Parva 3, Adhyāya 88

भगवता शिवेन श्रीविष्णोः स्तुतिः ततो वृषध्वजो देवः शूली साक्षादुमापतिः ।करं करेण संस्पृश्य विष्णोश्चक्रधरस्य ह॥ 1 ॥

bhagavatā śivena śrīviṣṇoḥ stutiḥ tato vṛṣadhvajo devaḥ śūlī sākṣādumāpatiḥ | karaṃ kareṇa saṃspṛśya viṣṇoścakradharasya ha

प्रोवाच भगवान् रुद्रः केशवं गरुडध्वजम् ।शृण्वतां सर्वदेवानां मुनीनां भावितात्मनाम्॥ 2 ॥

provāca bhagavān rudraḥ keśavaṃ garuḍadhvajam | śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām

किमिदं देवदेवेश चक्रपाणे जनार्दन ।तपश्चर्या किमर्थं ते प्रार्थना तव का विभो॥ 3 ॥

kimidaṃ devadeveśa cakrapāṇe janārdana | tapaścaryā kimarthaṃ te prārthanā tava kā vibho

स्वयं विष्णुर्भवान्नित्यस्तपस्त्वं तपसां हरे ।पुत्रार्थं यदि ते देव तपश्चर्या जनार्दन॥ 4 ॥

svayaṃ viṣṇurbhavānnityastapastvaṃ tapasāṃ hare | putrārthaṃ yadi te deva tapaścaryā janārdana

पुत्रो दत्तो मया देव पूर्वमेव जगत्पते ।शृणु तत्रापि भगवन् कारणं कारणात्मक॥ 5 ॥

putro datto mayā deva pūrvameva jagatpate | śṛṇu tatrāpi bhagavan kāraṇaṃ kāraṇātmaka

तपश्चर्तुं प्रवृत्तोऽहं कुतश्चित् कारणाद्धरे ।वर्षायुतं महाघोरं पुरा कृतयुगे तदा॥ 6 ॥

tapaścartuṃ pravṛtto'haṃ kutaścit kāraṇāddhare | varṣāyutaṃ mahāghoraṃ purā kṛtayuge tadā

भवानी तत्र मे देव परिचर्तुं तदाभवत् ।पित्रा नियुक्ता देवेश उमैषा वरवर्णिनी॥ 7 ॥

bhavānī tatra me deva paricartuṃ tadābhavat | pitrā niyuktā deveśa umaiṣā varavarṇinī

भीत इन्द्रस्तदा देव मारं मां प्रैषयत्तदा ।मधुना सह संयुक्तो मारो मामागतस्तदा॥ 8 ॥

bhīta indrastadā deva māraṃ māṃ praiṣayattadā | madhunā saha saṃyukto māro māmāgatastadā

लक्ष्यं मामकरोत् तत्र बाणस्य प्रेषितस्य ह ।एष मां सेवते तत्र दानात् पुष्पादिनां हरे॥ 9 ॥

lakṣyaṃ māmakarot tatra bāṇasya preṣitasya ha | eṣa māṃ sevate tatra dānāt puṣpādināṃ hare

ततः क्रुद्धोऽहमभवं दृष्ट्वा मारं तथाविधम् ।क्रुद्ध्यतो मम देवेश नेत्रादग्निः पपात ह॥ 10 ॥

tataḥ kruddho'hamabhavaṃ dṛṣṭvā māraṃ tathāvidham | kruddhyato mama deveśa netrādagniḥ papāta ha

सोऽयमग्निस्तदा मारं भस्मसात्कृतवान् हरे ।अचिन्तयं तदा विष्णो शक्रस्यैतच्चिकीर्षितम्॥ 11 ॥

so'yamagnistadā māraṃ bhasmasātkṛtavān hare | acintayaṃ tadā viṣṇo śakrasyaitaccikīrṣitam

ततः प्रभृति देवेश दया तं प्रति वर्तते ।ब्रह्मणा च नियुक्तोऽस्मि प्रीतस्तत्र जनार्दन॥ 12 ॥

tataḥ prabhṛti deveśa dayā taṃ prati vartate | brahmaṇā ca niyukto'smi prītastatra janārdana

नियुक्तः पुत्ररूपेण स ते देव जगत्पते ।ज्येष्ठस्तव सुतो देव प्रद्युम्नेत्यभिविश्रुतः॥ 13 ॥

niyuktaḥ putrarūpeṇa sa te deva jagatpate | jyeṣṭhastava suto deva pradyumnetyabhiviśrutaḥ

