Parva 3, Adhyāya 107

सेनासहितस्य हंसडिम्भकाभ्यां पुष्करतटे विश्रमणं, महर्षेः कश्यपस्य वैष्णवसत्रस्य दर्शनं, दुर्वासादीनां यतीनां समुदाये गत्वा तेषां प्रति स्वाश्रद्धायाः प्रदर्शनं जनार्दनश्च धर्मात्मा हंसो डिम्भक एव च ।सदः प्रविश्य सत्रस्य नमश्चक्रुर्मुनीश्वरान्॥ 1 ॥

senāsahitasya haṃsaḍimbhakābhyāṃ puṣkarataṭe viśramaṇaṃ, maharṣeḥ kaśyapasya vaiṣṇavasatrasya darśanaṃ, durvāsādīnāṃ yatīnāṃ samudāye gatvā teṣāṃ prati svāśraddhāyāḥ pradarśanaṃ janārdanaśca dharmātmā haṃso ḍimbhaka eva ca | sadaḥ praviśya satrasya namaścakrurmunīśvarān

तानागतान् महात्मानो मुनयः शिष्यसंयुताः ।अर्घ्यपाद्यासनादीनि चक्रुः पूजां प्रयत्नतः॥ 2 ॥

tānāgatān mahātmāno munayaḥ śiṣyasaṃyutāḥ | arghyapādyāsanādīni cakruḥ pūjāṃ prayatnataḥ

तौ नृपौ स च विप्रेन्द्रः सपर्यां प्रतिगृह्य च ।प्रीतात्मानो महात्मान आसते ससुखं नृप॥ 3 ॥

tau nṛpau sa ca viprendraḥ saparyāṃ pratigṛhya ca | prītātmāno mahātmāna āsate sasukhaṃ nṛpa

ततो हंसो बभाषे तान् मुनीन् संयतवाङ्नृप ।पिता हि नौ मुनिश्रेष्ठा यष्टुमैच्छत् ससाधनम्॥ 4 ॥

tato haṃso babhāṣe tān munīn saṃyatavāṅnṛpa | pitā hi nau muniśreṣṭhā yaṣṭumaicchat sasādhanam

गन्तव्यं तत्र युष्माभिः सत्रान्ते मुनिसत्तमाः ।राजसूयेन यज्ञेन कृत्वा दिग्विजयं वयम्॥ 5 ॥

gantavyaṃ tatra yuṣmābhiḥ satrānte munisattamāḥ | rājasūyena yajñena kṛtvā digvijayaṃ vayam

याजपिष्यामहे विप्राः पितरं धार्मिकं नृपम् ।आयान्तु तत्र विप्रेन्द्राः सशिष्याः सपरिच्छदाः॥ 6 ॥

yājapiṣyāmahe viprāḥ pitaraṃ dhārmikaṃ nṛpam | āyāntu tatra viprendrāḥ saśiṣyāḥ saparicchadāḥ

वयमद्यैव सहितौ दिशो जेष्यामहे वयम् ।शक्ता वयमिहैवैतत् कर्तुं सैनिकसञ्चयैः॥ 7 ॥

vayamadyaiva sahitau diśo jeṣyāmahe vayam | śaktā vayamihaivaitat kartuṃ sainikasañcayaiḥ

आवयोः पुरतः स्थातुं न शक्ता देवदानवाः ।कैलासनिलयाद् देवाद् वरं लब्धाः स्म यत्नतः॥ 8 ॥

āvayoḥ purataḥ sthātuṃ na śaktā devadānavāḥ | kailāsanilayād devād varaṃ labdhāḥ sma yatnataḥ

अजय्यौ शत्रुसङ्घानामस्त्राणि विविधानि च ।इत्युक्त्वा विररामैव हंसो मदबलान्वितः॥ 9 ॥

ajayyau śatrusaṅghānāmastrāṇi vividhāni ca | ityuktvā virarāmaiva haṃso madabalānvitaḥ

यदि स्यात् तत्र गच्छामो वयं शिष्यैर्नृपोत्तम ।आस्महे वान्यथा राजन्नित्यूचुः किल तापसाः॥ 10 ॥

yadi syāt tatra gacchāmo vayaṃ śiṣyairnṛpottama | āsmahe vānyathā rājannityūcuḥ kila tāpasāḥ

ततो देशान् महाराज गन्तुं निश्चितमानसौ ।पुष्करस्योत्तरं तीरं दुर्वासा यत्र तिष्ठति॥ 11 ॥

tato deśān mahārāja gantuṃ niścitamānasau | puṣkarasyottaraṃ tīraṃ durvāsā yatra tiṣṭhati

यतयो नियता भूत्वा मन्त्रब्रह्मनिषेविणः ।ब्रह्मसूत्रपदे सक्तास्तदर्थालोकतत्पराः॥ 12 ॥

yatayo niyatā bhūtvā mantrabrahmaniṣeviṇaḥ | brahmasūtrapade saktāstadarthālokatatparāḥ

निर्ममा निरहङ्काराः कौपीनाच्छादनव्रताः ।तमात्मानं जगद्योनिं विष्णुं विश्वेश्वरं विभुम्॥ 13 ॥

nirmamā nirahaṅkārāḥ kaupīnācchādanavratāḥ | tamātmānaṃ jagadyoniṃ viṣṇuṃ viśveśvaraṃ vibhum

ब्रह्मरूपं शुभं शान्तमक्षरं सर्वतोमुखम् ।वेदान्तमूर्तिमव्यक्तमनन्तं शाश्वतं शिवम्॥ 14 ॥

brahmarūpaṃ śubhaṃ śāntamakṣaraṃ sarvatomukham | vedāntamūrtimavyaktamanantaṃ śāśvataṃ śivam

