Parva 2, Adhyāya 41

बलरामस्य समीपे वारुणी, कान्ति एवं श्री संज्ञकानां देवाङ्गनानां आगमनम्, गरुडेन श्रीकृष्णं वैष्णवमुकुटस्य प्राप्तिः, श्रीकृष्णस्य बलरामेण सह वार्तालापं एवं जरासन्धस्य सेनायाः निरीक्षणं कृत्वा स्वयमुद्भूतानां मानसिकोद्गाराणां प्रकटनं जामदग्न्ये गते रामे तौ यादवकुलोद्वहौ ।गोमन्तशिखरे रम्ये चेरतुः कामरूपिणौ॥ 1 ॥

balarāmasya samīpe vāruṇī, kānti evaṃ śrī saṃjñakānāṃ devāṅganānāṃ āgamanam, garuḍena śrīkṛṣṇaṃ vaiṣṇavamukuṭasya prāptiḥ, śrīkṛṣṇasya balarāmeṇa saha vārtālāpaṃ evaṃ jarāsandhasya senāyāḥ nirīkṣaṇaṃ kṛtvā svayamudbhūtānāṃ mānasikodgārāṇāṃ prakaṭanaṃ jāmadagnye gate rāme tau yādavakulodvahau | gomantaśikhare ramye ceratuḥ kāmarūpiṇau

वनमालाकुलोरस्कौ नीलपीताम्बरावुभौ ।नीलश्वेतवपुष्मन्तौ गगनस्थाविवाम्बुदौ॥ 2 ॥

vanamālākuloraskau nīlapītāmbarāvubhau | nīlaśvetavapuṣmantau gaganasthāvivāmbudau

तौ शैलधातुदिग्धाङ्गौ युवानौ शिखरे स्थितौ ।चेरतुस्तत्र कान्तेषु वनेषु रतिलालसौ॥ 3 ॥

tau śailadhātudigdhāṅgau yuvānau śikhare sthitau | ceratustatra kānteṣu vaneṣu ratilālasau

उदयन्तं निरीक्षन्तौ शशिनं ज्योतिषां वरम् ।उदयास्तमने चैव ग्रहाणां धरणीधरे॥ 4 ॥

udayantaṃ nirīkṣantau śaśinaṃ jyotiṣāṃ varam | udayāstamane caiva grahāṇāṃ dharaṇīdhare

अथ सङ्कर्षणः श्रीमान् विना कृष्णेन वीर्यवान् ।चचार तस्य शिखरे नगस्य नगसन्निभः॥ 5 ॥

atha saṅkarṣaṇaḥ śrīmān vinā kṛṣṇena vīryavān | cacāra tasya śikhare nagasya nagasannibhaḥ

प्रफुल्लस्य कदम्बस्य सुच्छाये निषसाद ह ।वायुना मन्दगन्धेन वीज्यमानः सुखेन वै॥ 6 ॥

praphullasya kadambasya succhāye niṣasāda ha | vāyunā mandagandhena vījyamānaḥ sukhena vai

तस्य तेनानिलौघेन सेव्यमानस्य तत्र वै ।मद्यसंस्पर्जो गन्धः संस्पृशन् घ्राणमागतः॥ 7 ॥

tasya tenānilaughena sevyamānasya tatra vai | madyasaṃsparjo gandhaḥ saṃspṛśan ghrāṇamāgataḥ

तृष्णा चैनं विवेशाशु वारुणीप्रभवा तदा ।शुशोष च मुखं तस्य मत्तस्येवापरेऽहनि॥ 8 ॥

tṛṣṇā cainaṃ viveśāśu vāruṇīprabhavā tadā | śuśoṣa ca mukhaṃ tasya mattasyevāpare'hani

स्मारितः स पुरावृत्तममृतप्राशनं विभुः ।तृषितो मदिरान्वेषी ततस्तं तरुमैक्षत॥ 9 ॥

smāritaḥ sa purāvṛttamamṛtaprāśanaṃ vibhuḥ | tṛṣito madirānveṣī tatastaṃ tarumaikṣata

तस्य प्रावृषि फुल्लस्य यदम्भो जलजोज्झितम् ।तत्कोटरस्थं मदिरा सञ्जायत मनोहरा॥ 10 ॥

tasya prāvṛṣi phullasya yadambho jalajojjhitam | tatkoṭarasthaṃ madirā sañjāyata manoharā