स्मरं तं विद्धि देवेश नात्र कार्या विचारणा ।इत्युक्त्वा पुनराहेदं याथात्म्यं दर्शयन्निव॥ 14 ॥

smaraṃ taṃ viddhi deveśa nātra kāryā vicāraṇā | ityuktvā punarāhedaṃ yāthātmyaṃ darśayanniva

मुनीनां श्रोतुकामानां याथात्म्यं तत्र सत्तमः ।अञ्जलिं सम्पुटं कृत्वा विष्णुमुद्दिश्य शङ्करः॥ 15 ॥

munīnāṃ śrotukāmānāṃ yāthātmyaṃ tatra sattamaḥ | añjaliṃ sampuṭaṃ kṛtvā viṣṇumuddiśya śaṅkaraḥ

उमया सार्धमीशानो याथात्म्यं वक्तुमैहत ।हरे कुर्वति तत्रैवमञ्जलिं कुरुसत्तम॥ 16 ॥

umayā sārdhamīśāno yāthātmyaṃ vaktumaihata | hare kurvati tatraivamañjaliṃ kurusattama

मुनयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह किन्नराः ।अञ्जलिं चक्रिरे विष्णौ देवदेवेश्वरे हरौ॥ 17 ॥

munayo devagandharvāḥ siddhāśca saha kinnarāḥ | añjaliṃ cakrire viṣṇau devadeveśvare harau

यत्तत्कारणमाहुस्तत्साङ्ख्याः प्रकृतिसंज्ञकम् ।ततो महान् समुत्पन्नः प्रकृतिर्यस्य कारणम्॥ 18 ॥

yattatkāraṇamāhustatsāṅkhyāḥ prakṛtisaṃjñakam | tato mahān samutpannaḥ prakṛtiryasya kāraṇam

त्रिधा भूतं जगद्योनिं प्रधानं कारणात्मकम् ।सत्त्वं रजस्तमो विष्णो जगदण्डं जनार्दन॥ 19 ॥

tridhā bhūtaṃ jagadyoniṃ pradhānaṃ kāraṇātmakam | sattvaṃ rajastamo viṣṇo jagadaṇḍaṃ janārdana

तस्य कारणमाहुस्त्वां साङ्ख्यप्रकृतिसंज्ञकम् ।तद्रूपेण भवान् विष्णो परिणम्याधितिष्ठति॥ 20 ॥

tasya kāraṇamāhustvāṃ sāṅkhyaprakṛtisaṃjñakam | tadrūpeṇa bhavān viṣṇo pariṇamyādhitiṣṭhati

तस्मात्तु महतो घोरादहङ्कारो महानभूत् ।स त्वमादौ जगन्नाथ परिणामस्तथा हि सः॥ 21 ॥

tasmāttu mahato ghorādahaṅkāro mahānabhūt | sa tvamādau jagannātha pariṇāmastathā hi saḥ

अहङ्कारात् प्रभो देव करणानि महान्ति च ।तन्मात्राणि तथा पञ्च भूतानि प्रभवन्त्युत॥ 22 ॥

ahaṅkārāt prabho deva karaṇāni mahānti ca | tanmātrāṇi tathā pañca bhūtāni prabhavantyuta

तानि त्वामाहुरीशानं भूतानीह जगत्पते ।पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्॥ 23 ॥

tāni tvāmāhurīśānaṃ bhūtānīha jagatpate | pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

चक्षुर्घ्राणं तथा स्पर्शो रसनं श्रोत्रमेव च ।मनः षष्ठं तथा देव प्रेरकं तत्र तत्र ह॥ 24 ॥

cakṣurghrāṇaṃ tathā sparśo rasanaṃ śrotrameva ca | manaḥ ṣaṣṭhaṃ tathā deva prerakaṃ tatra tatra ha

कर्मेन्द्रियाणि चान्यानि वागादीनि जनार्दन ।त्वमेव तानि सर्वाणि करोषि नियतात्मवान्॥ 25 ॥

karmendriyāṇi cānyāni vāgādīni janārdana | tvameva tāni sarvāṇi karoṣi niyatātmavān

स्वेषु स्वेषु जगन्नाथ विषयेषु तथा हरे ।निवेशयसि देवेश योग्यामिन्द्रियपद्धतिम्॥ 26 ॥

sveṣu sveṣu jagannātha viṣayeṣu tathā hare | niveśayasi deveśa yogyāmindriyapaddhatim

