Parva 3, Adhyāya 59

वृषपर्वणः निष्कुम्भेन विश्वेदेवेन सार्द्धं, प्रह्रादस्य कालेन सार्द्धं घोरयुद्धस्य वर्णनं वृषपर्वा तु दैत्येन्द्रो विश्वमद्भुतदर्शनम् ।निष्कुम्भं योधयामास लोहितार्कसमद्युतिम्॥ 1 ॥

vṛṣaparvaṇaḥ niṣkumbhena viśvedevena sārddhaṃ, prahrādasya kālena sārddhaṃ ghorayuddhasya varṇanaṃ vṛṣaparvā tu daityendro viśvamadbhutadarśanam | niṣkumbhaṃ yodhayāmāsa lohitārkasamadyutim

क्रोधमूर्च्छितवक्त्रस्तु धुन्वन् परमकार्मुकम् ।धनूंषि प्रेक्ष्य शत्रूणां सारथिं त्वरितोऽब्रवीत्॥ 2 ॥

krodhamūrcchitavaktrastu dhunvan paramakārmukam | dhanūṃṣi prekṣya śatrūṇāṃ sārathiṃ tvarito'bravīt

अत्रैव तावत् त्वरितं नय मे सारथे रथम् ।एते देवाश्च सहिता घ्नन्ति नः समरे बलम्॥ 3 ॥

atraiva tāvat tvaritaṃ naya me sārathe ratham | ete devāśca sahitā ghnanti naḥ samare balam

एतान् निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो रणे ॥ एतैर्हि दानवानीकं कृतच्छिद्रमिदं महत्॥ 4 ॥

etān nihantumicchāmi samaraślāghino raṇe || etairhi dānavānīkaṃ kṛtacchidramidaṃ mahat

ततः प्रजविताश्वेन रथेन रथिनां वरः ॥ अरीनभ्यहनत् क्रुद्धः शरजालैर्महासुरः॥ 5 ॥

tataḥ prajavitāśvena rathena rathināṃ varaḥ || arīnabhyahanat kruddhaḥ śarajālairmahāsuraḥ

न स्थातुं देवताः शक्ताः किं पुनर्योद्धुमाहवे ॥ वृषपर्वेषुनिर्भिन्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः॥ 6 ॥

na sthātuṃ devatāḥ śaktāḥ kiṃ punaryoddhumāhave || vṛṣaparveṣunirbhinnāḥ sarva evābhidudruvuḥ

तान् मृत्युवशमापन्नान् वैवस्वतवशं गतान् ॥ समीक्ष्य निहतांज्ञातीनवतस्थे महासुरः॥ 7 ॥

tān mṛtyuvaśamāpannān vaivasvatavaśaṃ gatān || samīkṣya nihatāṃjñātīnavatasthe mahāsuraḥ

दृष्ट्वा तं तत्र निष्कुम्भं सर्वे ते त्रिदशोत्तमाः ।समेत्य सहिताः सर्वे द्रुतं तं पर्यवारयन्॥ 8 ॥

dṛṣṭvā taṃ tatra niṣkumbhaṃ sarve te tridaśottamāḥ | sametya sahitāḥ sarve drutaṃ taṃ paryavārayan

व्यवस्थितं तु निष्कुम्भं दृष्ट्वा त्रिदशसत्तमम् ।बभूवुर्बलवन्तो वै तस्यास्त्रबलतेजसा॥ 9 ॥

vyavasthitaṃ tu niṣkumbhaṃ dṛṣṭvā tridaśasattamam | babhūvurbalavanto vai tasyāstrabalatejasā

वृषपर्वा तु शैलाभं निष्कुम्भं समरे स्थितम् ।महेन्द्र इव धाराभिः शरवर्षैरवाकिरत्॥ 10 ॥

vṛṣaparvā tu śailābhaṃ niṣkumbhaṃ samare sthitam | mahendra iva dhārābhiḥ śaravarṣairavākirat

अचिन्तयित्वा तु शराञ्छरीरे पतितान् बहून् ।स्थितश्च प्रमुखे श्रीमान् ससैन्यः स महाबलः॥ 11 ॥

acintayitvā tu śarāñcharīre patitān bahūn | sthitaśca pramukhe śrīmān sasainyaḥ sa mahābalaḥ

सम्प्रहस्य महातेजा वृषपर्वाणमाहवे ।अभिदुद्राव वेगेन कम्पयन्निव मेदिनीम्॥ 12 ॥

samprahasya mahātejā vṛṣaparvāṇamāhave | abhidudrāva vegena kampayanniva medinīm

तस्य त्वाधावमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा ॥ बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः॥ 13 ॥

tasya tvādhāvamānasya dīpyamānasya tejasā || babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ

रथं त्यक्त्वा महातेजाः सक्रोधः समपद्यत ॥ वृक्षमुत्पाटयामास महातालं महोच्छ्रयम्॥ 14 ॥

rathaṃ tyaktvā mahātejāḥ sakrodhaḥ samapadyata || vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahātālaṃ mahocchrayam

ततश्चिक्षेप तं वृक्षं निष्कुम्भो वृषपर्वणः ।तं गृहीत्वा महावृक्षं पाणिनैकेन दानवः॥ 15 ॥

tataścikṣepa taṃ vṛkṣaṃ niṣkumbho vṛṣaparvaṇaḥ | taṃ gṛhītvā mahāvṛkṣaṃ pāṇinaikena dānavaḥ

विनद्य सुमहानादं भ्रामयित्वा च वीर्यवान् ॥ सगजान् सगजारोहान् सरथान् रथिनस्तथा॥ 16 ॥

vinadya sumahānādaṃ bhrāmayitvā ca vīryavān || sagajān sagajārohān sarathān rathinastathā

जघान दानवस्तेन शाखिना त्रिदशांस्तदा ॥ तमन्तकमिव क्रुद्धं समरे प्राणहारिणम्॥ 17 ॥

jaghāna dānavastena śākhinā tridaśāṃstadā || tamantakamiva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam

वृषपर्वाणमासाद्य त्रिदशा विप्रदुद्रुवुः ।तमापतन्तं सङ्क्रुद्धं त्रिदशानां भयावहम्॥ 18 ॥

vṛṣaparvāṇamāsādya tridaśā vipradudruvuḥ | tamāpatantaṃ saṅkruddhaṃ tridaśānāṃ bhayāvaham

आलोक्य धन्वी निष्कुम्भश्चुक्रोध च ननाद च ।स तत्र निशितैर्बाणैस्त्रिंशद्भिर्मर्मभेदिभिः॥ 19 ॥

ālokya dhanvī niṣkumbhaścukrodha ca nanāda ca | sa tatra niśitairbāṇaistriṃśadbhirmarmabhedibhiḥ

निर्बिभेद महावीर्यो निष्कुम्भो दानवाधिपम् ॥ शरशक्तिभिरुग्राभिदैत्यानामधिपोऽप्यमुम्॥ 20 ॥

nirbibheda mahāvīryo niṣkumbho dānavādhipam || śaraśaktibhirugrābhidaityānāmadhipo'pyamum

विद्धः स रणमध्यस्थो रुधिरं प्रास्रवद् बहु ॥ उद्विग्ना मुक्तकेशास्ते भग्नदर्पाः पराजिताः॥ 21 ॥

viddhaḥ sa raṇamadhyastho rudhiraṃ prāsravad bahu || udvignā muktakeśāste bhagnadarpāḥ parājitāḥ

श्वसन्तो दुद्रुवुः सर्वे भयाद् वै वृषपर्वणः ॥ अन्योन्यं प्रममन्थुस्ते त्रासिता वृषपर्वणा॥ 22 ॥

śvasanto dudruvuḥ sarve bhayād vai vṛṣaparvaṇaḥ || anyonyaṃ pramamanthuste trāsitā vṛṣaparvaṇā

पृष्ठवक्त्राः सुसंविग्नाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ॥ त्यक्तप्रहरणाः सर्वे कृतास्ते वृषपर्वणा॥ 23 ॥

pṛṣṭhavaktrāḥ susaṃvignāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ || tyaktapraharaṇāḥ sarve kṛtāste vṛṣaparvaṇā

सङ्ग्रामे युद्धशौण्डेन तदा निष्कुम्भसैनिकाः ॥ तत्रैव तु महावीर्यः प्रह्लादः कालमाहवे॥ 24 ॥

saṅgrāme yuddhaśauṇḍena tadā niṣkumbhasainikāḥ || tatraiva tu mahāvīryaḥ prahlādaḥ kālamāhave

योधयामास रकाक्षो हिरण्यकशिपोः सुतः ॥ तस्य दानववीरस्य युद्धकाले जयक्रियाः॥ 25 ॥

yodhayāmāsa rakākṣo hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ || tasya dānavavīrasya yuddhakāle jayakriyāḥ

चकार त्वरया युक्तो भार्गवो विजयावहाः ॥ हुताशनं तर्पयतो ब्राह्मणांश्च नमस्यतः॥ 26 ॥

cakāra tvarayā yukto bhārgavo vijayāvahāḥ || hutāśanaṃ tarpayato brāhmaṇāṃśca namasyataḥ

