāvādhakaraṃ janam | ghātayiṣyāmi samare nedaṃ śūravrataṃ matam

अश्रुपूर्णमुखा दीनाः क्रन्दमाना भृशं तदा ।ते स्म पश्यन्ति पतितं धरण्यां धरणीपतिम्॥ 36 ॥

aśrupūrṇamukhā dīnāḥ krandamānā bhṛśaṃ tadā | te sma paśyanti patitaṃ dharaṇyāṃ dharaṇīpatim

चक्रनिर्दारितोरस्कं भिन्नशृङ्गमिवाचलम्॥ 37 ॥

cakranirdāritoraskaṃ bhinnaśṛṅgamivācalam

विलपन्ति स्म ते सर्वे सचिवाः सप्रजा भृशम् ।साश्रुपातेक्षणा दीनाः शोकस्य वशमागताः॥ 38 ॥

vilapanti sma te sarve sacivāḥ saprajā bhṛśam | sāśrupātekṣaṇā dīnāḥ śokasya vaśamāgatāḥ

तेषां रुदितशब्देन पौराणां विस्वरैः स्वरैः ।महिष्यस्तस्य निष्पेतुः सपुत्रा रुदिताननाः॥ 39 ॥

teṣāṃ ruditaśabdena paurāṇāṃ visvaraiḥ svaraiḥ | mahiṣyastasya niṣpetuḥ saputrā ruditānanāḥ

तास्तं निपतितं दृष्ट्वा श्लाघ्यं भूमिपतिं पतिम् ।स्तनानारुज्य करजैर्भृशार्ताः पर्यदेवयन्॥ 40 ॥

tāstaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā ślāghyaṃ bhūmipatiṃ patim | stanānārujya karajairbhṛśārtāḥ paryadevayan

उरांस्युरसिजांश्चैव शिरोजान्याकुलान्यपि ।निर्दयं ताडयन्त्यस्ता विस्वरं रुरुदुः स्त्रियः॥ 41 ॥

urāṃsyurasijāṃścaiva śirojānyākulānyapi | nirdayaṃ tāḍayantyastā visvaraṃ ruruduḥ striyaḥ

तस्योरसि सुदुःखार्ता मृदिताः क्लिन्नलोचनाः ।पेतुरूर्ध्वभुजाः सर्वाश्छिन्नमूला लता इव॥ 42 ॥

tasyorasi suduḥkhārtā mṛditāḥ klinnalocanāḥ | peturūrdhvabhujāḥ sarvāśchinnamūlā latā iva

तासां बाष्पाम्बुपूर्णानि नेत्राणि नृपयोषिताम् ।वारिविप्रहतानीव पङ्कजानि चकाशिरे॥ 43 ॥

tāsāṃ bāṣpāmbupūrṇāni netrāṇi nṛpayoṣitām | vāriviprahatānīva paṅkajāni cakāśire

पुत्रं चास्य पुरस्कृत्य बालं प्रस्नुतलोचनम् ।शक्रदेवं पितुः पार्श्वे द्विगुणं रुरुदुः स्त्रियः॥ 45 ॥

putraṃ cāsya puraskṛtya bālaṃ prasnutalocanam | śakradevaṃ pituḥ pārśve dviguṇaṃ ruruduḥ striyaḥ

अयं ते वीर विक्रान्तो बालः पुत्रो न पण्डितः ॥ त्वद्धिहीनः कथमयं पदे स्थास्यात पैतृके॥ 46 ॥

ayaṃ te vīra vikrānto bālaḥ putro na paṇḍitaḥ || tvaddhihīnaḥ kathamayaṃ pade sthāsyāta paitṛke

कथमेकपदे त्यक्त्वा गतोऽस्यन्तःपुरं परम् ।अतृप्तास्तव सौख्यानां किं कुर्मो विधवा वयम्॥ 47 ॥

kathamekapade tyaktvā gato'syantaḥpuraṃ param | atṛptāstava saukhyānāṃ kiṃ kurmo vidhavā vayam

तस्य पद्मावती नाम महिषी प्रमदोत्तमा ।रुदती पुत्रमादाय वासुदेवमुपस्थिता॥ 48 ॥

tasya padmāvatī nāma mahiṣī pramadottamā | rudatī putramādāya vāsudevamupasthitā

यस्त्वया पातितो वीर रणप्रोक्तेन कर्मणा ।तस्य प्रेतगतस्यायं पुत्रस्त्वां शरणं गतः॥ 49 ॥

yastvayā pātito vīra raṇaproktena karmaṇā | tasya pretagatasyāyaṃ putrastvāṃ śaraṇaṃ gataḥ

यदि त्वां प्रणमेतासौ कुर्याद वा शासनं तव ।नायमेकप्रहारेण जनस्तप्येत दारुणम्॥ 50 ॥

yadi tvāṃ praṇametāsau kuryāda vā śāsanaṃ tava | nāyamekaprahāreṇa janastapyeta dāruṇam