यदा त्वं रजसा युक्तस्तदा भूतानि सृष्टवान् ।यदाच सत्त्वयुक्तोऽसि तदा पाता जगत्त्रयम्॥ 27 ॥

yadā tvaṃ rajasā yuktastadā bhūtāni sṛṣṭavān | yadāca sattvayukto'si tadā pātā jagattrayam

यदा त्वं तमसाऽऽकृष्टस्तदा संहरसे जगत् ।त्रिभिरेव गुणैर्युक्तः सृष्टिरक्षाविनाशने॥ 28 ॥

yadā tvaṃ tamasā''kṛṣṭastadā saṃharase jagat | tribhireva guṇairyuktaḥ sṛṣṭirakṣāvināśane

वर्तसे त्रिविधां भूतिमादाय नियतात्मवान् ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नियोजयसि माधव॥ 29 ॥

vartase trividhāṃ bhūtimādāya niyatātmavān | indriyāṇīndriyārtheṣu niyojayasi mādhava

प्राणिनामुपभोगार्थमन्तः स्थित्वा जगद्गुरो ।तस्मात् सर्वत्र भूतेषु वर्तते सर्वभोगवान्॥ 30 ॥

prāṇināmupabhogārthamantaḥ sthitvā jagadguro | tasmāt sarvatra bhūteṣu vartate sarvabhogavān

ब्रह्मा त्वं सृष्टिकाले तु स्थितौ विष्णुरसि प्रभो ।संहारे रुद्रनामासि त्रिधामा त्वमसि प्रभो॥ 31 ॥

brahmā tvaṃ sṛṣṭikāle tu sthitau viṣṇurasi prabho | saṃhāre rudranāmāsi tridhāmā tvamasi prabho

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।एताः प्रकृतयो देव भिन्नाः सर्वत्र ते हरे॥ 32 ॥

bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | etāḥ prakṛtayo deva bhinnāḥ sarvatra te hare

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।सहस्रधारः साहस्री सहस्रात्मा दिवस्पतिः॥ 33 ॥

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sahasradhāraḥ sāhasrī sahasrātmā divaspatiḥ

भूमिं सर्वामिमां प्राप्य सप्तद्वीपां ससागराम् ।अणुः सर्वत्रगो भूत्वा अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्॥ 34 ॥

bhūmiṃ sarvāmimāṃ prāpya saptadvīpāṃ sasāgarām | aṇuḥ sarvatrago bhūtvā atyatiṣṭhad daśāṅgulam

त्वमेवेदं जगत् सर्वं यद् भूतं यद् भविष्यति ।त्वत्तो विराट् प्रादुरभूत् संराट् चैव जनार्दन॥ 35 ॥

tvamevedaṃ jagat sarvaṃ yad bhūtaṃ yad bhaviṣyati | tvatto virāṭ prādurabhūt saṃrāṭ caiva janārdana

तव वक्त्राज्जगन्नाथ ब्राह्मणो लोकरक्षकः ।प्रादुरासीत्पुराणात्मन् षट्कर्मनिरतः सदा॥ 36 ॥

tava vaktrājjagannātha brāhmaṇo lokarakṣakaḥ | prādurāsītpurāṇātman ṣaṭkarmanirataḥ sadā

राजन्यस्तु तथा बाह्वोरासीत् संरक्षणे रतः ।ऊर्वोर्वैश्यस्तथा विष्णो पादाच्छूद्र उदाहृतः॥ 37 ॥

rājanyastu tathā bāhvorāsīt saṃrakṣaṇe rataḥ | ūrvorvaiśyastathā viṣṇo pādācchūdra udāhṛtaḥ

एवं वर्णा जगन्नाथ तव देहाज्जनार्दन ।मनसस्तव देवेश चन्द्रमाः समपद्यत॥ 38 ॥

evaṃ varṇā jagannātha tava dehājjanārdana | manasastava deveśa candramāḥ samapadyata

सुखकृत् सर्वभूतानां शीतांशुरमितप्रभः ।अक्ष्णोः सूर्यः समुत्पन्नः सर्वप्राणिविलोचनः॥ 39 ॥

sukhakṛt sarvabhūtānāṃ śītāṃśuramitaprabhaḥ | akṣṇoḥ sūryaḥ samutpannaḥ sarvaprāṇivilocanaḥ

यस्य भासा जगत् सर्वं भासते भानुमानसौ ।मुखादिन्द्रश्च अग्निश्च प्राणाद् वायुरजायत॥ 40 ॥

yasya bhāsā jagat sarvaṃ bhāsate bhānumānasau | mukhādindraśca agniśca prāṇād vāyurajāyata