नित्ययुक्तं विरूपाक्षं भूताधारमनामयम् ।ध्यायन्तः सर्वदा देवं मनसा सर्वतोमुखम्॥ 15 ॥

nityayuktaṃ virūpākṣaṃ bhūtādhāramanāmayam | dhyāyantaḥ sarvadā devaṃ manasā sarvatomukham

दुर्वाससा सदोपास्यं वेदान्तैकरसं गुरुम् ।तर्कनिश्चिततत्त्वार्था ज्ञाननिर्मलचेतसः॥ 16 ॥

durvāsasā sadopāsyaṃ vedāntaikarasaṃ gurum | tarkaniścitatattvārthā jñānanirmalacetasaḥ

हंसाः परमहंसाश्च शिष्या दुर्वाससः प्रभो ।गत्वा तत्र महात्मानौ तौ दृष्ट्वा तूर्ध्वरेतसम्॥ 17 ॥

haṃsāḥ paramahaṃsāśca śiṣyā durvāsasaḥ prabho | gatvā tatra mahātmānau tau dṛṣṭvā tūrdhvaretasam

दुर्वाससं महाबुद्धिं विचिन्वानं परं पदम् ।क्रुद्धो यदि स दुर्वासा दग्धुं लोकानिमान् क्षमः॥ 18 ॥

durvāsasaṃ mahābuddhiṃ vicinvānaṃ paraṃ padam | kruddho yadi sa durvāsā dagdhuṃ lokānimān kṣamaḥ

देवा अपि च यं द्रष्टुं क्रुद्धं वै न क्षमाः सदा ।रोषमूर्तिः सदा यस्तु रुद्रात्मा विश्वरूपधृक्॥ 19 ॥

devā api ca yaṃ draṣṭuṃ kruddhaṃ vai na kṣamāḥ sadā | roṣamūrtiḥ sadā yastu rudrātmā viśvarūpadhṛk

रक्तकौपीनवसनो हंसः परम एव च ।दृष्ट्वैनं च तयोरेवं बुद्धिरासीन्महामते॥ 20 ॥

raktakaupīnavasano haṃsaḥ parama eva ca | dṛṣṭvainaṃ ca tayorevaṃ buddhirāsīnmahāmate

को नामासौ महाभूतः काषायी वर्णवित्तमः ।कश्चायमाश्रमो नाम विहाय च गृहाश्रमम्॥ 21 ॥

ko nāmāsau mahābhūtaḥ kāṣāyī varṇavittamaḥ | kaścāyamāśramo nāma vihāya ca gṛhāśramam

गृहस्थ एव धर्मात्मा गृहस्थो धर्मवित्तमः ।गृहस्थो धर्मरूपस्तु गृहस्थो वर्ण एव च॥ 22 ॥

gṛhastha eva dharmātmā gṛhastho dharmavittamaḥ | gṛhastho dharmarūpastu gṛhastho varṇa eva ca

गृहस्थश्च सदा माता प्राणिनां जीवनं खदा ।तं विनान्येन रूपेण वर्तते योऽतिमूर्खवत्॥ 23 ॥

gṛhasthaśca sadā mātā prāṇināṃ jīvanaṃ khadā | taṃ vinānyena rūpeṇa vartate yo'timūrkhavat

उन्मत्तोऽयं विरूपोऽयमथवा मूर्ख एव च ।ध्यायन्निव सदा चायमास्ते वञ्चयितापि वा॥ 24 ॥

unmatto'yaṃ virūpo'yamathavā mūrkha eva ca | dhyāyanniva sadā cāyamāste vañcayitāpi vā

किमेते प्राकृतज्ञाना ध्यायन्त इति किञ्चन ।वयमेतान् दुरारोहानाश्रमान्तरकल्पकान्॥ 25 ॥

kimete prākṛtajñānā dhyāyanta iti kiñcana | vayametān durārohānāśramāntarakalpakān

स्थापयिष्यामहे सर्वान् मन्दबुद्धीनिमान् गृहे ।बलादेव द्विजानेतान् मूढविज्ञानतत्परान्॥ 26 ॥

sthāpayiṣyāmahe sarvān mandabuddhīnimān gṛhe | balādeva dvijānetān mūḍhavijñānatatparān

असद्ग्राहगृहीताश्च बालिशान् दुर्मतीनिमान् ।एषां शास्ता च को मूढो न विप्रो वयमत्र ह॥ 27 ॥

asadgrāhagṛhītāśca bāliśān durmatīnimān | eṣāṃ śāstā ca ko mūḍho na vipro vayamatra ha

धर्म्ये वर्त्मनि संस्थाप्य पुनर्यास्याव निर्वृतौ ।इति सञ्चिन्त्य तौ वीरौ विप्रेण सहितौ नृप॥ 28 ॥

dharmye vartmani saṃsthāpya punaryāsyāva nirvṛtau | iti sañcintya tau vīrau vipreṇa sahitau nṛpa

जनार्दनेन राजानौ मोहाद् भाग्यक्षयान्नृप ।समीपं तस्य राजेन्द्र यतेः संयतचेतसः॥ 29 ॥

janārdanena rājānau mohād bhāgyakṣayānnṛpa | samīpaṃ tasya rājendra yateḥ saṃyatacetasaḥ

गत्वा च प्रोचतुरुभौ दुर्वाससमतीन्द्रियम् ।यतींश्च नियतान् क्रुद्धौ राजानौ राजसत्तम॥ 30 ॥

gatvā ca procaturubhau durvāsasamatīndriyam | yatīṃśca niyatān kruddhau rājānau rājasattama