Harivamsha Purana
177
अध्याय 177 / 318

Parva 2, Adhyāya 122

93 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

अध्याय 177

श्लोक 1

ततस्तूर्यनिनादैश्च शङ्खानां च महास्वनैः ।बन्दिमागधसूतानां स्तवैश्चापि सहस्रशः

tatastūryaninādaiśca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ | bandimāgadhasūtānāṃ stavaiścāpi sahasraśaḥ

श्लोक 1–2 का हिन्दी अर्थ

बैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! तदनन्तर ना प्रकारके वाद्योंकी ध्वनियों तथा शह्डोंके गम्भीर षोंके साथ सूत, मागध और बन्दीजन उत्तम स्तोत्रोंद्वारा ावानूकी स्तुति करने लगे। ऊपरको मुख किये खड़े ए मनुष्य उन्हें विजयसूचक आशीर्वाद देने लगे। पर समय भगवानूने सोम, सूर्य और शुक्रके समान गस्वी रूप धारण कर लिया था

English

Vaishampāyana said:—Thereupon the great Lord thought in his mind of his celestial forms and said:—"Assuming what form shall I upraise the earth?" Then ascertaining how he would raise up the earth sunk under water, the Lord, sporting in water, thought of his boar-form. Hari, the upholder of the ground, thus engaged himself in raising up the earth. That Brahmā form, indentical with worlds, was above the reach of all. It extended over ten Yojanas, and was a hundred Yojanas in height. It was like a dark-blue cloud in hue—and its voice was like the muttering of clouds. It was strong like a huge mountain and had white burning tusks. It was effulgent like lighting and the rays of the sun. His shoulders were plump and spacious. His gait was like that of a proud tiger. His back was elevated and he was endued with all the marks of a bull. Having thus assumed the form of a huge boar, Hari entered into Rasātala for raising up the earth. The Vedas were the feet of that boar, the sacrificial stakes were its teeth, the sacrifice was its hands, _Chiti_ was its mouth, fire was its tongue, Darbha grass was its hair, Brahman was its head. That Great Yogin was the distributor of days, nights and moments, was identical with the Vedas and their limbs, and adorned with Srutis. Having thus assumed the form of a sacrificial boar the preceptor of the world immediately entered into the region underneath. He held the earth covered with the mass of water. For the behoof of the world the Lord entered into Rasātala and upraised the earth with his tusks sunk

अध्याय 177

श्लोक 2

स तून्मुखैर्जयाशीर्भिः स्तूयमानो हि मानवैः ।बभार रूपं सोमार्कशुक्राणां प्रतिमं तदा

sa tūnmukhairjayāśīrbhiḥ stūyamāno hi mānavaiḥ | babhāra rūpaṃ somārkaśukrāṇāṃ pratimaṃ tadā

अर्थ श्लोक 1 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 3

अतीव शुशुभे रूपं व्योम्नि तस्योत्पतिष्यतः ।वैनतेयस्य भद्रं ते बृंहितं हरितेजसा

atīva śuśubhe rūpaṃ vyomni tasyotpatiṣyataḥ | vainateyasya bhadraṃ te bṛṃhitaṃ haritejasā

हिन्दी अर्थ

राजन्‌! हारा भला हो! आकाशमें उड़ते हुए विनतानन्दन डका रूप भगवान्‌ श्रीहरिके तेजसे व्याप्त होकर घधिक शोभा पाने लगा

अध्याय 177

श्लोक 4

अथाष्टबाहुः कृष्णस्तु पर्वताकारसन्निभः ।विबभौ पुण्डरीकाक्षो विकाङ्क्षन् बाणसङ्क्षयम्

athāṣṭabāhuḥ kṛṣṇastu parvatākārasannibhaḥ | vibabhau puṇḍarīkākṣo vikāṅkṣan bāṇasaṅkṣayam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर कमलनयन कृष्ण आठ भुजाएँ धारण करके बाणासुरका विनाश हते हुए पर्वतके समान विशालकाय हो अधिक भा पाने लगे

