Parva 3, Adhyāya 47

देवानां अनुरोधेन भगवता नृसिंहेन हिरण्यकशिपोः वधं, देवेभिः ब्रह्मणा च तस्य स्तुतिः तत्रादित्याश्च साध्याश्च विश्वे च मरुतस्तथा ।रुद्रा देवा महात्मानो वसवश्च महाबलाः॥ 1 ॥

devānāṃ anurodhena bhagavatā nṛsiṃhena hiraṇyakaśipoḥ vadhaṃ, devebhiḥ brahmaṇā ca tasya stutiḥ tatrādityāśca sādhyāśca viśve ca marutastathā | rudrā devā mahātmāno vasavaśca mahābalāḥ

आगम्य ते मृगेन्द्रस्य सकाशं सूर्यवर्चसः ।ऊचुः सन्त्रस्तमनसो देवा लोकक्षयार्दिताः॥ 2 ॥

āgamya te mṛgendrasya sakāśaṃ sūryavarcasaḥ | ūcuḥ santrastamanaso devā lokakṣayārditāḥ

जहि देव दितेः पुत्रं दानवं लोकनाशनम् ।दुर्वृत्तमसदाचारं सह सर्वैर्महासुरैः॥ 3 ॥

jahi deva diteḥ putraṃ dānavaṃ lokanāśanam | durvṛttamasadācāraṃ saha sarvairmahāsuraiḥ

त्वं ह्येषामन्तकृन्नान्यो दैत्यानां दैत्यनाशन ।तन्नाशय हितार्थाय लोकानां स्वस्ति वै कुरु॥ 4 ॥

tvaṃ hyeṣāmantakṛnnānyo daityānāṃ daityanāśana | tannāśaya hitārthāya lokānāṃ svasti vai kuru

त्वं गुरुः सर्वलोकानां त्वमिन्द्रस्त्वं पितामहः ।ऋते त्वदन्यच्छरणं न भूतं न भविष्यति॥ 5 ॥

tvaṃ guruḥ sarvalokānāṃ tvamindrastvaṃ pitāmahaḥ | ṛte tvadanyaccharaṇaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

तच्छ्रुत्वा वचनं दैवो देवानामादिसम्भवः ।ननाद सुमहानादमतिगम्भीरनिःस्वनम्॥ 6 ॥

tacchrutvā vacanaṃ daivo devānāmādisambhavaḥ | nanāda sumahānādamatigambhīraniḥsvanam

पाटितान्यसुरेन्द्राणां मृगेन्द्रेण महात्मना ।सिंहनादेन महता हृदयानि मनांसि च॥ 7 ॥

pāṭitānyasurendrāṇāṃ mṛgendreṇa mahātmanā | siṃhanādena mahatā hṛdayāni manāṃsi ca

गणः क्रोधवशो नाम कालकेयस्तथा परः ।वेगश्च वैगलेयश्च सैंहिकेयश्च वीर्यवान्॥ 8 ॥

gaṇaḥ krodhavaśo nāma kālakeyastathā paraḥ | vegaśca vaigaleyaśca saiṃhikeyaśca vīryavān

संह्रादीयो महानादो महावेगस्तथा परः ।कपिलश्च महीपुत्रो व्याघ्राक्षः क्षितिकम्पनः॥ 9 ॥

saṃhrādīyo mahānādo mahāvegastathā paraḥ | kapilaśca mahīputro vyāghrākṣaḥ kṣitikampanaḥ

खेचराश्च निशापुत्राः पातालतलचारिणः ।गणस्तथापरो रौद्रो मेघनादोऽङ्कुशायुधः॥ 10 ॥

khecarāśca niśāputrāḥ pātālatalacāriṇaḥ | gaṇastathāparo raudro meghanādo'ṅkuśāyudhaḥ

ऊर्ध्वगो भीमवेगश्च भीमकर्मार्कलोचनः ।वज्री शूली करालश्च हिरण्यकशिपुस्ततः॥ 11 ॥

ūrdhvago bhīmavegaśca bhīmakarmārkalocanaḥ | vajrī śūlī karālaśca hiraṇyakaśipustataḥ

