Parva 3, Adhyāya 132

महाभारतहरिवंशयोः श्रवणविधिः फलं च, वाचकस्य गुणाः, प्रतिपर्वणि दानार्हं द्रव्यं, एकतः दशसङ्ख्याकानां पारणानां महत्त्वं, महाभारतहरिवंशयोः माहात्म्यं भगवन् केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधैः ।फलं किं के च देवाश्च पूज्या वै पारणेष्विह॥ 1 ॥

mahābhārataharivaṃśayoḥ śravaṇavidhiḥ phalaṃ ca, vācakasya guṇāḥ, pratiparvaṇi dānārhaṃ dravyaṃ, ekataḥ daśasaṅkhyākānāṃ pāraṇānāṃ mahattvaṃ, mahābhārataharivaṃśayoḥ māhātmyaṃ bhagavan kena vidhinā śrotavyaṃ bhārataṃ budhaiḥ | phalaṃ kiṃ ke ca devāśca pūjyā vai pāraṇeṣviha

देयं समाप्ते भगवन् किं च पर्वणि पर्वणि ।वाचकः कीदृशश्चात्र यष्टव्यस्तद् ब्रवीहि मे॥ 2 ॥

deyaṃ samāpte bhagavan kiṃ ca parvaṇi parvaṇi | vācakaḥ kīdṛśaścātra yaṣṭavyastad bravīhi me

शृणु राजन् विधिमिमं फलं यच्चापि भारतात् ।श्रुताद् भवति राजेन्द्र यत् त्वं मामनुपृच्छसि॥ 3 ॥

śṛṇu rājan vidhimimaṃ phalaṃ yaccāpi bhāratāt | śrutād bhavati rājendra yat tvaṃ māmanupṛcchasi

दिवि देवा महीपाल क्रीडार्थमवनिं गताः ।कृत्वा कार्यमिदं चैव ततश्च दिवमागताः॥ 4 ॥

divi devā mahīpāla krīḍārthamavaniṃ gatāḥ | kṛtvā kāryamidaṃ caiva tataśca divamāgatāḥ

हन्त यत् ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः ।ऋषीणां देवतानां च सम्भवं वसुधातले॥ 5 ॥

hanta yat te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva samāhitaḥ | ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sambhavaṃ vasudhātale

अत्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाश्च शाश्वताः ।आदित्याश्चाश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षयः॥ 6 ॥

atra rudrāstathā sādhyā viśvedevāśca śāśvatāḥ | ādityāścāśvinau devau lokapālā maharṣayaḥ

गुह्यकाश्च सगन्धर्वा नागा विद्याधरास्तथा ।सिद्धा धर्मः स्वयम्भूश्च मुनिः कात्यायनो वरः॥ 7 ॥

guhyakāśca sagandharvā nāgā vidyādharāstathā | siddhā dharmaḥ svayambhūśca muniḥ kātyāyano varaḥ

गिरयः सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणाः ।ग्रहाः संवत्सराश्चैव अयनान्यृतवस्तथा॥ 8 ॥

girayaḥ sāgarā nadyastathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ | grahāḥ saṃvatsarāścaiva ayanānyṛtavastathā

स्थावरं जङ्गमं चैव जगत् सर्वं सुरासुरम् ।भारते भरतश्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते॥ 9 ॥

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva jagat sarvaṃ surāsuram | bhārate bharataśreṣṭha ekasthamiha dṛśyate

तेषां श्रुतिप्रतिष्ठानां नामकर्मानुकीर्तनात् ।कृत्वापि पातकं घोरं सद्यो मुच्येत मानवः॥ 10 ॥

teṣāṃ śrutipratiṣṭhānāṃ nāmakarmānukīrtanāt | kṛtvāpi pātakaṃ ghoraṃ sadyo mucyeta mānavaḥ

इतिहासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्वशः ।संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारते॥ 11 ॥

itihāsamimaṃ śrutvā yathāvadanupūrvaśaḥ | saṃyatātmā śucirbhūtvā pāraṃ gatvā ca bhārate