अध्याय 177

श्लोक 5

असिचक्रगदाबाणा दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः ।चर्म शार्ङ्गं तथा वज्रं शङ्खं चैवास्य वामतः

asicakragadābāṇā dakṣiṇaṃ pārśvamāsthitāḥ | carma śārṅgaṃ tathā vajraṃ śaṅkhaṃ caivāsya vāmataḥ

हिन्दी अर्थ

खड्ग, चक्र, गदा और बाण—चार आयुध उनके दाहिने पार्धमें खड़े थे; ढाल, ष, वर और शड्ु—ये वामपार्थमें स्थित थे

अध्याय 177

श्लोक 6

शीर्षाणां वै सहस्रं तु विहितं शार्ङ्गधन्वना ।सहस्रं चैव कायानां वहन् सङ्कर्षणस्तदा

śīrṣāṇāṃ vai sahasraṃ tu vihitaṃ śārṅgadhanvanā | sahasraṃ caiva kāyānāṃ vahan saṅkarṣaṇastadā

हिन्दी अर्थ

म समय शाधन्वा भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपने सहस्रों र बना लिये और संकर्षण सहस्रों शरीर धारण ने लगे

English

Vaishampāyana said:—Thus desirous of creating the universe the Lord began to think. While he was thus meditating a Purusha came out of his mouth. Arriving before the Lord, the Purusha asked "What shall I do?" The Lord, the master of the universe, smilingly replied:—"Divide yourself into two." Saying this, the Lord disappeared. O Bhārata, when the Lord disappeared bodily no relic of his movement was seen there like unto a lamp put out. Then the Hiranyagarbha, who is sung in the Vedas, began to meditate on the words uttered by Him. Formerly the Lord of the universe was the only Patriarch therefore he alone is entitled to sacrificial offerings.

अध्याय 177

श्लोक 7

श्वेतप्रहरणोऽधृष्यः कैलास इव शृङ्गवान् ।प्रस्थितो गरुडेनाथ उद्यन्निव निशाकरः

śvetapraharaṇo'dhṛṣyaḥ kailāsa iva śṛṅgavān | prasthito garuḍenātha udyanniva niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्वेत आयुधसे युक्त अजेय वीर बलराम खरयुक्त कैलासके समान शोभा पाते थे। वे गरुडके पा यात्रा करते समय उदयकालके चन्द्रमाकी भाँति गशित हो रहे थे

अध्याय 177

श्लोक 8

सनत्कुमारस्य वपुः प्रादुरासीन्महात्मनः ।प्रद्युम्नस्य महाबाहोः सङ्ग्रामे विक्रमिष्यतः

sanatkumārasya vapuḥ prādurāsīnmahātmanaḥ | pradyumnasya mahābāhoḥ saṅgrāme vikramiṣyataḥ

हिन्दी अर्थ

संग्राममें पराक्रम करनेको त हुए महाबाहु प्रद्युप्नके शरीरमें महात्मा सनत्कुमारका रूप प्रकट हो गया

अध्याय 177

श्लोक 9

स पक्षबलविक्षेपैर्विधुन्वन् पर्वतान् बहून् ।जगाम मार्गे बलवान् वातस्य प्रतिषेधयन्

sa pakṣabalavikṣepairvidhunvan parvatān bahūn | jagāma mārge balavān vātasya pratiṣedhayan

हिन्दी अर्थ

बलवान्‌ गरुड अपने कि बलपूर्वक संचालनसे बहुसंख्यक पर्वतोंको कम्पित ते और वायुका मार्ग रोकते हुए चले