आज्यगन्धप्रतिवहो मारुतः सुरभिर्ववौ ॥ स्रजश्च विविधाश्चित्रा जयार्थमभिमन्त्रिताः॥ 27 ॥

ājyagandhaprativaho mārutaḥ surabhirvavau || srajaśca vividhāścitrā jayārthamabhimantritāḥ

प्रह्लादस्य शुभे मूर्धन्याबबन्धोशनाः स्वयम् ॥ कालेन सह सङ्ग्रामे प्रयुद्धस्य महात्मनः॥ 28 ॥

prahlādasya śubhe mūrdhanyābabandhośanāḥ svayam || kālena saha saṅgrāme prayuddhasya mahātmanaḥ

प्रह्लादस्यातिवीर्यस्य शान्ति चक्रे स भार्गवः ॥ दश शिष्यसहस्राणि भार्गवस्य महात्मनः॥ 29 ॥

prahlādasyātivīryasya śānti cakre sa bhārgavaḥ || daśa śiṣyasahasrāṇi bhārgavasya mahātmanaḥ

यानि दानववीराणां जेपुः शान्तिमनुतमाम् ।अथवणमथो दिव्यं ब्रह्मसंस्तवचोदितम्॥ 30 ॥

yāni dānavavīrāṇāṃ jepuḥ śāntimanutamām | athavaṇamatho divyaṃ brahmasaṃstavacoditam

ततः सर्वास्त्रविदुषः समरेष्वनिवर्तिनः॥ 31 ॥

tataḥ sarvāstraviduṣaḥ samareṣvanivartinaḥ

विद्यया तपसा युक्ताः कृतस्वस्त्ययनक्रियाः ।धनुर्हस्ताः कवचिनो वेगेनाप्लुत्य दानवाः ॥ बलिमभ्यर्च्य राजानं प्रह्लादं पर्यवारयन्॥ 32 ॥

vidyayā tapasā yuktāḥ kṛtasvastyayanakriyāḥ | dhanurhastāḥ kavacino vegenāplutya dānavāḥ || balimabhyarcya rājānaṃ prahlādaṃ paryavārayan

आस्थाय परमं दिव्यं रथं पररथारुजम् ॥ नानाप्रहरणाकीर्णं सवज्रमिव पर्वतम्॥ 33 ॥

āsthāya paramaṃ divyaṃ rathaṃ pararathārujam || nānāpraharaṇākīrṇaṃ savajramiva parvatam

तद् बभूव मुहूर्तेन क्ष्वेडितास्फोटिताकुलम् ।मेरोः शिखरमाकीर्णं द्यौरिवाम्बुधरागमे॥ 34 ॥

tad babhūva muhūrtena kṣveḍitāsphoṭitākulam | meroḥ śikharamākīrṇaṃ dyaurivāmbudharāgame

स्रजः पद्मपलाशानामामुच्य सुविभूषिताः ।बान्धवान् सम्परित्यज्य निपतन्ति रणप्रियाः॥ 35 ॥

srajaḥ padmapalāśānāmāmucya suvibhūṣitāḥ | bāndhavān samparityajya nipatanti raṇapriyāḥ

महायुधधरः श्रीमाञ्छुभचर्मधरः प्रभुः ॥ सतनुत्रशिरस्त्राणो धन्वी परमदुर्जयः॥ 36 ॥

mahāyudhadharaḥ śrīmāñchubhacarmadharaḥ prabhuḥ || satanutraśirastrāṇo dhanvī paramadurjayaḥ

सिंहशार्दूलदर्पाणां गदतां किङ्किणीकिनाम् ।दैत्यानां च सहस्राणि प्रयान्त्यग्रे महारणे॥ 37 ॥

siṃhaśārdūladarpāṇāṃ gadatāṃ kiṅkiṇīkinām | daityānāṃ ca sahasrāṇi prayāntyagre mahāraṇe

सैन्यपक्षहितास्तस्य रथाः परमदुर्जयाः ।सप्ततिर्वै सहस्राणि गजास्तावन्त एव च॥ 38 ॥

sainyapakṣahitāstasya rathāḥ paramadurjayāḥ | saptatirvai sahasrāṇi gajāstāvanta eva ca

मध्ये व्यूहोदरस्थस्तु कालनेमिर्महासुरः ॥ धनुर्विस्फारयन् घोरं ननाद प्रजहास च॥ 39 ॥

madhye vyūhodarasthastu kālanemirmahāsuraḥ || dhanurvisphārayan ghoraṃ nanāda prajahāsa ca