तेषां शृणु त्वं श्राद्धानि श्रुत्वा भारत भारतम् ।ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्त्या च भरतर्षभ॥ 12 ॥

teṣāṃ śṛṇu tvaṃ śrāddhāni śrutvā bhārata bhāratam | brāhmaṇebhyo yathāśaktyā bhaktyā ca bharatarṣabha

महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च ।गावः कांस्योपदोहाश्च कन्याश्चैव स्वलङ्कृताः॥ 13 ॥

mahādānāni deyāni ratnāni vividhāni ca | gāvaḥ kāṃsyopadohāśca kanyāścaiva svalaṅkṛtāḥ

सर्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च ।भाजनानि विचित्राणि भूमिर्वासांसि काञ्चनम्॥ 14 ॥

sarvakāmaguṇopetā yānāni vividhāni ca | bhājanāni vicitrāṇi bhūmirvāsāṃsi kāñcanam

वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्च वारणाः ।शयनं शिबिकाश्चैव स्यन्दनाश्च स्वलङ्कृताः॥ 15 ॥

vāhanāni ca deyāni hayā mattāśca vāraṇāḥ | śayanaṃ śibikāścaiva syandanāśca svalaṅkṛtāḥ

यद् यद् गृहे वरं किञ्चिद् यद् यदस्ति महद्वसु ।तत् तद् देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्च सूनवः॥ 16 ॥

yad yad gṛhe varaṃ kiñcid yad yadasti mahadvasu | tat tad deyaṃ dvijātibhya ātmā dārāśca sūnavaḥ

श्रद्धया परया दद्यात् क्रमशस्तस्य पारगः ।शक्तितः सुमना हृष्टः शुश्रूषुरविकम्पनः॥ 17 ॥

śraddhayā parayā dadyāt kramaśastasya pāragaḥ | śaktitaḥ sumanā hṛṣṭaḥ śuśrūṣuravikampanaḥ

सत्यार्जवरतो यत्तः शुचिः शौचपरायणः ।श्रद्दधानो जितक्रोधो यथा सिद्ध्यति तच्छ्रृणु॥ 18 ॥

satyārjavarato yattaḥ śuciḥ śaucaparāyaṇaḥ | śraddadhāno jitakrodho yathā siddhyati tacchrṛṇu

शुचिः शीलान्विताचारः शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।संस्कृतः सर्वशास्त्रज्ञः श्रद्दधानोऽनसूयकः॥ 19 ॥

śuciḥ śīlānvitācāraḥ śuklavāsā jitendriyaḥ | saṃskṛtaḥ sarvaśāstrajñaḥ śraddadhāno'nasūyakaḥ

रूपवान् सुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।दानमानग्रहीता च कार्यो भवति वाचकः॥ 20 ॥

rūpavān subhago dāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ | dānamānagrahītā ca kāryo bhavati vācakaḥ

अविलम्बमनायस्तमद्रुतं घोरमूर्जितम् ।असंसक्ताक्षरपदं न च भावसमन्वितम्॥ 21 ॥

avilambamanāyastamadrutaṃ ghoramūrjitam | asaṃsaktākṣarapadaṃ na ca bhāvasamanvitam

त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमीरितम् ।वाचयेद् वाचकः स्वस्थः स्वाधीनः सुसमाहितः॥ 22 ॥

triṣaṣṭivarṇasaṃyuktamaṣṭasthānasamīritam | vācayed vācakaḥ svasthaḥ svādhīnaḥ susamāhitaḥ

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥ 23 ॥

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

ईदृशाद्वाचकाद्राजञ्च्छ्रुत्वा भारत भारतम् ।नियमस्थः शुचिः श्रोता शृण्वन्स फलमश्नुते॥ 24 ॥

īdṛśādvācakādrājañcchrutvā bhārata bhāratam | niyamasthaḥ śuciḥ śrotā śṛṇvansa phalamaśnute

