Harivamsha Purana
70
अध्याय 70 / 318

Parva 2, Adhyāya 15

19 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

अध्याय 70

श्लोक 1

इन्द्रोत्सवविषये श्रीकृष्णस्य जिज्ञासा एवं एकेन वृद्धगोपेन तस्यावश्यकताप्रतिपादनं तयोः प्रवृत्तयोरेवं कृष्णस्य च बलस्य च ।वने विचरतोर्मासौ व्यतियातौ स्म वार्षिकौ

indrotsavaviṣaye śrīkṛṣṇasya jijñāsā evaṃ ekena vṛddhagopena tasyāvaśyakatāpratipādanaṃ tayoḥ pravṛttayorevaṃ kṛṣṇasya ca balasya ca | vane vicaratormāsau vyatiyātau sma vārṣikau

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! श्रीकृष्ण और बलराम दोनोंके इस प्रकार बाललीलामें प्रवृत्त होकर वनमें विचरते हुए वर्षाके दो मास व्यतीत हो गये

English

Vaishampayana said:—At this time the spies assembled at the house of Baladeva resembling that of a patriarch (1). when those spies arrived there for cropping up the topic of future dissension all the leading Yādavas were present in the assembly at Krishna's mandate (2). When all the leading Yādavas assembled at the meeting, the emissaries announced the future destruction of the kings, saying (3): "O Janarddana, at the invitation of Bhoja's son a great meeting of the kings will take place at the city of Kundina. There the kings of various provinces are repairing in haste (4-5). People there, as we have heard, are announcing that Rukshmini, the first sister of Rukshmi, will hold her Swayamvara (6). For this, O Janārddana, all the kings, with their army and followers, are repairing there (7). O Yādava, on the third day hereof, the Swayamvara, of Rushmini adorned with golden ornaments, the fairest in the three worlds, will take place (8). Proceeding on elephants, horses and cars, all the kings, elated with pride like unto lions and tigers, bent upon injuring one another, gifted with the gait of infuriated elephants, fond of battle and highly powerful, will assemble there. We shall behold those hundreds of encampments of the high-souled ones (9–10). O descendant of Yadu, while all the kings of earth have assembled why should we remain depressed alone? Let us all, encircled by our armies, set out for victory (11)."

अध्याय 70

श्लोक 2

व्रजमाजग्मतुस्तौ तु व्रजे शुश्रुवतुस्तदा ।प्राप्तं शक्रमहं वीरौ गोपांश्चोत्सवलालसान्

vrajamājagmatustau tu vraje śuśruvatustadā | prāptaṃ śakramahaṃ vīrau gopāṃścotsavalālasān

हिन्दी अर्थ

एक दिन जब वे दोनों वीर ब्रजमें आये, तब उन्होंने सुना कि इन्द्रयागके उत्सवका समय आ गया है और समस्त गोप उस उत्सवको देखनेके लिये लालायित हैं

English

Hearing those words like unto a dart stuck to the heart, Keshava, the foremost of Yadus, set out immediately with his army (12), The Yādavas too, of fierce prowess, got upon their cars, with a view to engage in a battle and followed him like gods filled with pride (13). With that powerful army ready for action Krishna, with uplifted discus and mace in his hand, and liked by Ishāna, shone there (14). The other Yadavas, following Vasudeva, increased his beauty with the collection of cars effulgent like the sun and echoing with the tinkling of bells (15).

अध्याय 70

श्लोक 3

कौतूहलादिदं वाक्यं कृष्णः प्रोवाच तत्र तान् ।कोऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः

kautūhalādidaṃ vākyaṃ kṛṣṇaḥ provāca tatra tān | ko'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ

हिन्दी अर्थ

तब श्रीकृष्णने कौतूहलवश उनसे यह बात पूछी—' यह इन्द्रयागका उत्सव क्या है? जिससे तुमलोगोंको इतना हर्ष हो रहा है'

अध्याय 70

श्लोक 4

तत्र वृद्धतमस्त्वेको गोपो वाक्यमुवाच ह ।श्रूयतां तात शक्रस्य यदर्थं ध्वज इज्यते

tatra vṛddhatamastveko gopo vākyamuvāca ha | śrūyatāṃ tāta śakrasya yadarthaṃ dhvaja ijyate

हिन्दी अर्थ

उनके इस प्रकार पूछनेपर उन गोपोंमें सबसे बड़े-बूढ़े एक गोपने इस प्रकार कहा-'तात! सुनो, हमारे यहाँ इन्द्रके ध्वजकी पूजा किसलिये की जाती है, यह बताता हूँ