तस्मिञ्छतसहस्राणि पुरो यान्ति महाद्युतेः ॥ दानवानां बलवतां शक्रप्रतिमतेजसाम्॥ 40 ॥

tasmiñchatasahasrāṇi puro yānti mahādyuteḥ || dānavānāṃ balavatāṃ śakrapratimatejasām

स समं वर्तमानस्तु पक्षाभ्यां विस्तृतो महान् ।अभवद् दानवव्यूहो दुर्भेद्यः सर्वदैवतैः॥ 41 ॥

sa samaṃ vartamānastu pakṣābhyāṃ vistṛto mahān | abhavad dānavavyūho durbhedyaḥ sarvadaivataiḥ

षष्टी रथसहस्राणि दानवानां धनुर्भृताम् ।नानाप्रहरणानां च परिमाणं न विद्यते॥ 42 ॥

ṣaṣṭī rathasahasrāṇi dānavānāṃ dhanurbhṛtām | nānāpraharaṇānāṃ ca parimāṇaṃ na vidyate

गदापरिघनिस्त्रिशैः शूलमुद्गरपट्टिशैः ॥ प्रगृहीतैर्व्यराजन्त दानवाः पर्वतोपमाः॥ 43 ॥

gadāparighanistriśaiḥ śūlamudgarapaṭṭiśaiḥ || pragṛhītairvyarājanta dānavāḥ parvatopamāḥ

गर्जन्तो निनदन्तश्च विक्रोशन्तः पुनः पुनः ॥ अयुध्यन्त महावीर्याः समरेष्वनिवर्तिनः॥ 44 ॥

garjanto ninadantaśca vikrośantaḥ punaḥ punaḥ || ayudhyanta mahāvīryāḥ samareṣvanivartinaḥ

तत्र तूर्यसहस्राणि भेरीशङ्खरवाणि च ।हयानां च गजानां च गर्जतामतिवेगिनाम्॥ 45 ॥

tatra tūryasahasrāṇi bherīśaṅkharavāṇi ca | hayānāṃ ca gajānāṃ ca garjatāmativeginām

दुन्दुभीनां च निर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च पटहानां च निःस्वनः॥ 46 ॥

dundubhīnāṃ ca nirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ | śuśruve śaṅkhaśabdaśca paṭahānāṃ ca niḥsvanaḥ

तेन शङ्खनिनादेन भेरीतूर्यरवेण च ।निर्घोषेण रथानां च क्रोशतीव नभस्तलम्॥ 47 ॥

tena śaṅkhaninādena bherītūryaraveṇa ca | nirghoṣeṇa rathānāṃ ca krośatīva nabhastalam

सागरप्रतिमौघेन बलेन महता वृतः ॥ प्रह्लादोऽयुध्यत रणे कालान्तकयमोपमः॥ 48 ॥

sāgarapratimaughena balena mahatā vṛtaḥ || prahlādo'yudhyata raṇe kālāntakayamopamaḥ

तस्य नादेन रौद्रेण घोरेणाप्रतिमौजसः ।विनेदुः सर्वभूतानि त्रैलोक्यनिकृतैः स्वनैः॥ 49 ॥

tasya nādena raudreṇa ghoreṇāpratimaujasaḥ | vineduḥ sarvabhūtāni trailokyanikṛtaiḥ svanaiḥ

अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ ॥ वमन्त्यः पावकं घोरं शिवाश्चैव ववाशिरे॥ 50 ॥

antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣo vavau || vamantyaḥ pāvakaṃ ghoraṃ śivāścaiva vavāśire

प्रह्लादस्तु महावीर्यः प्रहसन् युद्धदुर्मदः ।उवाच वचनं श्रीमांस्तत्कालक्षममुत्तमम्॥ 51 ॥

prahlādastu mahāvīryaḥ prahasan yuddhadurmadaḥ | uvāca vacanaṃ śrīmāṃstatkālakṣamamuttamam

अद्याहं दर्शयिष्यामि स्वबाहुबलमूर्जितम् ।अद्य मद्बाणनिहतान् देवान् द्रक्ष्यथ संयुगे॥ 52 ॥

adyāhaṃ darśayiṣyāmi svabāhubalamūrjitam | adya madbāṇanihatān devān drakṣyatha saṃyuge

बान्धवा निहता येषां त्रिदशैरिह संयुगे ॥ अद्य निर्वर्तयिष्यन्ति शत्रुमांसानि दानवाः॥ 53 ॥

bāndhavā nihatā yeṣāṃ tridaśairiha saṃyuge || adya nirvartayiṣyanti śatrumāṃsāni dānavāḥ

