Parva 3, Adhyāya 126

वसुदेवोग्रसेनौ च वृद्धौ युद्धे सुनिर्वृतौ ।जराजरितसर्वाङ्गौ पलिताङ्गशिरोरुहौ॥ 1 ॥

vasudevograsenau ca vṛddhau yuddhe sunirvṛtau | jarājaritasarvāṅgau palitāṅgaśiroruhau

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नौ राजमार्गविशारदौ ।युयुधाते महारङ्गे राक्षसेन दुरात्मना॥ 2 ॥

jñānavijñānasampannau rājamārgaviśāradau | yuyudhāte mahāraṅge rākṣasena durātmanā

शरैरनेकसाहस्रैरर्दयामासतू रणे ।राक्षसेन्द्रं दुरात्मानं हिडिम्बं पुरुषादकम्॥ 3 ॥

śarairanekasāhasrairardayāmāsatū raṇe | rākṣasendraṃ durātmānaṃ hiḍimbaṃ puruṣādakam

हिडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भक्षयन्सर्वतो नरान् ।अतिप्रवृद्धो दुष्टात्मा लम्बबाहुर्महाहनुः॥ 4 ॥

hiḍimbo rākṣasendrastu bhakṣayansarvato narān | atipravṛddho duṣṭātmā lambabāhurmahāhanuḥ

लम्बोदरो विरूपाक्षः पिङ्गकेशो विलोचनः ।श्येननासो महारौद्र ऊर्ध्वरोमा महाभुजः॥ 5 ॥

lambodaro virūpākṣaḥ piṅgakeśo vilocanaḥ | śyenanāso mahāraudra ūrdhvaromā mahābhujaḥ

पर्वताकारवर्ष्मा च दीर्घदंष्ट्रः शिवाननः ।लम्बोदरो दीर्घदन्तो जगद्ग्रासपरस्तथा॥ 6 ॥

parvatākāravarṣmā ca dīrghadaṃṣṭraḥ śivānanaḥ | lambodaro dīrghadanto jagadgrāsaparastathā

उत्तुङ्गांसो महोरस्को दीर्घग्रीवो गजोपमः ।भक्षयन् मांसपिटकं पिबञ्शोणितसञ्चयम्॥ 7 ॥

uttuṅgāṃso mahorasko dīrghagrīvo gajopamaḥ | bhakṣayan māṃsapiṭakaṃ pibañśoṇitasañcayam

गजान् नागैः समाहत्य हयैरश्वान् नृपोत्तम ।रथान् रथैः समाहृत्य सादिनः सादिभिस्तथा॥ 8 ॥

gajān nāgaiḥ samāhatya hayairaśvān nṛpottama | rathān rathaiḥ samāhṛtya sādinaḥ sādibhistathā

मनुष्यान् स पुरो दृष्ट्वा नास्यग्रासं चकार सः ।कांश्चिद्धत्वा महाराज वृष्णिपालान्समन्ततः॥ 9 ॥

manuṣyān sa puro dṛṣṭvā nāsyagrāsaṃ cakāra saḥ | kāṃściddhatvā mahārāja vṛṣṇipālānsamantataḥ

भक्षयामास सहसा हिडिम्बः पुरुषादकः ।यान् पश्यन् पुरतो रक्षस्ताञ्जघान विरूपधृक्॥ 10 ॥

bhakṣayāmāsa sahasā hiḍimbaḥ puruṣādakaḥ | yān paśyan purato rakṣastāñjaghāna virūpadhṛk

भक्षयन्नपरान् वृष्णीन्यादवान्राक्षसेश्वरः ।चिक्षेप सहसा कांश्चिद्धिडिम्बः पुरुषादकः॥ 11 ॥

bhakṣayannaparān vṛṣṇīnyādavānrākṣaseśvaraḥ | cikṣepa sahasā kāṃściddhiḍimbaḥ puruṣādakaḥ

अन्तकाले यथा क्रुद्धो रुद्रः प्राणभृतो नृप ।क्षणेनैकेन सर्वांस्तान् भक्षयामास राक्षसः॥ 12 ॥

antakāle yathā kruddho rudraḥ prāṇabhṛto nṛpa | kṣaṇenaikena sarvāṃstān bhakṣayāmāsa rākṣasaḥ