अध्याय 70

श्लोक 5

देवानामीश्वरः शक्रो मेघानां चारिसूदन ।तस्य चायं महः कृष्ण लोकनाथस्य शाश्वतः

devānāmīśvaraḥ śakro meghānāṃ cārisūdana | tasya cāyaṃ mahaḥ kṛṣṇa lokanāthasya śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुसूदन कृष्ण! देवताओं और मेघोंके स्वामी देवराज इन्द्र हैं। वे ही सम्पूर्ण जगत्‌के सनातन रक्षक हैं। उन्हींका यह उत्सव मनाया जाता है

अध्याय 70

श्लोक 6

तेन सञ्चोदिता मेघास्तस्य चायुधभूषिताः ।तस्यैवाज्ञाकराः सस्यं जनयन्ति नवाम्बुभिः

tena sañcoditā meghāstasya cāyudhabhūṣitāḥ | tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ janayanti navāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हींसे प्रेरित हो उन्हींके आयुध (इन्द्रधनुष)-से विभूषित हुए मेघ उनकी ही आज्ञाका पालन करते हुए नूतन जलकी वर्षा करके खेतीको उपजाते हैं

अध्याय 70

श्लोक 7

मेघस्य पयसो दाता पुरुहूतः पुरन्दरः ।सम्प्रहृष्टः स भगवान् प्रीणयत्यखिलं जगत्

meghasya payaso dātā puruhūtaḥ purandaraḥ | samprahṛṣṭaḥ sa bhagavān prīṇayatyakhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

अनेक नामोंसे विभूषित भगवान्‌ पुरन्दर (इन्द्र) मेघ और जलके दाता हैं। वे प्रसन्न होनेपर सम्पूर्ण जगत्‌को तृप्त करते हैं

अध्याय 70

श्लोक 8

तेन सम्पादितं सस्यं वयमन्ये च मानवाः ।वर्तयामोपयुञ्जानास्तर्पयामश्च देवताः

tena sampāditaṃ sasyaṃ vayamanye ca mānavāḥ | vartayāmopayuñjānāstarpayāmaśca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके द्वारा सम्पन्न की हुई खेतीसे जो अन्न पैदा होता है, उसीको हम तथा दूसरे मनुष्य खाते हैं, उसीका धर्मके कार्यमें भी उपयोग करते हुए देवताओंको यज्ञ आदिके द्वारा तृप्त करते हैं

अध्याय 70

श्लोक 9

देवे वर्षति लोकेऽस्मिंस्ततः सस्यं प्रवर्धते ।पृथिव्यां तर्पितायां तु सामृतं लक्ष्यते जगत्

deve varṣati loke'smiṃstataḥ sasyaṃ pravardhate | pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ tu sāmṛtaṃ lakṣyate jagat

हिन्दी अर्थ

इस संसारमें जब इन्द्रदेव वर्षा करते हैं, तब उसीसे खेतीको उपज बढ़ती है। वर्षसि ही पृथ्वीके तृप्त होनेपर सम्पूर्ण जगत्‌ सजल दिखायी देता है

अध्याय 70

श्लोक 10

क्षीरवत्यस्त्विमा गावो वत्सवत्यश्च निर्वृताः ।तेन संवर्धितैस्तात तृणैः पुष्टाः सपुङ्गवाः

kṣīravatyastvimā gāvo vatsavatyaśca nirvṛtāḥ | tena saṃvardhitaistāta tṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

तात ! उस वर्षासि बढ़ी हुई घासोंद्वारा ही सँडोंसहित ये गौएँ हष्ट-पुष्ठ होकर बछड़े देतीं और दूध देनेवाली होती हैं

अध्याय 70

श्लोक 11

नासस्या नातृणा भूमिर्न बुभुक्षार्दितो जनः ।दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nātṛṇā bhūmirna bubhukṣārdito janaḥ | dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ वर्षा करनेवाले मेघ दिखायी देते हैं, उस भूमिपर कभी अनाज और तृणका अभाव नहीं होता तथा वहाँके लोग कभी भूखसे पीड़ित नहीं देखे जाते हैं'

अध्याय 70

श्लोक 12

दुदोह सवितुर्गा वै शक्रो दिव्याः पयस्विनीः ।ताः क्षरन्ति नवं क्षीरं मेध्यं मेघौघधारितम्

dudoha saviturgā vai śakro divyāḥ payasvinīḥ | tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ medhyaṃ meghaughadhāritam

हिन्दी अर्थ

पयस्विनी (गौ अधवा जलवती) हो जाती हैं, तब इन्द्रदेव उनका दोहन करते हैं। उनके दोहन करनेपर वे किरणमयी गौएँ नूतन एवं पवित्र जलरूपी दूध प्रकट करती हैं, जिसे मेघोंके घटारूप दुग्धपात्रमें संचित किया जाता है

अध्याय 70

श्लोक 13

वाय्वीरितं तु मेघेषु करोति निनदं महत् ।जवेनावर्तितं चैव गर्जतीति जना विदुः

vāyvīritaṃ tu megheṣu karoti ninadaṃ mahat | javenāvartitaṃ caiva garjatīti janā viduḥ