यदि कुर्यादयं मूढस्त्वयि बान्धवकं विधिम् ।नैवं परीतः कृपणः सेवेत धरणीतलम्॥ 51 ॥

yadi kuryādayaṃ mūḍhastvayi bāndhavakaṃ vidhim | naivaṃ parītaḥ kṛpaṇaḥ seveta dharaṇītalam

अयमस्य विपन्नस्य बान्धवस्य तवानघ ।सन्तती रक्ष्यतां वीर पुत्रः पुत्र इवात्मजः॥ 52 ॥

ayamasya vipannasya bāndhavasya tavānagha | santatī rakṣyatāṃ vīra putraḥ putra ivātmajaḥ

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा महिष्या यदुनन्दनः ।मृदुपर्वमिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः॥ 53 ॥

tasyāstad vacanaṃ śrutvā mahiṣyā yadunandanaḥ | mṛduparvamidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ

राजपत्नि गतो रोषः सहानेन दुरात्मना ।प्रकृतिस्था वयं जाता देवि सैषोऽस्मि बान्धवः॥ 54 ॥

rājapatni gato roṣaḥ sahānena durātmanā | prakṛtisthā vayaṃ jātā devi saiṣo'smi bāndhavaḥ

रोषो मे विगतः साध्वि तव वाक्यैरकल्मषैः ।योऽयं पुत्रः शृगालस्य ममाप्येष न संशयः॥ 55 ॥

roṣo me vigataḥ sādhvi tava vākyairakalmaṣaiḥ | yo'yaṃ putraḥ śṛgālasya mamāpyeṣa na saṃśayaḥ

अभयं चाभिषेकं च ददाम्यस्मै सुखाय वै ।आहूयन्तां प्रकृतयः पुरोधा मन्त्रिणस्तथा॥ 56 ॥

abhayaṃ cābhiṣekaṃ ca dadāmyasmai sukhāya vai | āhūyantāṃ prakṛtayaḥ purodhā mantriṇastathā

पितृपैतामहे राज्ये तव पुत्रोऽभिषिच्यताम् ।ततः प्रकृतयः सर्वाः पुरोधा मन्त्रिणस्तथा॥ 57 ॥

pitṛpaitāmahe rājye tava putro'bhiṣicyatām | tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ purodhā mantriṇastathā

अभिषेकार्थमाजग्मुर्यतो वै रामकेशवौ ।ततः सिंहासनस्थं तु राजपुत्रं जनार्दनः॥ 58 ॥

abhiṣekārthamājagmuryato vai rāmakeśavau | tataḥ siṃhāsanasthaṃ tu rājaputraṃ janārdanaḥ

अभिषेकेण दिव्येन योजयामास वीर्यवान् ।अभिषिच्य शृगालस्य करवीरपुरे सुतम् ।कृष्णस्तदहरेवाशु प्रस्थानमभ्यरोचयत्॥ 59 ॥

abhiṣekeṇa divyena yojayāmāsa vīryavān | abhiṣicya śṛgālasya karavīrapure sutam | kṛṣṇastadaharevāśu prasthānamabhyarocayat

रथेन हरियुक्तेन तेन युद्धार्जितेन वै ।केशवः प्रस्थितोऽध्वानं वृत्रहा त्रिदिवं यथा॥ 60 ॥

rathena hariyuktena tena yuddhārjitena vai | keśavaḥ prasthito'dhvānaṃ vṛtrahā tridivaṃ yathā

शक्रदेवोऽपि धर्मात्मा सह मात्रा परन्तपः ।सबालवृद्धयुवतीमुख्याः प्रकृतयस्तथा॥ 61 ॥

śakradevo'pi dharmātmā saha mātrā parantapaḥ | sabālavṛddhayuvatīmukhyāḥ prakṛtayastathā

शिबिकायामथारोप्य शृगालं युद्धदुर्मदम् ।संहता दूरमार्गेण पश्चिमाभिमुखा ययुः॥ 62 ॥

śibikāyāmathāropya śṛgālaṃ yuddhadurmadam | saṃhatā dūramārgeṇa paścimābhimukhā yayuḥ

नैधनस्य विधानेन चक्रुस्ते तस्य सत्क्रियाम् ।सत्कारं कारयामासुः पितॄणां पारलौकिकम्॥ 63 ॥

naidhanasya vidhānena cakruste tasya satkriyām | satkāraṃ kārayāmāsuḥ pitṝṇāṃ pāralaukikam

उद्दिश्योद्दिश्य राजानं श्राद्धं कृत्वा सहस्रशः ।ततस्ते सलिलं दत्त्वा नामगोत्रादिकीर्तनैः॥ 64 ॥

uddiśyoddiśya rājānaṃ śrāddhaṃ kṛtvā sahasraśaḥ | tataste salilaṃ dattvā nāmagotrādikīrtanaiḥ

पितर्युपरते घोरे शोकसंविग्नमानसः ।कृत्वोदकं तदा राजा प्रविवेश पुरोत्तमम्॥ 65 ॥

pitaryuparate ghore śokasaṃvignamānasaḥ | kṛtvodakaṃ tadā rājā praviveśa purottamam