तां तु तृष्णाभिभूतात्मा पिबन्नार्त इवासकृत् ।मोहाच्च चलिताकारः समजायत स प्रभुः॥ 11 ॥

tāṃ tu tṛṣṇābhibhūtātmā pibannārta ivāsakṛt | mohācca calitākāraḥ samajāyata sa prabhuḥ

तस्य मत्तस्य वदनं किञ्चिच्चलितलोचनम् ।घूर्णिताकारमभवच्छरत्कालेन्दुसप्रभम्॥ 12 ॥

tasya mattasya vadanaṃ kiñciccalitalocanam | ghūrṇitākāramabhavaccharatkālendusaprabham

कदम्बकोटरे जाता नाम्ना कादम्बरीति सा ।रूपिणी वारुणी तत्र देवानाममृतारणी॥ 13 ॥

kadambakoṭare jātā nāmnā kādambarīti sā | rūpiṇī vāruṇī tatra devānāmamṛtāraṇī

कादम्बरीमदकलं विदित्वा कृष्णपूर्वजम् ।तिस्रस्त्रिदशनार्यस्तमुपतस्थुः प्रियंवदाः॥ 14 ॥

kādambarīmadakalaṃ viditvā kṛṣṇapūrvajam | tisrastridaśanāryastamupatasthuḥ priyaṃvadāḥ

मदिरा रूपिणी भूत्वा कान्तिश्च शशिनः प्रिया ।श्रीश्च देवी वरिष्ठा स्त्री स्वयमेवाम्बुजध्वजा॥ 15 ॥

madirā rūpiṇī bhūtvā kāntiśca śaśinaḥ priyā | śrīśca devī variṣṭhā strī svayamevāmbujadhvajā

साञ्जलिप्रग्रहा देवी रौहिणेयमुपस्थिता ।वारुण्या सहितं वाक्यमुवाच मदविक्लवम्॥ 16 ॥

sāñjalipragrahā devī rauhiṇeyamupasthitā | vāruṇyā sahitaṃ vākyamuvāca madaviklavam

बलं जयस्व दैत्यानां बलदेव दिवीश्वर ।अहं ते दयिता कान्ता वारुणी समुपस्थिता॥ 17 ॥

balaṃ jayasva daityānāṃ baladeva divīśvara | ahaṃ te dayitā kāntā vāruṇī samupasthitā

त्वामेवान्तर्हितं श्रुत्वा शाश्वतं वडवामुखे ।क्षीणपुण्येव वसुधां पर्येमि विमलानन॥ 18 ॥

tvāmevāntarhitaṃ śrutvā śāśvataṃ vaḍavāmukhe | kṣīṇapuṇyeva vasudhāṃ paryemi vimalānana

पुष्पचक्रानुलिप्तेषु केसरेषूषितं मया ।अतिमुक्तेषु चाक्षोभ्य पुष्पस्तबकवत्सु च॥ 19 ॥

puṣpacakrānulipteṣu kesareṣūṣitaṃ mayā | atimukteṣu cākṣobhya puṣpastabakavatsu ca

अहं कदम्बमालीना मेघकाले मुखप्रिया ।तृषितं मार्गमाणा त्वां स्वेन रूपेण छादिता॥ 20 ॥

ahaṃ kadambamālīnā meghakāle mukhapriyā | tṛṣitaṃ mārgamāṇā tvāṃ svena rūpeṇa chāditā

सास्मि पूर्णेन योगेन यथैवामृतमन्थने ।समीपं प्रेषिता पित्रा वरुणेन तवानघ॥ 21 ॥

sāsmi pūrṇena yogena yathaivāmṛtamanthane | samīpaṃ preṣitā pitrā varuṇena tavānagha

सा यथैवार्णवगता तथैव वडवामुखे ।त्वयोपभोक्तुमिच्छामि सम्मतस्त्वं हि मे गुरुः॥ 22 ॥

sā yathaivārṇavagatā tathaiva vaḍavāmukhe | tvayopabhoktumicchāmi sammatastvaṃ hi me guruḥ

न त्वानन्तं परित्यक्ष्ये भर्त्सितापि त्वयानघ ।नाहं त्वया विना लोकानुत्सहे देव सेवितुम्॥ 23 ॥

na tvānantaṃ parityakṣye bhartsitāpi tvayānagha | nāhaṃ tvayā vinā lokānutsahe deva sevitum

आदिपद्मं च पद्माङ्कं दिव्यं श्रवणभूषणम् ।कौशेयानि च नीलानि समुद्रार्हाणि बिभ्रती॥ 24 ॥

ādipadmaṃ ca padmāṅkaṃ divyaṃ śravaṇabhūṣaṇam | kauśeyāni ca nīlāni samudrārhāṇi bibhratī