पारणं प्रथमं प्राप्य द्विजान् कामैश्च तर्पयेत् ।अग्निष्टोमस्य यागस्य फलं वै लभते नरः॥ 25 ॥

pāraṇaṃ prathamaṃ prāpya dvijān kāmaiśca tarpayet | agniṣṭomasya yāgasya phalaṃ vai labhate naraḥ

अप्सरोगणसङ्कीर्णं विमानं लभते महत् ।प्रहृष्टः स तु देवैश्च दिवं याति समाहितः॥ 26 ॥

apsarogaṇasaṅkīrṇaṃ vimānaṃ labhate mahat | prahṛṣṭaḥ sa tu devaiśca divaṃ yāti samāhitaḥ

द्वितीयं पारणं प्राप्य अतिरात्रफलं लभेत् ।सर्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति॥ 27 ॥

dvitīyaṃ pāraṇaṃ prāpya atirātraphalaṃ labhet | sarvaratnamayaṃ divyaṃ vimānamadhirohati

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धविभूषितः ।दिव्याङ्गदधरो नित्यं देवलोके महीयते॥ 28 ॥

divyamālyāmbaradharo divyagandhavibhūṣitaḥ | divyāṅgadadharo nityaṃ devaloke mahīyate

तृतीयं पारणं प्राप्य द्वादशाहफलं लभेत् ।वसत्यमरसङ्काशो वर्षाण्ययुतशो दिवि॥ 29 ॥

tṛtīyaṃ pāraṇaṃ prāpya dvādaśāhaphalaṃ labhet | vasatyamarasaṅkāśo varṣāṇyayutaśo divi

चतुर्थं वाजपेयस्य पञ्चमे द्विगुणं फलम् ।उदितादित्यसङ्काशं ज्वलन्तमनलोपमम्॥ 30 ॥

caturthaṃ vājapeyasya pañcame dviguṇaṃ phalam | uditādityasaṅkāśaṃ jvalantamanalopamam

विमानं विबुधैः सार्धमारुह्य दिवि गच्छति ।वर्षायुतानि भवने शक्रस्य दिवि मोदते॥ 31 ॥

vimānaṃ vibudhaiḥ sārdhamāruhya divi gacchati | varṣāyutāni bhavane śakrasya divi modate

षष्ठे द्विगुणमस्तीति सप्तमे त्रिगुणं फलम् ।कैलासशिखराकारं वैदूर्यमणिवेदिकम्॥ 32 ॥

ṣaṣṭhe dviguṇamastīti saptame triguṇaṃ phalam | kailāsaśikharākāraṃ vaidūryamaṇivedikam

परिक्षिप्तं च बहुधा मणिविद्रुमभूषितम् ।विमानं समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम्॥ 33 ॥

parikṣiptaṃ ca bahudhā maṇividrumabhūṣitam | vimānaṃ samadhiṣṭhāya kāmagaṃ sāpsarogaṇam

सर्वांल्लोकान् विचरते द्वितीय इव भास्करः ।अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम्॥ 34 ॥

sarvāṃllokān vicarate dvitīya iva bhāskaraḥ | aṣṭame rājasūyasya pāraṇe labhate phalam

चन्द्रोदयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति ।चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैर्हयैर्युक्तं मनोजवैः॥ 35 ॥

candrodayanibhaṃ ramyaṃ vimānamadhirohati | candraraśmipratīkāśairhayairyuktaṃ manojavaiḥ

सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रकान्ततरैर्मुखैः ।मेखलानां निनादेन नूपुराणां च निःस्वनैः॥ 36 ॥

sevyamāno varastrīṇāṃ candrakāntatarairmukhaiḥ | mekhalānāṃ ninādena nūpurāṇāṃ ca niḥsvanaiḥ

अङ्के परमनारीणां सुखं सुप्तो विबुध्यते ।नवमं क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत॥ 37 ॥

aṅke paramanārīṇāṃ sukhaṃ supto vibudhyate | navamaṃ kraturājasya vājimedhasya bhārata