केचिद् भीता दिशः प्रापुर्वृष्णयो वीर्यशालिनः ।केचित् तु भक्षितास्तेन रक्षसा वृष्णिपुङ्गवाः॥ 13 ॥

kecid bhītā diśaḥ prāpurvṛṣṇayo vīryaśālinaḥ | kecit tu bhakṣitāstena rakṣasā vṛṣṇipuṅgavāḥ

कुम्भकर्णो यथा राजन् भक्षयामास वानरान् ।निःशेषं वृष्णिसैन्यं तु चकार पुरुषादकः॥ 14 ॥

kumbhakarṇo yathā rājan bhakṣayāmāsa vānarān | niḥśeṣaṃ vṛṣṇisainyaṃ tu cakāra puruṣādakaḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धौ वृद्धौ यादवपुङ्गवौ ।धनुर्गृह्य महाघोरं राक्षसस्य पुरः स्थितौ॥ 15 ॥

etasminnantare kruddhau vṛddhau yādavapuṅgavau | dhanurgṛhya mahāghoraṃ rākṣasasya puraḥ sthitau

यथा क्रुद्धस्य सिंहस्य मृगौ वृद्धतमाविव ।व्यादायास्यं महारक्षस्तौ वृद्धावभ्यधावत॥ 16 ॥

yathā kruddhasya siṃhasya mṛgau vṛddhatamāviva | vyādāyāsyaṃ mahārakṣastau vṛddhāvabhyadhāvata

चिखादिषुर्विरूपाक्षः पातालतलसन्निभः ।ततो रक्षः पर्यधावत् खादत् खादत्कलेवरम्॥ 17 ॥

cikhādiṣurvirūpākṣaḥ pātālatalasannibhaḥ | tato rakṣaḥ paryadhāvat khādat khādatkalevaram

पूरयामासतुर्वीरौ शरैर्यदुवृषौ नृप ।हिडिम्बस्य महाघोरं व्यादितास्यमिवान्तकम्॥ 18 ॥

pūrayāmāsaturvīrau śarairyaduvṛṣau nṛpa | hiḍimbasya mahāghoraṃ vyāditāsyamivāntakam

सर्वांस्तान् वारयामास देवशत्रुर्विरूपधृक् ।धावति स्म ततो रक्षो व्यादितास्यं भयानकम्॥ 19 ॥

sarvāṃstān vārayāmāsa devaśatrurvirūpadhṛk | dhāvati sma tato rakṣo vyāditāsyaṃ bhayānakam

तयोर्गृहीत्वा धनुषी बभञ्ज युधि सत्वरम् ।बाहू प्रसार्य दुष्टात्मा राक्षसो विकृताननः॥ 20 ॥

tayorgṛhītvā dhanuṣī babhañja yudhi satvaram | bāhū prasārya duṣṭātmā rākṣaso vikṛtānanaḥ

वसुदेवं महीपालं राजानं वृद्धसेविनम् ।ग्रहीतुं राक्षसश्रेष्ठो यतते नृपसंसदि॥ 21 ॥

vasudevaṃ mahīpālaṃ rājānaṃ vṛddhasevinam | grahītuṃ rākṣasaśreṣṭho yatate nṛpasaṃsadi

एष वां भक्षयिष्यामि वसुदेवं त्वया सह ।उग्रसेन किमर्थ त्वं तिष्ठसे मत्पुरोगमः॥ 22 ॥

eṣa vāṃ bhakṣayiṣyāmi vasudevaṃ tvayā saha | ugrasena kimartha tvaṃ tiṣṭhase matpurogamaḥ

आगच्छ प्रविशास्यं मे ग्रासभूतौ तु वां मम ।विधिना निर्मितो वृद्धो वसुदेवो हरेः पिता॥ 23 ॥

āgaccha praviśāsyaṃ me grāsabhūtau tu vāṃ mama | vidhinā nirmito vṛddho vasudevo hareḥ pitā

बुभुक्षितः श्रमार्तश्च युद्धे त्वरितविक्रमः ।मन्मुखान्नैव गच्छेतां प्रविशेतां त्वरान्वितौ॥ 24 ॥

bubhukṣitaḥ śramārtaśca yuddhe tvaritavikramaḥ | manmukhānnaiva gacchetāṃ praviśetāṃ tvarānvitau