मदिरानन्तरं कान्तिः सङ्कर्षणमुपस्थिता ।मदेनागलितश्रोणी किञ्चिदाघूणितेक्षणा॥ 25 ॥

madirānantaraṃ kāntiḥ saṅkarṣaṇamupasthitā | madenāgalitaśroṇī kiñcidāghūṇitekṣaṇā

प्रोवाच प्रणयात् कान्तिर्बद्धाञ्जलिपुटा सती ।जयपूर्वेण योगेन सस्मितं वाक्यमर्थवत्॥ 26 ॥

provāca praṇayāt kāntirbaddhāñjalipuṭā satī | jayapūrveṇa yogena sasmitaṃ vākyamarthavat

अहं चन्द्रादपि गुरुं सहस्रशिरसं प्रभुम् ।स्वैर्गुणैरनुरक्ता त्वां यथैव मदिरा तथा॥ 27 ॥

ahaṃ candrādapi guruṃ sahasraśirasaṃ prabhum | svairguṇairanuraktā tvāṃ yathaiva madirā tathā

श्रीश्च पद्मालया देवी निधेया वैष्णवोरसि ।रौहिणेयोरसि शुभा मालेवामलतां गता॥ 28 ॥

śrīśca padmālayā devī nidheyā vaiṣṇavorasi | rauhiṇeyorasi śubhā mālevāmalatāṃ gatā

सा मालाममलां गृह्य बलस्योरसि दंशिता ।पद्मास्या पद्महस्ता वै सङ्कर्षणमथाब्रवीत्॥ 29 ॥

sā mālāmamalāṃ gṛhya balasyorasi daṃśitā | padmāsyā padmahastā vai saṅkarṣaṇamathābravīt

राम रामाभिरामस्त्वं वारुण्या समलङ्कृतः ।कान्त्या मया च देवेश सङ्गतश्चन्द्रमा यथा॥ 30 ॥

rāma rāmābhirāmastvaṃ vāruṇyā samalaṅkṛtaḥ | kāntyā mayā ca deveśa saṅgataścandramā yathā

इयं च सा मया मौलिः प्रोद्धता वरुणालयात् ।मूर्ध्नि शीर्षसहस्रस्य या ते भानुरिवाबभौ॥ 31 ॥

iyaṃ ca sā mayā mauliḥ proddhatā varuṇālayāt | mūrdhni śīrṣasahasrasya yā te bhānurivābabhau

जातरूपमयं चैकं कुण्डलं वज्रभूषितम् ।आदिपद्मं च पद्माक्षं दिव्यश्रवणभूषणम्॥ 32 ॥

jātarūpamayaṃ caikaṃ kuṇḍalaṃ vajrabhūṣitam | ādipadmaṃ ca padmākṣaṃ divyaśravaṇabhūṣaṇam

कौशेयानि च नीलानि समुद्रार्हाणि भावतः ।हारं च पीनतरलं समुद्राभ्यन्तरोऽषितम्॥ 33 ॥

kauśeyāni ca nīlāni samudrārhāṇi bhāvataḥ | hāraṃ ca pīnataralaṃ samudrābhyantaro'ṣitam

देवेमां प्रतिगृह्णीष्व पौराणी भूषणक्रियाम् ।समयस्ते महाबाहो भूषणानामलङ्क्रिया॥ 34 ॥

devemāṃ pratigṛhṇīṣva paurāṇī bhūṣaṇakriyām | samayaste mahābāho bhūṣaṇānāmalaṅkriyā

सङ्गृह्य तमलङ्कारं ताश्च तिस्रः सुरस्त्रियः ।शुशुभे बलदेवो हि शारदेन्दुसमप्रभः॥ 35 ॥

saṅgṛhya tamalaṅkāraṃ tāśca tisraḥ surastriyaḥ | śuśubhe baladevo hi śāradendusamaprabhaḥ

स समागम्य कृष्णेन जलजाम्भोदवर्चसा ।मुदं परमिकां लेभे ग्रहयुक्तः शशी यथा॥ 36 ॥

sa samāgamya kṛṣṇena jalajāmbhodavarcasā | mudaṃ paramikāṃ lebhe grahayuktaḥ śaśī yathā

ताभ्यामुभाभ्यां संलापे वर्तमाने गृहे यथा ।वैनतेयस्ततोऽध्वानमतिचक्राम वेगतः॥ 37 ॥

tābhyāmubhābhyāṃ saṃlāpe vartamāne gṛhe yathā | vainateyastato'dhvānamaticakrāma vegataḥ