काञ्चनस्तम्भनिर्व्यूहं वैदूर्यकृतवेदिकम् ।जाम्बूनदमयैर्दिव्यैर्गवाक्षैः सर्वतो वृतम्॥ 38 ॥

kāñcanastambhanirvyūhaṃ vaidūryakṛtavedikam | jāmbūnadamayairdivyairgavākṣaiḥ sarvato vṛtam

सेवितं चाप्सरसङ्घैर्गन्धर्वैर्दिविचारिभिः ।विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन्॥ 39 ॥

sevitaṃ cāpsarasaṅghairgandharvairdivicāribhiḥ | vimānaṃ samadhiṣṭhāya śriyā paramayā jvalan

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यचन्दनभूषितः ।मोदते दैवतैः सार्धं दिवि देव इवापर॥ 40 ॥

divyamālyāmbaradharo divyacandanabhūṣitaḥ | modate daivataiḥ sārdhaṃ divi deva ivāpara

दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च ।किङ्किणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम्॥ 41 ॥

daśamaṃ pāraṇaṃ prāpya dvijātīnabhivandya ca | kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ patākādhvajaśobhitam

रत्नवेदिकसङ्काशं वैदूर्यमणितोरणम् ।हेमजालपरिक्षिप्तं प्रवालवलभीमुखम्॥ 42 ॥

ratnavedikasaṅkāśaṃ vaidūryamaṇitoraṇam | hemajālaparikṣiptaṃ pravālavalabhīmukham

गन्धर्वैर्गीतकुशलैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।विमानं सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते॥ 43 ॥

gandharvairgītakuśalairapsarobhirniṣevitam | vimānaṃ sukṛtāvāsaṃ sukhenaivopapadyate

मुकुटेनार्कवर्णेन जाम्बूनदविभूषणः ।दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गो दिव्यमाल्यविभूषितः॥ 44 ॥

mukuṭenārkavarṇena jāmbūnadavibhūṣaṇaḥ | divyacandanadigdhāṅgo divyamālyavibhūṣitaḥ

दिव्याँल्लोकान् प्रचरति दिव्यैर्भोगैः समन्वितः ।विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युतः॥ 45 ॥

divyā~llokān pracarati divyairbhogaiḥ samanvitaḥ | vibudhānāṃ prasādena śriyā paramayā yutaḥ

अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते ।ततो गन्धर्वसहितः सहस्राण्येकविंशतिः॥ 46 ॥

atha varṣagaṇānevaṃ svargaloke mahīyate | tato gandharvasahitaḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ

पुरन्दरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते ।दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च॥ 47 ॥

purandarapure ramye śakreṇa saha modate | divyayānavimāneṣu lokeṣu vividheṣu ca

दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा ।ततः सूर्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा॥ 48 ॥

divyanārīgaṇākīrṇo nivasatyamaro yathā | tataḥ sūryasya bhavane candrasya bhavane tathā

शिवस्य भवने राजन् विष्णोर्याति सलोकताम् ।एवमेतन्महाराज नात्र कार्या विचारणा॥ 49 ॥

śivasya bhavane rājan viṣṇoryāti salokatām | evametanmahārāja nātra kāryā vicāraṇā

श्रद्दधानेन वै भाव्यमेवमाह गुरुर्मम ।वाचकस्य तु दातव्यं मनसा यद् यदिच्छति॥ 50 ॥

śraddadhānena vai bhāvyamevamāha gururmama | vācakasya tu dātavyaṃ manasā yad yadicchati

हस्त्यश्वरथयानादि वाहनं च विशेषतः ।कटके कुण्डले चैव ब्रह्मसूत्रं तथापरम्॥ 51 ॥

hastyaśvarathayānādi vāhanaṃ ca viśeṣataḥ | kaṭake kuṇḍale caiva brahmasūtraṃ tathāparam

वस्त्रं चैव विचित्रं च गन्धं चैवं विशेषतः ।देववत् पूजयेत्तं तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्॥ 52 ॥

vastraṃ caiva vicitraṃ ca gandhaṃ caivaṃ viśeṣataḥ | devavat pūjayettaṃ tu viṣṇulokamavāpnuyāt