नाभेरभूदन्तरिक्षं तव देव जनार्दन ।द्यौरासीत् तु महाघोरा शिरसस्तव गोपते॥ 41 ॥

nābherabhūdantarikṣaṃ tava deva janārdana | dyaurāsīt tu mahāghorā śirasastava gopate

पद्भ्यां भूमिः समुत्पन्ना दिशः श्रोत्राज्जगत्पते ।एव सृष्ट्वा जगत्सर्वं व्याप्य सर्वं व्यवस्थितः॥ 42 ॥

padbhyāṃ bhūmiḥ samutpannā diśaḥ śrotrājjagatpate | eva sṛṣṭvā jagatsarvaṃ vyāpya sarvaṃ vyavasthitaḥ

व्याप्य सर्वानिमाँल्लोकान् स्थितः सर्वत्र केशव ।ततश्च विष्णुनामासि धातोर्व्याप्तेश्च दर्शनात्॥ 43 ॥

vyāpya sarvānimā~llokān sthitaḥ sarvatra keśava | tataśca viṣṇunāmāsi dhātorvyāpteśca darśanāt

नारा आपः समाख्यातास्तासामयनमादितः ।यतस्त्वं भूतभव्येश तन्नारायणशब्दितः॥ 44 ॥

nārā āpaḥ samākhyātāstāsāmayanamāditaḥ | yatastvaṃ bhūtabhavyeśa tannārāyaṇaśabditaḥ

हरसि प्राणिनो देव ततो हरिरिति स्मृतः ।शङ्करोऽसि सदा देव ततः शङ्करतां गतः॥ 45 ॥

harasi prāṇino deva tato haririti smṛtaḥ | śaṅkaro'si sadā deva tataḥ śaṅkaratāṃ gataḥ

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च तस्माद् ब्रह्मेति शब्दितः ।मधुरिन्द्रियनामेति ततो मधुनिषूदनः॥ 46 ॥

bṛhattvād bṛṃhaṇatvācca tasmād brahmeti śabditaḥ | madhurindriyanāmeti tato madhuniṣūdanaḥ

हृषीकाणीन्द्रियाण्याहुस्तेषामीशो यतो भवान् ।हृषीकेशस्ततो विष्णो ख्यातो देवेषु केशव॥ 47 ॥

hṛṣīkāṇīndriyāṇyāhusteṣāmīśo yato bhavān | hṛṣīkeśastato viṣṇo khyāto deveṣu keśava

क इति ब्रह्मणो नाम ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् ।आवां तवाङ्गसम्भूतौ तस्मात्केशवनामवान्॥ 48 ॥

ka iti brahmaṇo nāma īśo'haṃ sarvadehinām | āvāṃ tavāṅgasambhūtau tasmātkeśavanāmavān

मा विद्या च हरे प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् ।तस्मान्माधवनामासि धवः स्वामीतिब्दितः॥ 49 ॥

mā vidyā ca hare proktā tasyā īśo yato bhavān | tasmānmādhavanāmāsi dhavaḥ svāmītibditaḥ

गौरेषा तु यतो वाणी तां च वेद यतो भवान् ।गोविन्दस्तु ततो देव मुनिभिः कथ्यते भवान्॥ 50 ॥

gaureṣā tu yato vāṇī tāṃ ca veda yato bhavān | govindastu tato deva munibhiḥ kathyate bhavān

त्रिरित्येव त्रयो वेदाः कीर्तिता मुनिसत्तमैः ।क्रमते तांस्तथा सर्वांस्त्रिविक्रम इति श्रुतः॥ 51 ॥

trirityeva trayo vedāḥ kīrtitā munisattamaiḥ | kramate tāṃstathā sarvāṃstrivikrama iti śrutaḥ

अणुर्वामननामासि यतस्त्वं वामनाख्यया ।मननान्मुनिरेवासि यमनाद् यतिरुच्यसे॥ 52 ॥

aṇurvāmananāmāsi yatastvaṃ vāmanākhyayā | mananānmunirevāsi yamanād yatirucyase

तपश्चरसि यस्मात्त्वं तपस्वीति च शब्दितः ।वसन्ति त्वयि भूतानि भूतावासस्ततो हरे॥ 53 ॥

tapaścarasi yasmāttvaṃ tapasvīti ca śabditaḥ | vasanti tvayi bhūtāni bhūtāvāsastato hare

ईशस्त्वं सर्वभूतानामीश्वरोऽसि ततो हरे ।प्रणवः सर्ववेदानां गायत्री छन्दसां प्रभो॥ 54 ॥