English

O sinless one, I will describe them to you in brief. Vishwā gave birth to Vishadevas and Sādhyā to Sādhyas. Marudvati gave birth to Maruts and from Vasu Vasus were born. Bhānu's sons were Bhanus, Muhurtta's were Muhurttajas and Lamvā gave birth to Ghosha. Jāmi gave birth to Nāgadithi and Arundhati gave birth to all the objects of the world. Sangkalpa gave birth to Sangkalpa, and Lakshmi gave birth to Dharma's son Kāma, the most favourite of the world. Kāma begat on his wife Rati two sons Harsha and Yasha. Soma begat on his wife Rohini the great lord Varshā by whom the moon becomes effulgent as soon as he rises. Thus thousands of wives and sons were born. This is the root of the world. The Lord Prajāpati distributed powers amongst creatures according to their merit. The Lord then created the ten quarters, the earth, Rishis, oceans, birds, trees, herbs, serpents, rivers, gods, demons, the sky-rangers, sacrifices and mountains (12–60).

अध्याय 177

श्लोक 10

अथ वायोरतिगतिमास्थाय गरुडस्तदा ।सिद्धचारणसङ्घानां शुभं मार्गमवातरत्

atha vāyoratigatimāsthāya garuḍastadā | siddhacāraṇasaṅghānāṃ śubhaṃ mārgamavātarat

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ पुसे भी बढ़कर तीव्र गतिका आश्रय ले गरुड काल ही सिद्धों और चारणसमूहोंके शुभ मार्गपर पहुँचे

अध्याय 177

श्लोक 11

अथ रामोऽब्रवीद् वाक्यं कृष्णमप्रतिमं रणे ।स्वाभिः प्रभाभिर्हीनाः स्म कृष्ण कस्मादपूर्ववत्

atha rāmo'bravīd vākyaṃ kṛṣṇamapratimaṃ raṇe | svābhiḥ prabhābhirhīnāḥ sma kṛṣṇa kasmādapūrvavat

हिन्दी अर्थ

उस समय बलरामजीने रणभूमिमें [पम शक्तिशाली श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा—ष्ण! हमलोग अपनी स्वाभाविक कान्तिसे रहित हो र्ववत्‌ कैसे हो गये?

अध्याय 177

श्लोक 12

सर्वे कनकवर्णाभाः संवृत्ताः स्म न संशयः ।किमिदं ब्रूहि नस्तत्त्वं किं मेरोः पार्श्वगा वयम्

sarve kanakavarṇābhāḥ saṃvṛttāḥ sma na saṃśayaḥ | kimidaṃ brūhi nastattvaṃ kiṃ meroḥ pārśvagā vayam

हिन्दी अर्थ

हम सब लोगोंकी अज्ञकान्ति सुवर्णके समान हो गयी है, इसमें संशय नहीं है; ऐसा क्यों हुआ? यह हमें ठीक-ठीक बताओ, क्या हम मेरुपर्वतके आस-पास चल रहे हैं?'

English

Vaishampāyana said:—Once on a time influenced by the Lord's Māyā all the winged mountains, the upholders of the Earth, left it. Thereupon coming to the eastern quarter they dropped into the abode of the Asuras governed by Hiranyaksha as the elephants are drowned into a lake. They then asked the Asuras about the sovereignty over the celestial region. (They said) "Although born after you the gods have acquired the sovereignty: you are not kings although you are born first." Hearing those words the Asuras made most excellent preparations (1–3). And setting their mind upon possessing the earth they took recourse to their incomparable wily understanding. The Asuras, of dreadful prowess, took up various weapons, such as, discus, thunder-bolt, sword, Bhushundi, bow, noose, Prāsa, Sakti, Mushala and club. Some, accoutered in coats of mail, rode upon infuriated elephants. Some great car-warriors drove chariots drawn by horses. Some rode on horses, some, depending on the strength of their own arma, rode on camels, some on bulls, some on buffaloes, some on asses and others proceeded on foot. The soldiers, desirous of fighting, issued out delightedly encircling Hiranyakasha