इममद्य समुद्भूतं रेणुं समरमूर्धनि ।अहं तु शमयिष्यामि शत्रुशोणितविस्रवैः ॥ ५४॥।तिमिरौघहतार्कं तु सैन्यरेण्वरुणीकृतम् ।आकाशं सम्पतिष्यन्ति खद्योता इव मे शराः॥ 55 ॥

imamadya samudbhūtaṃ reṇuṃ samaramūrdhani | ahaṃ tu śamayiṣyāmi śatruśoṇitavisravaiḥ || 54||| timiraughahatārkaṃ tu sainyareṇvaruṇīkṛtam | ākāśaṃ sampatiṣyanti khadyotā iva me śarāḥ

हृष्टाः सम्परिमोदध्वं देवेभ्यस्त्यज्यतां भयम् ।अद्याहं निहनिष्यामि कालेन्द्रं धनुषा रणे॥ 56 ॥

hṛṣṭāḥ samparimodadhvaṃ devebhyastyajyatāṃ bhayam | adyāhaṃ nihaniṣyāmi kālendraṃ dhanuṣā raṇe

तोषयिष्यामि राजानं बलिं बलवतां वरम् ।त्रिदशान् सगणान् हत्वा रणे चान्तकमन्तिकात्॥ 57 ॥

toṣayiṣyāmi rājānaṃ baliṃ balavatāṃ varam | tridaśān sagaṇān hatvā raṇe cāntakamantikāt

अक्षयाः सन्ति मे तूणाः शराश्चाशीविषोपमाः ॥ स्थातुं मे पुरतः शक्ताः के रणे जीवितेप्सवः॥ 58 ॥

akṣayāḥ santi me tūṇāḥ śarāścāśīviṣopamāḥ || sthātuṃ me purataḥ śaktāḥ ke raṇe jīvitepsavaḥ

हत्वा रिपुगणांस्तुष्टिरनुरागश्च राजसु ॥ हतस्य त्रिदिवे वासो नास्ति युद्धसमा गतिः॥ 59 ॥

hatvā ripugaṇāṃstuṣṭiranurāgaśca rājasu || hatasya tridive vāso nāsti yuddhasamā gatiḥ

तद् भयं पृष्ठतः कृत्वा रणे दानवसत्तमाः ॥ निहत्येमानरीन् सर्वान् मोदध्वं नन्दने वने॥ 60 ॥

tad bhayaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā raṇe dānavasattamāḥ || nihatyemānarīn sarvān modadhvaṃ nandane vane

एवमुक्त्वा महत्सैन्यं प्रह्लादो दानवोत्तमः ।कालसैन्यं महारौद्रं तरसामर्दतासुरः॥ 61 ॥

evamuktvā mahatsainyaṃ prahlādo dānavottamaḥ | kālasainyaṃ mahāraudraṃ tarasāmardatāsuraḥ

सर्वास्त्रविद्वान् वीरश्च नित्यं चाप्यपराजितः ।युद्धे ह्यभिमुखो नित्यं स्वबाहुबलदर्पितः॥ 62 ॥

sarvāstravidvān vīraśca nityaṃ cāpyaparājitaḥ | yuddhe hyabhimukho nityaṃ svabāhubaladarpitaḥ

षष्टिं रथसहस्राणि विविधायुधधारिणीम् ।प्रह्लादस्यातिवीर्यस्य ते तस्य तनया निजाः॥ 63 ॥

ṣaṣṭiṃ rathasahasrāṇi vividhāyudhadhāriṇīm | prahlādasyātivīryasya te tasya tanayā nijāḥ

तैस्तु क्रतुशतैरिष्टं विपुलैराप्तदक्षिणैः ॥ क्षान्ता धर्मपरा नित्यं सत्यव्रतपरायणाः॥ 64 ॥

taistu kratuśatairiṣṭaṃ vipulairāptadakṣiṇaiḥ || kṣāntā dharmaparā nityaṃ satyavrataparāyaṇāḥ

दातारः प्रियवक्तारो वक्तारः शास्त्रवस्तुषु ।स्वदारनिरता दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यसङ्गराः॥ 65 ॥

dātāraḥ priyavaktāro vaktāraḥ śāstravastuṣu | svadāraniratā dāntā brahmaṇyāḥ satyasaṅgarāḥ

यष्टारः क्रतुभिर्नित्यं नित्यं चाध्ययने रताः ।इष्वस्त्रकुशलाः सर्वे बहुशो दृढविक्रमाः॥ 66 ॥

yaṣṭāraḥ kratubhirnityaṃ nityaṃ cādhyayane ratāḥ | iṣvastrakuśalāḥ sarve bahuśo dṛḍhavikramāḥ