युवयोः शोणितं पीत्वा तृप्तिं यास्यामि निर्वृतः ।खादामि च पुनर्मांसं वृद्धयोर्युवयोः सुखम्॥ 25 ॥

yuvayoḥ śoṇitaṃ pītvā tṛptiṃ yāsyāmi nirvṛtaḥ | khādāmi ca punarmāṃsaṃ vṛddhayoryuvayoḥ sukham

इति ब्रुवंस्तथा रक्षो व्यादितास्यो महाहनुः ।धावति स्म तदा क्षिप्रं हिडिम्बो राक्षसेश्वरः॥ 26 ॥

iti bruvaṃstathā rakṣo vyāditāsyo mahāhanuḥ | dhāvati sma tadā kṣipraṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ

वसुदेवोग्रसेनौ च भीतौ विप्रेक्ष्य सर्वतः ।दिशोऽभ्यभजतां राजन्निःशस्त्रौ वृष्णिपुङ्गवौ॥ 27 ॥

vasudevograsenau ca bhītau viprekṣya sarvataḥ | diśo'bhyabhajatāṃ rājanniḥśastrau vṛṣṇipuṅgavau

एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा बलभद्रः प्रतापवान् ।दृष्ट्वा च तौ तथाभूतौ वसुदेवोग्रसेनकौ॥ 28 ॥

etasminnantare dṛṣṭvā balabhadraḥ pratāpavān | dṛṣṭvā ca tau tathābhūtau vasudevograsenakau

वासुदेवे समादिश्य हंसं युध्यन्तमीश्वरे ।निर्गत्य चान्तरं तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः॥ 29 ॥

vāsudeve samādiśya haṃsaṃ yudhyantamīśvare | nirgatya cāntaraṃ tasya rākṣasasya durātmanaḥ

मा कृथाः साहसं रक्षो मुञ्चैतौ राजसत्तमौ ।स्थितोऽस्मि युध्यतां रक्षो मया शत्रूञ्जिघांसता॥ 30 ॥

mā kṛthāḥ sāhasaṃ rakṣo muñcaitau rājasattamau | sthito'smi yudhyatāṃ rakṣo mayā śatrūñjighāṃsatā

अहमेव हनिष्ये त्वां का चेयं तव भीषिका ।इति ब्रुवाणं हलिनं तौ विसृज्य महारणे॥ 31 ॥

ahameva haniṣye tvāṃ kā ceyaṃ tava bhīṣikā | iti bruvāṇaṃ halinaṃ tau visṛjya mahāraṇe

महानयमसौ दुष्टो भक्षयाम्येनमग्रतः ।विदार्य पूर्ववद् वक्त्रं बलभद्रमुपाद्रवत्॥ 32 ॥

mahānayamasau duṣṭo bhakṣayāmyenamagrataḥ | vidārya pūrvavad vaktraṃ balabhadramupādravat

विसृज्य सशरं चापं राक्षसस्य पुरः स्थितः ।मुष्टिं प्रगृह्य बलवान्स्फोटयन् बाहुमुत्तमम्॥ 33 ॥

visṛjya saśaraṃ cāpaṃ rākṣasasya puraḥ sthitaḥ | muṣṭiṃ pragṛhya balavānsphoṭayan bāhumuttamam

हिडिम्बस्त्वथ दुष्टात्मा मुष्टिं कृत्वा भयानकम् ।जघान वक्षो रामस्य व्यादितास्य इवान्तकः॥ 34 ॥

hiḍimbastvatha duṣṭātmā muṣṭiṃ kṛtvā bhayānakam | jaghāna vakṣo rāmasya vyāditāsya ivāntakaḥ

कुद्धोऽथ बलभद्रस्तु मुष्टिना तेन ताडितः ।जघान मुष्टिना तेन राक्षसेशमनिन्दितः॥ 35 ॥

kuddho'tha balabhadrastu muṣṭinā tena tāḍitaḥ | jaghāna muṣṭinā tena rākṣaseśamaninditaḥ

मुष्टियुद्धं समभवन्नरराक्षसवीरयोः ।युद्ध्यतोर्युद्धरङ्गेऽथ नरराक्षससिंहयोः॥ 36 ॥

muṣṭiyuddhaṃ samabhavannararākṣasavīrayoḥ | yuddhyatoryuddharaṅge'tha nararākṣasasiṃhayoḥ