हिन्दी अर्थ

वही वायुसे प्रेरित होकर वेगसे आवर्तित होनेपर मेघोंके भीतर अत्यन्त गम्भीर शब्द उत्पन्न करता है, जिसे लोग समझते हैं कि मेघ गर्जना कर रहा है

English

Vaishampāyana said:—After Jarāshandha, the king of Magadha, had said this, the greatly wise Sunitha replied saying:

अध्याय 70

श्लोक 14

तस्य चैवोह्यमानस्य वायुयुक्तैर्बलाहकैः ।वज्राशनिसमाः शब्दाः श्रूयन्ते नगभेदिनः

tasya caivohyamānasya vāyuyuktairbalāhakaiḥ | vajrāśanisamāḥ śabdāḥ śrūyante nagabhedinaḥ

हिन्दी अर्थ

वायुयुक्त मेघोंद्वारा ढोयी जाती हुई उस जलराशिका पर्वतभेदी शब्द ही व्र एवं बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी देता है

अध्याय 70

श्लोक 15

तज्जलं वज्रनिष्पेषैर्विमुञ्चति नभोगतैः ।बहुभिः कामगैर्मेघैः शक्रो भृत्यैरिवेश्वरः

tajjalaṃ vajraniṣpeṣairvimuñcati nabhogataiḥ | bahubhiḥ kāmagairmeghaiḥ śakro bhṛtyairiveśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे राजा अपने सेवकों से काम लेता है, उसी प्रकार देवराज इन्द्र आकाशमें फैले हुए तथा इच्छानुसार सर्वत्र जा सकनेवाले बहुसंख्यक मेघोंद्वारा वज्रकी गड़गड़ाहटकी आवाजके साथ उस जलको इस भूतलपर बरसाते हैं

अध्याय 70

श्लोक 16

क्वचिद् दुर्दिनसङ्काशैः क्वचिच्छिन्नाभ्रसन्निभैः ।क्वचिद् भिन्नाञ्जनाकारैः क्वचिच्छीकरवर्षिभिः

kvacid durdinasaṅkāśaiḥ kvacicchinnābhrasannibhaiḥ | kvacid bhinnāñjanākāraiḥ kvacicchīkaravarṣibhiḥ

श्लोक 16–17 का हिन्दी अर्थ

कहीं वे मेघ दुर्दिन-से होकर सारे आकाशमें छा जाते हैं। कहीं फटे हुए बादलोंके रूपमें दिखायी देते हैं। कहीं खानसे काटकर निकाले गये कोयलेके समान काले होते हैं और कहीं जलकी छोटी-छोटी बूँदें बरसाते रहते हैं। इस तरह विभिन्न प्रकारके बादलोंद्वारा देवराज इन्द्र आकाश एवं विश्वको अलंकृत-सा करते रहते हैं। कहीं-कहीं तो बादल पानी बरसाकर आकाशको जलबिन्दुरूपी मोतियोंसे प्रकाशित कर देता है

अध्याय 70

श्लोक 17

मण्डयतीव देवेन्द्रो विश्वमेवं नभो घनैः ।क्वचिच्छीकरमुक्ताभं कुरुते गगनं घनः

maṇḍayatīva devendro viśvamevaṃ nabho ghanaiḥ | kvacicchīkaramuktābhaṃ kurute gaganaṃ ghanaḥ

अर्थ श्लोक 16 के साथ

अध्याय 70

श्लोक 18

एवमेतत्पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदैः ।पर्जन्यः सर्वभूतानां भवाय भुवि वर्षति

evametatpayo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaiḥ | parjanyaḥ sarvabhūtānāṃ bhavāya bhuvi varṣati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पर्जन्यदेव (इन्द्र) इस पृथ्वीके जलको सूर्यकी किरणोंद्वारा खींचकर सम्पूर्ण प्राणियोंकी वृद्धिकि लिये उसे मेघोंद्वारा भूतलपर बरसा देते हैं

अध्याय 70

श्लोक 19

यस्मात्प्रावृडियं कृष्ण शक्रस्य भुवि भाविनी ।तस्मात्प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः ।महैः सुरेशमर्चन्ति वयमन्ये च मानवाः

yasmātprāvṛḍiyaṃ kṛṣṇa śakrasya bhuvi bhāvinī | tasmātprāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ | mahaiḥ sureśamarcanti vayamanye ca mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! इसीलिये यह वर्षा-ऋतु भूतलपर इन्द्रदेवकी पूजाका समय है; अतएव समस्त राजा वर्षा-तऋतुमें बड़ी प्रसन्नताके साथ नाना प्रकारके उत्सवोंद्वारा देवराजकी पूजा करते हैं। हम तथा दूसरे मनुष्य भी ऐसा ही करते हैं'

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.