मत्तवारणविक्रान्ताः शत्रुसैन्यप्रमर्दकाः ।दारयन्तः पदाक्षेपैः सुघोरान् वातरेचकान्॥ 67 ॥

mattavāraṇavikrāntāḥ śatrusainyapramardakāḥ | dārayantaḥ padākṣepaiḥ sughorān vātarecakān

युद्धोत्सुकधिया नित्यं क्रोधरञ्जितलोचनाः ॥ सन्दष्टौष्ठपुटा दैत्या विनेदुर्भीमविक्रमाः ।क्ष्वेडितास्फोटितरवैरन्योन्यं समहर्षयन्॥ 68 ॥

yuddhotsukadhiyā nityaṃ krodharañjitalocanāḥ || sandaṣṭauṣṭhapuṭā daityā vinedurbhīmavikramāḥ | kṣveḍitāsphoṭitaravairanyonyaṃ samaharṣayan

वेणुशङ्खरवैश्चैव सिंहनादैश्च पुष्कलैः ।आप्लुत्याप्लुत्य सहसा रणे वव्रुरनेकशः॥ 69 ॥

veṇuśaṅkharavaiścaiva siṃhanādaiśca puṣkalaiḥ | āplutyāplutya sahasā raṇe vavruranekaśaḥ

तालमात्राणि चापानि विकृष्य सुमहाबलाः ॥ अमृष्यमाणाः सहसा दानवाश्चापपाणयः॥ 70 ॥

tālamātrāṇi cāpāni vikṛṣya sumahābalāḥ || amṛṣyamāṇāḥ sahasā dānavāścāpapāṇayaḥ

सुरासुरैरप्यजितं योधयन्ति रणेऽन्तकम् ॥ प्रतप्तहेमाभरणाः सर्वे ते श्वेतवाससः॥ 71 ॥

surāsurairapyajitaṃ yodhayanti raṇe'ntakam || prataptahemābharaṇāḥ sarve te śvetavāsasaḥ

दानवा मानिनः सर्वे सर्वे स्वर्गाभिकाङ्क्षिणः ।सर्वे जयैषिणो वीराः सर्वे शत्रुवधोद्यताः॥ 72 ॥

dānavā māninaḥ sarve sarve svargābhikāṅkṣiṇaḥ | sarve jayaiṣiṇo vīrāḥ sarve śatruvadhodyatāḥ

शुशुभे सा चमूर्दीप्ता पताकाध्वजमालिनी ॥ गजाश्वरथसम्बाधा स्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणी॥ 73 ॥

śuśubhe sā camūrdīptā patākādhvajamālinī || gajāśvarathasambādhā svargamārgābhikāṅkṣiṇī

ततः कालः सुनिर्यातो भीमो भीमपराक्रमः ।निनदन् सुमहाकायो व्याधिभिर्बहुभिर्वृतः ॥ ७४॥।ददर्श महतीं सेनां दानवानां बलीयसाम् ॥ अभिसञ्जातदर्पाणां कालं समभिगर्जताम्॥ 75 ॥

tataḥ kālaḥ suniryāto bhīmo bhīmaparākramaḥ | ninadan sumahākāyo vyādhibhirbahubhirvṛtaḥ || 74||| dadarśa mahatīṃ senāṃ dānavānāṃ balīyasām || abhisañjātadarpāṇāṃ kālaṃ samabhigarjatām

तदायान्तं तदानीकं दानवानां तरस्विनाम् ।प्रतिलोमं चकाराशु व्याधिभिः सहितोऽन्तकः॥ 76 ॥

tadāyāntaṃ tadānīkaṃ dānavānāṃ tarasvinām | pratilomaṃ cakārāśu vyādhibhiḥ sahito'ntakaḥ

प्रविश्य ध्वजिनीं चैषां पातयामास दानवान् ।कालो रुधिररक्ताक्षः स्वेनानीकेन संवृतः॥ 77 ॥

praviśya dhvajinīṃ caiṣāṃ pātayāmāsa dānavān | kālo rudhiraraktākṣaḥ svenānīkena saṃvṛtaḥ

प्रह्लादबलमत्युग्रं प्रह्लादं च महाबलम् ।आजघान रणे कालो दण्डमुद्गरपट्टिशैः॥ 78 ॥

prahlādabalamatyugraṃ prahlādaṃ ca mahābalam | ājaghāna raṇe kālo daṇḍamudgarapaṭṭiśaiḥ