जीमूतघनसङ्काशो जीमूत इव वेगवान् ।जीमूतघनसन्नादो जीमूतसदृशद्युतिः॥ 12 ॥

jīmūtaghanasaṅkāśo jīmūta iva vegavān | jīmūtaghanasannādo jīmūtasadṛśadyutiḥ

देवारिर्दितिजो दृप्तो नृसिंहं समुपाद्रवत्॥ 13 ॥

devārirditijo dṛpto nṛsiṃhaṃ samupādravat

समुत्पत्य ततस्तीक्ष्णैर्मृगेन्द्रेण महानखैः ।तत्रोङ्कारसहायेन विदार्य निहतो युधि॥ 14 ॥

samutpatya tatastīkṣṇairmṛgendreṇa mahānakhaiḥ | tatroṅkārasahāyena vidārya nihato yudhi

मही च लोकश्च शशी नभश्च ग्रहाश्च सूर्यश्च दिशश्च सर्वाः ।नद्यश्च शैलाश्च महार्णवाश्च गताः प्रकाशं दितिपुत्रनाशात्॥ 15 ॥

mahī ca lokaśca śaśī nabhaśca grahāśca sūryaśca diśaśca sarvāḥ | nadyaśca śailāśca mahārṇavāśca gatāḥ prakāśaṃ ditiputranāśāt

ततः प्रमुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैरादिदेवं सनातनम्॥ 16 ॥

tataḥ pramuditā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairādidevaṃ sanātanam

यत् त्वया विहितं देव नारसिंहमिदं वपुः ।एतदेवार्चयिष्यन्ति परावरविदो जनाः॥ 17 ॥

yat tvayā vihitaṃ deva nārasiṃhamidaṃ vapuḥ | etadevārcayiṣyanti parāvaravido janāḥ

मृगेन्द्रत्वं च लोकेषु सर्वसत्त्वेषु वा विभो ।गायन्ति त्वां च मुनयो मृगेन्द्र इति नित्यशः ।त्वत्प्रसादात् स्वकं स्थानं प्रतिपन्नाः स्म वै विभो॥ 18 ॥

mṛgendratvaṃ ca lokeṣu sarvasattveṣu vā vibho | gāyanti tvāṃ ca munayo mṛgendra iti nityaśaḥ | tvatprasādāt svakaṃ sthānaṃ pratipannāḥ sma vai vibho

एवमुक्तो देवसङ्घैर्नरसिंहो महामनाः ।ब्रह्मा च परमप्रीतो विष्णोः स्तोत्रमुदैरयत्॥ 19 ॥

evamukto devasaṅghairnarasiṃho mahāmanāḥ | brahmā ca paramaprīto viṣṇoḥ stotramudairayat

ब्रह्मोवाच ।भवानक्षरमव्यक्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् ।कूटस्थमकृतं कर्तृ सनातनमनामयम्॥ 20 ॥

brahmovāca | bhavānakṣaramavyaktamacintyaṃ guhyamuttamam | kūṭasthamakṛtaṃ kartṛ sanātanamanāmayam

साङ्ख्ययोगे च या बुद्धिस्तत्त्वार्थपरिनिष्ठिता ।तां भवान्वेद विद्यात्मा पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः॥ 21 ॥

sāṅkhyayoge ca yā buddhistattvārthapariniṣṭhitā | tāṃ bhavānveda vidyātmā puruṣaḥ śāśvato dhruvaḥ

त्वं व्यक्तश्च तथाव्यक्तस्त्वत्तः सर्वमिदं जगत् ।भवन्मया वयं देव भवानात्मा भवान् प्रभुः॥ 22 ॥

tvaṃ vyaktaśca tathāvyaktastvattaḥ sarvamidaṃ jagat | bhavanmayā vayaṃ deva bhavānātmā bhavān prabhuḥ

चतुर्विभक्तमूर्तिस्त्वं सर्वलोकविभुर्गुरुः ।चतुर्युगसहस्रेण सर्वलोकान्तकान्तकः॥ 23 ॥

caturvibhaktamūrtistvaṃ sarvalokavibhurguruḥ | caturyugasahasreṇa sarvalokāntakāntakaḥ

प्रतिष्ठा सर्वभूतानामनन्तबलपौरुषः ।कपिलप्रभृतीनां च यतीनां परमा गतिः॥ 24 ॥

pratiṣṭhā sarvabhūtānāmanantabalapauruṣaḥ | kapilaprabhṛtīnāṃ ca yatīnāṃ paramā gatiḥ

अनादिमध्यनिधनः सर्वात्मा पुरुषोत्तमः ।स्रष्टा त्वं त्वं च संहर्ता त्वमेको लोकभावनः॥ 25 ॥

anādimadhyanidhanaḥ sarvātmā puruṣottamaḥ | sraṣṭā tvaṃ tvaṃ ca saṃhartā tvameko lokabhāvanaḥ