अतः परं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते ।वाच्यमानेऽथ विप्रेभ्यो राजन् पर्वणि पर्वणि॥ 53 ॥

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yāni deyāni bhārate | vācyamāne'tha viprebhyo rājan parvaṇi parvaṇi

जातिं देशं च सत्यं च माहात्म्यं भरतर्षभ ।धर्मवृत्तिं च विज्ञाय ब्राह्मणानां नराधिप॥ 54 ॥

jātiṃ deśaṃ ca satyaṃ ca māhātmyaṃ bharatarṣabha | dharmavṛttiṃ ca vijñāya brāhmaṇānāṃ narādhipa

स्वस्ति वाच्यं द्विजैरादौ ततः कार्यं प्रवर्तयेत् ।समाप्तपर्वणि ततः स्वशक्त्या तर्पयेद् द्विजान्॥ 55 ॥

svasti vācyaṃ dvijairādau tataḥ kāryaṃ pravartayet | samāptaparvaṇi tataḥ svaśaktyā tarpayed dvijān

आदौ तु वाचकं चैव वस्त्रगन्धसमन्वितम् ।विधिवद् भोजयेद् राजन् मधुपायससंयुतम्॥ 56 ॥

ādau tu vācakaṃ caiva vastragandhasamanvitam | vidhivad bhojayed rājan madhupāyasasaṃyutam

ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिषा ।आस्तीके भोजयेद् राजन् दद्याच्चैव गुडौदनम्॥ 57 ॥

tato mūlaphalaprāyaṃ pāyasaṃ madhusarpiṣā | āstīke bhojayed rājan dadyāccaiva guḍaudanam

अपूपैश्चैव पूपैश्च मोदकैश्च समन्वितम् ।सभापर्वणि राजेन्द्र हविष्यं भोजयेद् द्विजान्॥ 58 ॥

apūpaiścaiva pūpaiśca modakaiśca samanvitam | sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān

आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेच्च द्विजोत्तमान् ।अरणीपर्व आसाद्य जलकुम्भान् प्रदापयेत्॥ 59 ॥

āraṇyake mūlaphalaistarpayecca dvijottamān | araṇīparva āsādya jalakumbhān pradāpayet

तर्पणानि च मुख्यानि वन्यमूलफलानि च ।सर्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदापयेत्॥ 60 ॥

tarpaṇāni ca mukhyāni vanyamūlaphalāni ca | sarvakāmaguṇopetaṃ viprebhyo'nnaṃ pradāpayet

विराटपर्वणि तथा वासांसि विविधानि च ।उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वितम्॥ 61 ॥

virāṭaparvaṇi tathā vāsāṃsi vividhāni ca | udyoge bharataśreṣṭha sarvakāmaguṇānvitam

भोजनं भोजयेद् विप्रान् गन्धमाल्यैरलकृतान् ।भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दत्त्वा यानमनुत्तमम् ।ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम्॥ 62 ॥

bhojanaṃ bhojayed viprān gandhamālyairalakṛtān | bhīṣmaparvaṇi rājendra dattvā yānamanuttamam | tataḥ sarvaguṇopetamannaṃ dadyāt susaṃskṛtam

द्रोणपर्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्चितम् ।शराश्च देया राजेन्द्र चापान्यसिवरांस्तथा॥ 63 ॥

droṇaparvaṇi viprebhyo bhojanaṃ paramārcitam | śarāśca deyā rājendra cāpānyasivarāṃstathā

कर्णपर्वण्यपि तथा भोजनं सार्वकामिकम् ।विप्रेभ्यः संस्कृतं सम्यग् दद्यात् संयतमानसः॥ 64 ॥

karṇaparvaṇyapi tathā bhojanaṃ sārvakāmikam | viprebhyaḥ saṃskṛtaṃ samyag dadyāt saṃyatamānasaḥ