īśastvaṃ sarvabhūtānāmīśvaro'si tato hare | praṇavaḥ sarvavedānāṃ gāyatrī chandasāṃ prabho

अक्षराणामकारस्त्वं स्फोटस्त्वं वर्णसंश्रयः ।रुद्राणामहमेवासि वसूनां पावको भवान्॥ 55 ॥

akṣarāṇāmakārastvaṃ sphoṭastvaṃ varṇasaṃśrayaḥ | rudrāṇāmahamevāsi vasūnāṃ pāvako bhavān

अश्वत्थो वृक्षजातीनां ब्रह्मा लोकगुरुर्भवान् ।मेरुस्त्वं पर्वतेन्द्राणां देवर्षीणां च नारदः॥ 56 ॥

aśvattho vṛkṣajātīnāṃ brahmā lokagururbhavān | merustvaṃ parvatendrāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ

दानवानां भवान् दैत्यः प्रह्रादो भक्तवत्सलः ।सर्पाणामेव सर्वेषां भवान् वासुकिसंज्ञितः॥ 57 ॥

dānavānāṃ bhavān daityaḥ prahrādo bhaktavatsalaḥ | sarpāṇāmeva sarveṣāṃ bhavān vāsukisaṃjñitaḥ

गुह्यकानां च सर्वेषां भवान् धनद एव च ।वरुणो यादसां राजा गङ्गा त्रिपथभाग् भवान्॥ 58 ॥

guhyakānāṃ ca sarveṣāṃ bhavān dhanada eva ca | varuṇo yādasāṃ rājā gaṅgā tripathabhāg bhavān

आदिस्त्वं सर्वभूतानां मध्यमन्तस्तथा भवान् ।त्वत्तः समभवद् विश्वं त्वयि सर्वं प्रलीयते॥ 59 ॥

ādistvaṃ sarvabhūtānāṃ madhyamantastathā bhavān | tvattaḥ samabhavad viśvaṃ tvayi sarvaṃ pralīyate

अहं त्वं सर्वगो देव त्वमेवाहं जनार्दन ।आवयोरन्तरं नास्ति शब्दैरर्थैर्जगत्पते॥ 60 ॥

ahaṃ tvaṃ sarvago deva tvamevāhaṃ janārdana | āvayorantaraṃ nāsti śabdairarthairjagatpate

नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च ।तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा॥ 61 ॥

nāmāni tava govinda yāni loke mahānti ca | tānyeva mama nāmāni nātra kāryā vicāraṇā

त्वदुपासा जगन्नाथ सैवास्ति मम गोपते ।यश्च त्वां द्वेष्टि देवेश स मां द्वेष्टि न संशयः॥ 62 ॥

tvadupāsā jagannātha saivāsti mama gopate | yaśca tvāṃ dveṣṭi deveśa sa māṃ dveṣṭi na saṃśayaḥ

त्वद्विस्तारो यतो देव अहं भूतपतिस्ततः ।न तदस्ति विना देव यत् ते विरहितं हरे॥ 63 ॥

tvadvistāro yato deva ahaṃ bhūtapatistataḥ | na tadasti vinā deva yat te virahitaṃ hare

यदासीद् वर्तते यच्च यच्च भावि जगत्पते ।सर्वे त्वमेव देवेश विना किञ्चित्त्वया न हि॥ 64 ॥

yadāsīd vartate yacca yacca bhāvi jagatpate | sarve tvameva deveśa vinā kiñcittvayā na hi

स्तुवन्ति देवाः सततं भवन्तं स्वैर्गुणैः प्रभो ।ऋक्च त्वं यजुरेवासि सामासि सततं प्रभो॥ 65 ॥

stuvanti devāḥ satataṃ bhavantaṃ svairguṇaiḥ prabho | ṛkca tvaṃ yajurevāsi sāmāsi satataṃ prabho

किमुच्यते मया देव सर्वं त्वं भूतभावन ।नमः सर्वात्मना देव विष्णो माधव केशव॥ 66 ॥

kimucyate mayā deva sarvaṃ tvaṃ bhūtabhāvana | namaḥ sarvātmanā deva viṣṇo mādhava keśava

नमस्करोमि सर्वात्मन् नमस्तेऽस्तु सदा हरे ।नमः पुष्करनाभाय वन्दे त्वामहमीश्बर॥ 67 ॥

namaskaromi sarvātman namaste'stu sadā hare | namaḥ puṣkaranābhāya vande tvāmahamīśbara