भवान् ब्रह्मा च रुद्रश्च महेन्द्रो वरुणो यमः ।भवान् कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभुरव्ययः॥ 26 ॥

bhavān brahmā ca rudraśca mahendro varuṇo yamaḥ | bhavān kartā vikartā ca lokānāṃ prabhuravyayaḥ

परां च सिद्धिं परमं च देवं परं च मन्त्रं परमं मनश्च ।परं च धर्मं परमं यशश्च त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 27 ॥

parāṃ ca siddhiṃ paramaṃ ca devaṃ paraṃ ca mantraṃ paramaṃ manaśca | paraṃ ca dharmaṃ paramaṃ yaśaśca tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

परं च सत्यं परमं हविश्च परं पवित्रं परमं च मार्गम् ।परं च होत्रं परमं च यज्ञं त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 28 ॥

paraṃ ca satyaṃ paramaṃ haviśca paraṃ pavitraṃ paramaṃ ca mārgam | paraṃ ca hotraṃ paramaṃ ca yajñaṃ tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

परं शरीरं परमं च धाम परं च योगं परमां च वाणीम् ।परं रहस्यं परमां गतिं च त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 29 ॥

paraṃ śarīraṃ paramaṃ ca dhāma paraṃ ca yogaṃ paramāṃ ca vāṇīm | paraṃ rahasyaṃ paramāṃ gatiṃ ca tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

परं परस्यापि परं च यत् परं परं परस्यापि परं च देवम् ।परं परस्यापि परं प्रभुं च त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 30 ॥

paraṃ parasyāpi paraṃ ca yat paraṃ paraṃ parasyāpi paraṃ ca devam | paraṃ parasyāpi paraṃ prabhuṃ ca tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

परं परस्यापि परं प्रधानं परं परस्यापि परं च तत्त्वम् ।परं परस्यापि परं च धाता त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 31 ॥

paraṃ parasyāpi paraṃ pradhānaṃ paraṃ parasyāpi paraṃ ca tattvam | paraṃ parasyāpi paraṃ ca dhātā tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

परं परस्यापि परं रहस्यं परं परस्यापि परं परं यत् ।परं परस्यापि परं तपो यत् त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 32 ॥

paraṃ parasyāpi paraṃ rahasyaṃ paraṃ parasyāpi paraṃ paraṃ yat | paraṃ parasyāpi paraṃ tapo yat tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

परं परस्यापि परं परायणं परं च गुह्यं च परं च धाम ।परं च योगं परमं प्रभुत्वं त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥ 33 ॥

paraṃ parasyāpi paraṃ parāyaṇaṃ paraṃ ca guhyaṃ ca paraṃ ca dhāma | paraṃ ca yogaṃ paramaṃ prabhutvaṃ tvāmāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

एवमुक्त्वा स भगवान् सर्वलोकपितामहः ।स्तुत्वा नारायणं देवं ब्रह्मलोकं गतः प्रभुः॥ 34 ॥

evamuktvā sa bhagavān sarvalokapitāmahaḥ | stutvā nārāyaṇaṃ devaṃ brahmalokaṃ gataḥ prabhuḥ

ततो नदत्सु तूर्येषु नृत्यन्तीष्वप्सरःसु च ।क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम प्रभुरीश्वरः॥ 35 ॥

tato nadatsu tūryeṣu nṛtyantīṣvapsaraḥsu ca | kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagāma prabhurīśvaraḥ

नारसिंहीं तनुं त्यक्वा स्थापयित्वा च तद् वपुः ।पौराणं रूपमास्थाय ययौ स गरुडध्वजः॥ 36 ॥

nārasiṃhīṃ tanuṃ tyakvā sthāpayitvā ca tad vapuḥ | paurāṇaṃ rūpamāsthāya yayau sa garuḍadhvajaḥ

अष्टचक्रेण यानेन भूतियुक्तेन शोभिना ।अव्यक्तप्रकृतिर्देवः संस्थानमगमत् प्रभुः॥ 37 ॥

aṣṭacakreṇa yānena bhūtiyuktena śobhinā | avyaktaprakṛtirdevaḥ saṃsthānamagamat prabhuḥ

एवं महात्मना तेन नृसिंहवपुषा तथा ।देवेन निहतः पूर्वं हिरण्यकशिपुश्च सः॥ 38 ॥

evaṃ mahātmanā tena nṛsiṃhavapuṣā tathā | devena nihataḥ pūrvaṃ hiraṇyakaśipuśca saḥ