शरशक्त्यृष्टिखड्गांश्च शूलानि मुसलानि च ।गदाश्च परिघाश्चैव विचित्राश्च परश्वधाः॥ 79 ॥

śaraśaktyṛṣṭikhaḍgāṃśca śūlāni musalāni ca | gadāśca parighāścaiva vicitrāśca paraśvadhāḥ

धनूंषि च विचित्राणि शतघ्नीश्च स्थिरायसीः ।पात्यन्ते व्याधिभिर्युद्धे दानवानां चमूमुखे॥ 80 ॥

dhanūṃṣi ca vicitrāṇi śataghnīśca sthirāyasīḥ | pātyante vyādhibhiryuddhe dānavānāṃ camūmukhe

बहवो व्याधयो युद्धे बहूनसुरपुङ्गवान् ।व्याधीनपि च दैत्यौघा निजघ्नुर्बहवो बहून्॥ 81 ॥

bahavo vyādhayo yuddhe bahūnasurapuṅgavān | vyādhīnapi ca daityaughā nijaghnurbahavo bahūn

शूलैः प्रमथिताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ।परिघैराहताः केचित् केचिच्च परमायुधैः॥ 82 ॥

śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ | parighairāhatāḥ kecit kecicca paramāyudhaiḥ

केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ॥ व्याधयो दानवैरेव नानाशस्त्रैर्विदारिताः॥ 83 ॥

kecid dvidhā kṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi || vyādhayo dānavaireva nānāśastrairvidāritāḥ

ते चापि व्याधिभिः सर्वे विविधैरायुधोत्तमैः ।खड्गैश्च मुसलैस्तीक्ष्णैः प्रासतोमरमुद्गरैः ।भिन्नाश्च दानवाः सर्वे निकृत्ताश्च परश्वधैः॥ 84 ॥

te cāpi vyādhibhiḥ sarve vividhairāyudhottamaiḥ | khaḍgaiśca musalaistīkṣṇaiḥ prāsatomaramudgaraiḥ | bhinnāśca dānavāḥ sarve nikṛttāśca paraśvadhaiḥ

मुद्गरैः पट्टिशैश्चैव व्याधिभिश्च महाबलैः ॥ कृत्वा शस्त्रैरनेकैश्च मुष्टिभिश्च हता भृशम्॥ 85 ॥

mudgaraiḥ paṭṭiśaiścaiva vyādhibhiśca mahābalaiḥ || kṛtvā śastrairanekaiśca muṣṭibhiśca hatā bhṛśam

वेमुः शोणितमन्योन्यं विष्टब्धदशनेक्षणाः ॥ आर्तस्वरं च नदतां सिंहनादं च गर्जताम्॥ 86 ॥

vemuḥ śoṇitamanyonyaṃ viṣṭabdhadaśanekṣaṇāḥ || ārtasvaraṃ ca nadatāṃ siṃhanādaṃ ca garjatām

बभूव तुमुलः शब्दः सङ्ग्रामे लोमहर्षणे ।मुष्टिभिश्चोत्तमाङ्गानि तलैर्गात्राणि चासकृत्॥ 87 ॥

babhūva tumulaḥ śabdaḥ saṅgrāme lomaharṣaṇe | muṣṭibhiścottamāṅgāni talairgātrāṇi cāsakṛt

सादितानि महीं जग्मुस्तिष्ठतामेव संयुगे ।अस्त्रफेना ध्वजावर्ता च्छिन्नबाहुमहोरगा॥ 88 ॥

sāditāni mahīṃ jagmustiṣṭhatāmeva saṃyuge | astraphenā dhvajāvartā cchinnabāhumahoragā

शूलशक्तिमहामत्स्या चापग्राहसमाकुला ॥ रथेषोपलसम्बाधा ध्वजदुमलतावृता॥ 89 ॥

śūlaśaktimahāmatsyā cāpagrāhasamākulā || ratheṣopalasambādhā dhvajadumalatāvṛtā

सशब्दघोषविस्तारा लोहितोदाभवन्नदी ।स्वधनुःशक्रधनुषौ काञ्चनाङ्गदविद्युतौ॥ 90 ॥

saśabdaghoṣavistārā lohitodābhavannadī | svadhanuḥśakradhanuṣau kāñcanāṅgadavidyutau

तौ दैत्यकालजलदौ शरधारां व्यमुञ्चताम् ॥ तौ महामेघसङ्काशौ रथनागगतौ तदा॥ 91 ॥

tau daityakālajaladau śaradhārāṃ vyamuñcatām || tau mahāmeghasaṅkāśau rathanāgagatau tadā