अध्याय 177

श्लोक 13

मन्ये बाणस्य नगरमभ्यासस्थमरिन्दम ।रक्षार्थं तस्य निर्यातो वह्निरेष स्थितो ज्वलन्

manye bāṇasya nagaramabhyāsasthamarindama | rakṣārthaṃ tasya niryāto vahnireṣa sthito jvalan

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान्‌ू बोले—शत्रुदमन! मैं समझता हूँ बाणासुरका नगर अब निकट ही है। उसकी रक्षाके लिये बाहर निकलकर यह अग्िदेव प्रज्वलित होते हुए खड़े हैं

अध्याय 177

श्लोक 14

अग्नेराहवनीयस्य प्रभया स्म समाहताः ।तेन नो वर्णवैरूप्यमिदं जातं हलायुध

agnerāhavanīyasya prabhayā sma samāhatāḥ | tena no varṇavairūpyamidaṃ jātaṃ halāyudha

हिन्दी अर्थ

भैया हलायुध! हमलोग आहवनीय अग्रिकी प्रभासे आहत हैं; इसीसे हमारी अज्ञकान्तिमें यह परिवर्तन आ गया है

अध्याय 177

श्लोक 15

यदि स्म सन्निकर्षस्था यदि निष्प्रभतां गताः ।तद् विधत्स्व स्वयं बुद्ध्या यदत्रानन्तरं हितम्

yadi sma sannikarṣasthā yadi niṣprabhatāṃ gatāḥ | tad vidhatsva svayaṃ buddhyā yadatrānantaraṃ hitam

हिन्दी अर्थ

बलरामजीने पूछा—श्रीकृष्ण! यदि हमलोग शोणितपुरके निकट हैं और यदि इस अग्रिकी प्रभासे आहत होकर हमलोग निष्प्रभ हो गये हैं तो अब तुम स्वयं ही बुद्धिसि सोचकर बताओ कि अब यहाँ क्या करनेसे हमारा हित होगा

अध्याय 177

श्लोक 16

कुरुष्व वैनतेय त्वं यच्च कार्यमनन्तरम् ।त्वया विधाने विहिते करिष्याम्यहमुत्तमम्

kuruṣva vainateya tvaṃ yacca kāryamanantaram | tvayā vidhāne vihite kariṣyāmyahamuttamam

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान्‌ बोले—विनतानन्दन! अब यहाँ जो आवश्यक कर्तव्य हो, वह तुम्हीं करो। तुम्हारे द्वारा इस अग्रिके निवारणका उपाय कर लिये जानेपर मैं उत्तम पराक्रम प्रकट करूँगा

अध्याय 177

श्लोक 17

एतच्छ्रुत्वा तु गरुडो वासुदेवस्य भाषितम् ।चक्रे मुखसहस्रं हि कामरूपी महाबलः

etacchrutvā tu garuḍo vāsudevasya bhāṣitam | cakre mukhasahasraṃ hi kāmarūpī mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय ! वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णका यह कथन सुनकर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले महाबली गरुडने अपने हजारों मुख बना लिये

English

Thereupon the great Asura Hiranyaksha, having crimson coloured eyes, said in anger, "Who is he?" and cast his looks on Nārāyana, in the shape of a boar, the dispeller of the calamities of the celestials, who stood before him with the discus. Thereupon Hiranyaksha and other Asuras, with various weapons, encountered Nārāyana. Although assailed by the highly powerful Daityas with various weapons Hari stood unmoved in the battle-field. Afterwards the highly powerful Hiranyaksha discharged a burning Sakti on the breast of the boar-formed Nārāyana which filled Brahma with surprise. Seeing that Sakti about to fall upon him the highly powerful Boar, setting up a roar, felled it on the ground. Thereupon the Lord, whirling his sunny discus, shot it on the head of the Danava king. Like unto the summit of the mount Meru clapped by a thunder-bolt the Daitya-king fell down dead on earth; on his death, all the Daityas filled with fear, fled away on all sides (4–23).