शल्यपर्वणि राजेन्द्र मोदकैः सगुडौदनैः ।अपूपैस्तर्पयेच्चैव सर्वमन्नं प्रदापयेत्॥ 65 ॥

śalyaparvaṇi rājendra modakaiḥ saguḍaudanaiḥ | apūpaistarpayeccaiva sarvamannaṃ pradāpayet

गदापर्वण्यपि तथा मुद्गमिश्रं प्रदापयेत् ।स्त्रीपर्वणि तथा रत्नैस्तर्पयेत् तु द्विजोत्तमान् ६६॥ घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत् पुनः ।ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम्॥ 67 ॥

gadāparvaṇyapi tathā mudgamiśraṃ pradāpayet | strīparvaṇi tathā ratnaistarpayet tu dvijottamān 66|| ghṛtaudanaṃ purastācca aiṣīke dāpayet punaḥ | tataḥ sarvaguṇopetamannaṃ dadyāt susaṃskṛtam

शान्तिपर्वण्यपि गते हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ।आश्वमेधिकमासाद्य भोजनं सार्वकामिकम्॥ 68 ॥

śāntiparvaṇyapi gate haviṣyaṃ bhojayeddvijān | āśvamedhikamāsādya bhojanaṃ sārvakāmikam

तथाऽऽश्रमनिवासे तु हविष्यं भोजयेद् द्विजान् ।मौसले सार्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम्॥ 69 ॥

tathā''śramanivāse tu haviṣyaṃ bhojayed dvijān | mausale sārvaguṇikaṃ gandhamālyānulepanam

महाप्रास्थानिके तद्वत् सर्वकामगुणान्वितम् ।स्वर्गपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद् द्विजान्॥ 70 ॥

mahāprāsthānike tadvat sarvakāmaguṇānvitam | svargaparvaṇyapi tathā haviṣyaṃ bhojayed dvijān

हरिवंशसमाप्तौ तु सहस्रं भोजयेद् द्विजान् ।गामेकां निष्कसंयुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥ 71 ॥

harivaṃśasamāptau tu sahasraṃ bhojayed dvijān | gāmekāṃ niṣkasaṃyuktāṃ brāhmaṇāya nivedayet

तदर्धेनापि दातव्या दरिद्रेणापि पार्थिव ।प्रतिपर्वसमाप्तौ तु पुस्तकं वै विचक्षणः॥ 72 ॥

tadardhenāpi dātavyā daridreṇāpi pārthiva | pratiparvasamāptau tu pustakaṃ vai vicakṣaṇaḥ

सुवर्णेन च संयुक्तं वाचकाय निवेदयेत् ।हरिवंशे पर्वणि च पायसं तत्र भोजयेत्॥ 73 ॥

suvarṇena ca saṃyuktaṃ vācakāya nivedayet | harivaṃśe parvaṇi ca pāyasaṃ tatra bhojayet

श्लोकं वा श्लोकपादं वा अक्षरं वा नृपात्मज ।शृणुयादेकचित्तस्तु स विप्णुदयितो भवेत्॥ 74 ॥

ślokaṃ vā ślokapādaṃ vā akṣaraṃ vā nṛpātmaja | śṛṇuyādekacittastu sa vipṇudayito bhavet

व्यासं चैव सपत्नीकं पूजयेच्च यथाविधि ।लक्ष्मीनारायणं देवं पूजितं तं च पूजयेत्॥ 75 ॥

vyāsaṃ caiva sapatnīkaṃ pūjayecca yathāvidhi | lakṣmīnārāyaṇaṃ devaṃ pūjitaṃ taṃ ca pūjayet

वाचकं पूजयेद् यस्तु भूमिवस्त्रसुधेनुभिः ।विष्णुः सम्पूजितस्तेन स साक्षाद् देवकीसुतः॥ 76 ॥

vācakaṃ pūjayed yastu bhūmivastrasudhenubhiḥ | viṣṇuḥ sampūjitastena sa sākṣād devakīsutaḥ