तयोश्चटचटाशब्दः प्रादुरासीद् भयानकः ।अथ राक्षसराजस्तु मुष्टिना राममाहवे॥ 37 ॥

tayoścaṭacaṭāśabdaḥ prādurāsīd bhayānakaḥ | atha rākṣasarājastu muṣṭinā rāmamāhave

जघान वक्षोदेशे तु वज्रेणेव पुरन्दरः ।अथ रामो बली साक्षान्मुष्टिं संवर्त्य यत्नतः॥ 38 ॥

jaghāna vakṣodeśe tu vajreṇeva purandaraḥ | atha rāmo balī sākṣānmuṣṭiṃ saṃvartya yatnataḥ

हिडिम्बं ताडयामास वक्षस्यमरविद्विषम् ।तलाभ्यामथ रामस्तु वक्त्रे हत्वा स राक्षसम्॥ 39 ॥

hiḍimbaṃ tāḍayāmāsa vakṣasyamaravidviṣam | talābhyāmatha rāmastu vaktre hatvā sa rākṣasam

आहतस्तलघातेन हिडिम्बो राक्षसेश्वरः ।जानुभ्यामपतद् भूमौ गतासुर्वीरराक्षसः॥ 40 ॥

āhatastalaghātena hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ | jānubhyāmapatad bhūmau gatāsurvīrarākṣasaḥ

तत उत्पत्य रामस्तु दोर्भ्यां सङ्गृह्य राक्षसम् ।आदाय बहुवेगेन भ्रामयित्वा पदात्पदम्॥ 41 ॥

tata utpatya rāmastu dorbhyāṃ saṅgṛhya rākṣasam | ādāya bahuvegena bhrāmayitvā padātpadam

व्याविध्यत् सुचिरं रामो दर्शयन्नात्मनो बलम् ।उत्क्षिप्य राक्षसेन्द्रं तं सर्वलोकस्य पश्यतः॥ 42 ॥

vyāvidhyat suciraṃ rāmo darśayannātmano balam | utkṣipya rākṣasendraṃ taṃ sarvalokasya paśyataḥ

गव्यूतिमात्रं चिक्षेप ततो देशाद्धलायुधः ।गतासू राक्षसश्रेष्ठस्ततो देशान्निराक्रमत्॥ 43 ॥

gavyūtimātraṃ cikṣepa tato deśāddhalāyudhaḥ | gatāsū rākṣasaśreṣṭhastato deśānnirākramat

ये केचिद् राक्षसास्तत्र हतशेषा महारणे ।बलभद्रात् ततो भीता जग्मुश्चैवं दिशो दश॥ 44 ॥

ye kecid rākṣasāstatra hataśeṣā mahāraṇe | balabhadrāt tato bhītā jagmuścaivaṃ diśo daśa

अथांशुमाली भगवान् दिनेशः संहृत्य तेजांसि सहस्ररश्मिः ।अस्तं ययौ चक्षुरपि प्रजानामीषत्तमश्चापि समाविवेश॥ 45 ॥

athāṃśumālī bhagavān dineśaḥ saṃhṛtya tejāṃsi sahasraraśmiḥ | astaṃ yayau cakṣurapi prajānāmīṣattamaścāpi samāviveśa

तस्मिन् प्रविष्टेऽथ समुद्रतोयं प्रजापतौ विश्वमुखे जगद्गुरौ ।नक्षत्रनाथः समुपाजगाम सन्ध्यातमोऽपि व्यनशन्नृपोत्तम॥ 46 ॥

tasmin praviṣṭe'tha samudratoyaṃ prajāpatau viśvamukhe jagadgurau | nakṣatranāthaḥ samupājagāma sandhyātamo'pi vyanaśannṛpottama

प्रभातकाले नृप सत्तमो रणो गोवर्धने किन्नरगीतनादिते ।इति ब्रुवन्तो नृपसत्तमास्तदा व्युपारमंस्तत्र रणोत्सवे नृप॥ 47 ॥

prabhātakāle nṛpa sattamo raṇo govardhane kinnaragītanādite | iti bruvanto nṛpasattamāstadā vyupāramaṃstatra raṇotsave nṛpa