बभूवतुरभिक्रुद्धौ साम्बुगर्भाविवाम्बुदौ ।तप्तकाञ्चनसन्नाहौ दिव्यहारविभूषितौ॥ 92 ॥

babhūvaturabhikruddhau sāmbugarbhāvivāmbudau | taptakāñcanasannāhau divyahāravibhūṣitau

तौ विरेजतुरायस्तौ सूर्यवैश्वानरोपमौ ।तौ महाबलसङ्काशावन्योन्यस्य चमूमुखे ॥ ९३॥ शक्राशनिसमस्पर्शैर्बाणैर्जघ्नतुराहवे ।परस्परं समासाद्य तयोर्युधि दुरासदे॥ 94 ॥

tau virejaturāyastau sūryavaiśvānaropamau | tau mahābalasaṅkāśāvanyonyasya camūmukhe || 93|| śakrāśanisamasparśairbāṇairjaghnaturāhave | parasparaṃ samāsādya tayoryudhi durāsade

नाशंसन्त तदा योधा जीवितान्यपि संयुगे ।शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गा युधि प्रक्षीणबान्धवाः ॥ निपेतुर्योधमुख्यास्तु रुधिरोक्षितवक्षसः॥ 95 ॥

nāśaṃsanta tadā yodhā jīvitānyapi saṃyuge | śarairvibhinnasarvāṅgā yudhi prakṣīṇabāndhavāḥ || nipeturyodhamukhyāstu rudhirokṣitavakṣasaḥ

पतितैर्निष्पतद्भिश्च पात्यमानैश्च संयुगे ।बभूव भूः समाकीर्णा योधैरुद्गतजीवितैः॥ 96 ॥

patitairniṣpatadbhiśca pātyamānaiśca saṃyuge | babhūva bhūḥ samākīrṇā yodhairudgatajīvitaiḥ

सङ्गृह्णतोः शरान् घोरान्न च सन्दधतोस्तयोः ।अन्तरं ददृशे कश्चित् प्रयत्नादपि संयुगे॥ 97 ॥

saṅgṛhṇatoḥ śarān ghorānna ca sandadhatostayoḥ | antaraṃ dadṛśe kaścit prayatnādapi saṃyuge

लघुत्वाच्च महाबाहू युद्धशौण्डौ महाबलौ ।मण्डलीभूतधनुषौ सकृदेव बभूवतुः॥ 98 ॥

laghutvācca mahābāhū yuddhaśauṇḍau mahābalau | maṇḍalībhūtadhanuṣau sakṛdeva babhūvatuḥ

प्रह्लादस्य च बाणौघैर्दुद्रावान्तकवाहिनी ॥ उह्यमानं बलवता वायुनेवाभ्रमण्डलम्॥ 99 ॥

prahlādasya ca bāṇaughairdudrāvāntakavāhinī || uhyamānaṃ balavatā vāyunevābhramaṇḍalam

हतदर्पं तु विज्ञाय प्रह्लादः कालमाहवे ।अपयातं च समरे द्विषन्तं सम्प्रतर्क्य तम्॥ 100 ॥

hatadarpaṃ tu vijñāya prahlādaḥ kālamāhave | apayātaṃ ca samare dviṣantaṃ sampratarkya tam

मत्वा वशगतं चैव प्रह्लादो युद्धदुर्मदः ।तत्रैवान्यां चमूं भूयः सम्ममर्द महासुरः॥ 101 ॥

matvā vaśagataṃ caiva prahlādo yuddhadurmadaḥ | tatraivānyāṃ camūṃ bhūyaḥ sammamarda mahāsuraḥ

कालप्रह्लादयोर्युद्धमभवद् यादृशं पुरा ।तादृशं सर्वलोकेषु न भूतं न भविष्यति॥ 102 ॥

kālaprahlādayoryuddhamabhavad yādṛśaṃ purā | tādṛśaṃ sarvalokeṣu na bhūtaṃ na bhaviṣyati

एवमद्भुतवीर्यौजा महारणकृतव्रणः ।प्रह्लादस्त्वथ वृद्धोऽत्र कालस्त्वपसृतो रणात्॥ 103 ॥

evamadbhutavīryaujā mahāraṇakṛtavraṇaḥ | prahlādastvatha vṛddho'tra kālastvapasṛto raṇāt

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामने देवासुरयुद्धे कालप्रहादयुद्धे एकोनषष्टितमोध्यायः॥ 59b ॥

iti śrīmahābhārate khilabhāge harivaṃśe bhaviṣyaparvaṇi vāmane devāsurayuddhe kālaprahādayuddhe ekonaṣaṣṭitamodhyāyaḥ