पारणे पारणे राजन् यथावद् भरतर्षभ ।समाप्य सर्वाः प्रयतः संहिताः शास्त्रकोविदः॥ 77 ॥

pāraṇe pāraṇe rājan yathāvad bharatarṣabha | samāpya sarvāḥ prayataḥ saṃhitāḥ śāstrakovidaḥ

शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृतः ।शुक्लाम्बरधरः श्रीमाञ्छुचिर्भूत्वा स्वलङ्कृतः॥ 78 ॥

śubhe deśe niveśyātha kṣaumavastrābhisaṃvṛtaḥ | śuklāmbaradharaḥ śrīmāñchucirbhūtvā svalaṅkṛtaḥ

अर्चयेत् तं यथान्यायं गन्धमाल्यैः पृथक् पृथक् ।संहितापुस्तकान् राजन् प्रयतः शिष्टसम्मतः॥ 79 ॥

arcayet taṃ yathānyāyaṃ gandhamālyaiḥ pṛthak pṛthak | saṃhitāpustakān rājan prayataḥ śiṣṭasammataḥ

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च कामैश्च विविधैः शुभैः ।हिरण्यं गां च वस्त्रं च दक्षिणामथ दापयेत्॥ 80 ॥

bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca kāmaiśca vividhaiḥ śubhaiḥ | hiraṇyaṃ gāṃ ca vastraṃ ca dakṣiṇāmatha dāpayet

सर्वत्र त्रिपलं स्वर्णं दातव्यं प्रणतात्मना ।तदर्धं पादशेषं वा वित्तशाठ्यविवर्जितम्॥ 81 ॥

sarvatra tripalaṃ svarṇaṃ dātavyaṃ praṇatātmanā | tadardhaṃ pādaśeṣaṃ vā vittaśāṭhyavivarjitam

यद् यदेवात्मनोऽभीष्टं तत् तद् देयं द्विजातये ।सर्वथा तोषयेत् भक्त्या वाचकं गुरुमात्मनः ।देवताः कीर्तयेत् सर्वा नरनारायणौ तथा॥ 82 ॥

yad yadevātmano'bhīṣṭaṃ tat tad deyaṃ dvijātaye | sarvathā toṣayet bhaktyā vācakaṃ gurumātmanaḥ | devatāḥ kīrtayet sarvā naranārāyaṇau tathā

ततो गन्धैश्च माल्यैश्च स्वलङ्कृतद्विजोत्तमान् ।तर्पयेद् विविधैः कामैर्दानैश्चोच्चावचैस्तथा॥ 83 ॥

tato gandhaiśca mālyaiśca svalaṅkṛtadvijottamān | tarpayed vividhaiḥ kāmairdānaiścoccāvacaistathā

अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।प्राप्नुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्वणि पर्वणि ॥ ८४॥।वाचको भरतश्रेष्ठ व्यक्ताक्षरपदस्वरः ।भविष्यं श्रावयेद् विप्रान् भारतं भरतर्षभ॥ 85 ॥

atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | prāpnuyācca kratuphalaṃ tathā parvaṇi parvaṇi || 84||| vācako bharataśreṣṭha vyaktākṣarapadasvaraḥ | bhaviṣyaṃ śrāvayed viprān bhārataṃ bharatarṣabha

भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु यथावत् सम्प्रदापयेत् ।वाचकं भरतश्रेष्ठ भोजयित्वा स्वलङ्कृतम्॥ 86 ॥

bhuktavatsu dvijendreṣu yathāvat sampradāpayet | vācakaṃ bharataśreṣṭha bhojayitvā svalaṅkṛtam

वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रीतिरनुत्तमा ।ब्राह्मणेषु च तुष्टेषु प्रसन्नाः सर्वदेवताः॥ 87 ॥

vācake parituṣṭe tu śubhā prītiranuttamā | brāhmaṇeṣu ca tuṣṭeṣu prasannāḥ sarvadevatāḥ