सङ्ग्राममुक्तस्तेजस्वी दैत्यप्रहरणाङ्कितः ।देवतानां जयश्लाघी दिव्यस्रगनुलेपनः॥ 38 ॥

saṅgrāmamuktastejasvī daityapraharaṇāṅkitaḥ | devatānāṃ jayaślāghī divyasraganulepanaḥ

सुप्तस्य शयने दिव्ये क्षीरोदे वरुणालये ।विष्णोः किरीटं दैत्येन हृतं वैरोचनेन वै॥ 39 ॥

suptasya śayane divye kṣīrode varuṇālaye | viṣṇoḥ kirīṭaṃ daityena hṛtaṃ vairocanena vai

तदर्थस्तेन सङ्ग्रामः कृतो गुर्वर्थमोजसा ।किरीटार्थे समुद्रस्य मध्ये दैत्यगणैः सह॥ 40 ॥

tadarthastena saṅgrāmaḥ kṛto gurvarthamojasā | kirīṭārthe samudrasya madhye daityagaṇaiḥ saha

मोक्षयित्वा किरीटं तु वैष्णवं पततां वरः ।व्यत्यक्रमत वेगेन गगनं देवतालयम्॥ 41 ॥

mokṣayitvā kirīṭaṃ tu vaiṣṇavaṃ patatāṃ varaḥ | vyatyakramata vegena gaganaṃ devatālayam

स ददर्श गुरुं शैले विष्णुं कार्यान्तरागतम् ।तेन क्रीडावलम्बेन किरीटेन विराजता॥ 42 ॥

sa dadarśa guruṃ śaile viṣṇuṃ kāryāntarāgatam | tena krīḍāvalambena kirīṭena virājatā

स दृष्ट्वा मानुषं विष्णुं शैलराजशिरोगतम् ।प्रकाशचेष्टानिर्मुक्तं विमौलिमिव मानुषम्॥ 43 ॥

sa dṛṣṭvā mānuṣaṃ viṣṇuṃ śailarājaśirogatam | prakāśaceṣṭānirmuktaṃ vimaulimiva mānuṣam

अभिज्ञस्तस्य भावानां गरुत्मान् पततां वरः ।चिक्षेप खं गतो मौलिं विष्णोः शिरसि हृष्टवत्॥ 44 ॥

abhijñastasya bhāvānāṃ garutmān patatāṃ varaḥ | cikṣepa khaṃ gato mauliṃ viṣṇoḥ śirasi hṛṣṭavat

उपेन्द्रमूर्ध्नि सा मौलिरपिनद्धा इवापतत् ।शिरसः स्थाननिर्युक्ता कृष्णं चैवान्वशोभयत् ।यथैव मेरुशिखरे भानुर्मध्यन्दिने यथा॥ 45 ॥

upendramūrdhni sā maulirapinaddhā ivāpatat | śirasaḥ sthānaniryuktā kṛṣṇaṃ caivānvaśobhayat | yathaiva meruśikhare bhānurmadhyandine yathā

वैनतेयप्रयोगेण विदित्वा मौलिमागताम् ।कृष्णः प्रहृष्टवदनो रामं वचनमब्रवीत्॥ 46 ॥

vainateyaprayogeṇa viditvā maulimāgatām | kṛṣṇaḥ prahṛṣṭavadano rāmaṃ vacanamabravīt

त्वरते खलु कार्यार्थो देवतानां न संशयः ।यथेयमावयोः शैले सङ्ग्रामरचना कृता॥ 47 ॥

tvarate khalu kāryārtho devatānāṃ na saṃśayaḥ | yatheyamāvayoḥ śaile saṅgrāmaracanā kṛtā

वैरोचनेन lद्क़्‍सुप्तस्यrद्क़्‍ मम मौलिर्महोदधौ ।शक्रस्य सदृशं रूपं दिव्यमास्थाय सागरात्॥ 48 ॥

vairocanena ldq‍suptasyardq‍ mama maulirmahodadhau | śakrasya sadṛśaṃ rūpaṃ divyamāsthāya sāgarāt

ग्राहरूपेण यो नीत आनीतोऽसौ गरुत्मता ।ममाहिशयनान्मौलिर्हृत्वा क्षिप्तो गरुत्मता॥ 49 ॥

grāharūpeṇa yo nīta ānīto'sau garutmatā | mamāhiśayanānmaulirhṛtvā kṣipto garutmatā