ततो हि भरणं कार्यं द्विजानां भरतर्षभ ।सर्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश्च यथाक्रमम्॥ 88 ॥

tato hi bharaṇaṃ kāryaṃ dvijānāṃ bharatarṣabha | sarvakāmairyathānyāyaṃ sādhubhiśca yathākramam

इत्येष विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदां वर ।श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ 89 ॥

ityeṣa vidhiruddiṣṭo mayā te dvipadāṃ vara | śraddadhānena vai bhāvyaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

भारतश्रवणे राजन् पारणे च नृपोत्तम ।सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता॥ 90 ॥

bhārataśravaṇe rājan pāraṇe ca nṛpottama | sadā yatnavatā bhāvyaṃ śreyastu paramicchatā

भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्तयेत् ।भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः॥ 91 ॥

bhārataṃ śṛṇuyānnityaṃ bhārataṃ parikīrtayet | bhārataṃ bhavane yasya tasya hastagato jayaḥ

भारतं परमं पुण्यं भारते विविधाः कथाः ।भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परिकीर्तयेत्॥ 92 ॥

bhārataṃ paramaṃ puṇyaṃ bhārate vividhāḥ kathāḥ | bhārataṃ sevyate devairbhārataṃ parikīrtayet

भारतं सर्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ ।भारतात् प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद् ब्रवीमि ते॥ 93 ॥

bhārataṃ sarvaśāstrāṇāmuttamaṃ bharatarṣabha | bhāratāt prāpyate mokṣastattvametad bravīmi te

महाभारतमाख्यानं क्षितिं गां च सरस्वतीम् ।ब्राह्मणं केशवं चापि कीर्तयन् नावसीदति॥ 94 ॥

mahābhāratamākhyānaṃ kṣitiṃ gāṃ ca sarasvatīm | brāhmaṇaṃ keśavaṃ cāpi kīrtayan nāvasīdati

वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ ।आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते॥ 95 ॥

vede rāmāyaṇe puṇye bhārate bharatarṣabha | ādau cānte ca madhye ca hariḥ sarvatra gīyate

यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ।तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता॥ 96 ॥

yatra viṣṇukathā divyāḥ śrutayaśca sanātanāḥ | tacchrotavyaṃ manuṣyeṇa paraṃ padamihecchatā

एतत् पवित्रं परममेतद् धर्मनिदर्शनम् ।एतत् सर्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता॥ 97 ॥

etat pavitraṃ paramametad dharmanidarśanam | etat sarvaguṇopetaṃ śrotavyaṃ bhūtimicchatā

क्रियतेऽसारसंसारे वाञ्छितस्यैव कारणम् ।हरिवंशस्य श्रवणमिति द्वैपायनोऽब्रवीत्॥ 98 ॥

kriyate'sārasaṃsāre vāñchitasyaiva kāraṇam | harivaṃśasya śravaṇamiti dvaipāyano'bravīt

अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतैस्तथा ।यत् फलं प्राप्यते पुम्भिस्तद्धरेर्वंशपारणात्॥ 99 ॥

aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśataistathā | yat phalaṃ prāpyate pumbhistaddharervaṃśapāraṇāt

अजरममरमेकं ध्येयमाद्यन्तशून्यं सगुणमगुणमाद्यं स्थूलमत्यन्तसूक्ष्मम् ।निरुपममनुमेयं योगिनां ज्ञानगम्यं त्रिभुवनगुरुमीशं त्वां प्रपन्नोऽस्मि विष्णो॥ 100 ॥

ajaramamaramekaṃ dhyeyamādyantaśūnyaṃ saguṇamaguṇamādyaṃ sthūlamatyantasūkṣmam | nirupamamanumeyaṃ yogināṃ jñānagamyaṃ tribhuvanagurumīśaṃ tvāṃ prapanno'smi viṣṇo

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु ।सर्वेषां वाञ्छिता अर्था भवन्त्वस्य च पारणात्॥ 101 ॥

sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu | sarveṣāṃ vāñchitā arthā bhavantvasya ca pāraṇāt