सुव्यक्तं सन्निकृष्टः स जरासन्धो नराधिपः ।लक्ष्यन्ते हि ध्वजाग्राणि रथानां वातरंहसाम्॥ 50 ॥

suvyaktaṃ sannikṛṣṭaḥ sa jarāsandho narādhipaḥ | lakṣyante hi dhvajāgrāṇi rathānāṃ vātaraṃhasām

एतानि विजिगीषूणां शशिकल्पानि भूभृताम् ।छत्राण्यार्य विराजन्ते दंशितानि मितानि च॥ 51 ॥

etāni vijigīṣūṇāṃ śaśikalpāni bhūbhṛtām | chatrāṇyārya virājante daṃśitāni mitāni ca

अहो नृपरथोदग्रा विमलाश्छत्रपङ्क्तयः ।अभिवर्तन्ति नः शुभ्रा यथा खे हंसपङ्क्तयः॥ 52 ॥

aho nṛparathodagrā vimalāśchatrapaṅktayaḥ | abhivartanti naḥ śubhrā yathā khe haṃsapaṅktayaḥ

अहो द्यौर्विमलाभानां शस्त्राणां विमलानना ।प्रभा भास्करभामिश्रा चरन्तीव दिशो दृश॥ 53 ॥

aho dyaurvimalābhānāṃ śastrāṇāṃ vimalānanā | prabhā bhāskarabhāmiśrā carantīva diśo dṛśa

एतानि नूनं समरे पार्थिवैरायुधानि च ।क्षिप्तानि विनशिष्यन्ति मयि सर्वाणि संयुगे॥ 54 ॥

etāni nūnaṃ samare pārthivairāyudhāni ca | kṣiptāni vinaśiṣyanti mayi sarvāṇi saṃyuge

काले खलु नृपः प्राप्तो जरासन्धो महीपतिः ।आवयोर्युद्धनिकषः प्रथमः समरातिथिः॥ 55 ॥

kāle khalu nṛpaḥ prāpto jarāsandho mahīpatiḥ | āvayoryuddhanikaṣaḥ prathamaḥ samarātithiḥ

आर्य तिष्ठाव सहितौ न खल्वानागते नृपे ।युद्धारम्भः प्रयोक्तव्यो बलं तावद् विमृश्यताम्॥ 56 ॥

ārya tiṣṭhāva sahitau na khalvānāgate nṛpe | yuddhārambhaḥ prayoktavyo balaṃ tāvad vimṛśyatām

एवमुक्त्वा ततः कृष्णः स्वस्थः सङ्ग्रामलालसः ।जरासन्धवधं प्रेप्सुश्चकार बलदर्शनम्॥ 57 ॥

evamuktvā tataḥ kṛṣṇaḥ svasthaḥ saṅgrāmalālasaḥ | jarāsandhavadhaṃ prepsuścakāra baladarśanam

वीक्षमाणश्च तान्सर्वान् नृपान् यदुवरोऽव्ययः ।आत्मानमात्मनोवाच यत्पूर्वं दिवि मन्त्रितम्॥ 58 ॥

vīkṣamāṇaśca tānsarvān nṛpān yaduvaro'vyayaḥ | ātmānamātmanovāca yatpūrvaṃ divi mantritam

इमे ते पृथिवीपालाः पार्थिवे वर्त्मनि स्थिताः ।ये विनाशं गमिष्यन्ति शास्त्रदृष्टेन कर्मणा॥ 59 ॥

ime te pṛthivīpālāḥ pārthive vartmani sthitāḥ | ye vināśaṃ gamiṣyanti śāstradṛṣṭena karmaṇā

प्रोक्षितान्खल्विमान् मन्ये मृत्युना नृपसत्तमान् ।स्वर्गगामीनि चाप्येषां वपुंषि प्रचकाशिरे॥ 60 ॥

prokṣitānkhalvimān manye mṛtyunā nṛpasattamān | svargagāmīni cāpyeṣāṃ vapuṃṣi pracakāśire

स्थाने भारपरिश्रान्ता वसुधेयं दिवं गता ।एषां नृपतिसिंहानां बलौघैरभिपीडिता॥ 61 ॥

sthāne bhārapariśrāntā vasudheyaṃ divaṃ gatā | eṣāṃ nṛpatisiṃhānāṃ balaughairabhipīḍitā

अल्पेन खलु कालेन विविक्तं पृथिवीतलम् ।भविष्यति नरेन्द्रौघैराकीर्णं च नभस्तलम्॥ 62 ॥

alpena khalu kālena viviktaṃ pṛthivītalam | bhaviṣyati narendraughairākīrṇaṃ ca nabhastalam