अध्याय 177

श्लोक 18

गङ्गामुपागमत् तूर्णं वैनतेयो महाबलः ।आप्लुत्याकाशगङ्गायामापीय सलिलं बहु

gaṅgāmupāgamat tūrṇaṃ vainateyo mahābalaḥ | āplutyākāśagaṅgāyāmāpīya salilaṃ bahu

श्लोक 18–19 का हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ वे महाबली विनतानन्दन तुरंत ही गड़ाजीके तटपर गये । वहाँ आकाश-गड़ामें उतरकर प्रतापी गरुड़ने बहुत-सा जल पी लिया और अग्रिदेवके ऊपर जाकर वर्षा की । उस उपायसे बुद्धिमान्‌ विनताकुमारने पूर्वोक्त अग्रिको बुझा दिया

अध्याय 177

श्लोक 19

प्रववर्षोपरि गतो वैनतेयः प्रतापवान् ।तेनाग्निं शमयामास बुद्धिमान् विनतात्मजः

pravavarṣopari gato vainateyaḥ pratāpavān | tenāgniṃ śamayāmāsa buddhimān vinatātmajaḥ

अर्थ श्लोक 18 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 20

अग्निराहवनीयस्तु ततः शान्तिमुपागमत् ।तं दृष्ट्वाहवनीयं तु शान्तमाकाशगङ्गया ।परमं विस्मयं गत्वा सुपर्णो वाक्यमव्रवीत्

agnirāhavanīyastu tataḥ śāntimupāgamat | taṃ dṛṣṭvāhavanīyaṃ tu śāntamākāśagaṅgayā | paramaṃ vismayaṃ gatvā suparṇo vākyamavravīt

हिन्दी अर्थ

फिर तो आहवनीय अग्रिदेव शान्त हो गये । आकाश-गड़ाके जलसे आहवनीय अग्रिको शान्त हुआ देख गरुड महान्‌ आश्चर्यमें पड़कर बोले-

अध्याय 177

श्लोक 21

अहो वीर्यमथाग्नेस्तु यो दहेद् युगसङ्क्षये ।यथेह वर्णवैरूप्यं चक्रे कृष्णस्य धीमतः

aho vīryamathāgnestu yo dahed yugasaṅkṣaye | yatheha varṇavairūpyaṃ cakre kṛṣṇasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

अहो! अग्रिका बल तो अद्भुत है, क्योंकि वे महाप्रलयके समय तीनों लोकोंको दग्ध कर सकते हैं; जैसे कि यहाँ इन्होंने बुद्धिमान्‌ श्रीकृष्णके रूप-रंगमें परिवर्तन ला दिया था

अध्याय 177

श्लोक 22

त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ।कृष्णः सङ्कर्षणश्चैव प्रद्युम्नश्च महाबलः

trayastrayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ | kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇaścaiva pradyumnaśca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

(तथापि श्रीकृष्णके प्रभावसे आकाश-गड्भाद्वारा ये बुझ गये) मेरा तो यह विशधास है कि श्रीकृष्ण, संकर्षण और महाबली प्रद्युम्न-ये तीन वीर तीनों लोकोंका सामना करनेके लिये पर्यात्त हैं'

English

The Gods said:—"O Lord, by thy favour, we have been released from the mouth of Death. What will Aditi's sons do for thee? We are willing to serve thy feet" (3-4). Hearing those words of the celestials, the Lord, having lotus eyes, was highly pleased and said to them who had their enemy slain (5). "Do ye all protect the religions severally alloted to you by me and obey my laws. You have been entitled to sacrificial offerings and therefore observe the laws established by me before." Having said this to the king of gods, he again continued:—"You should behave impartially towards the good and the wicked. O king of gods, you should allow the ascetics to enter always into your region that grants all desirable objects. May those, who propitiate the gods with sacrifices, obtain the fruits thereof. May the pious and religious flourish and the sinful become extinct. May the virtuous people, serving in various stages, conquer heaven. May men, who are truthful, humble, heroic and freed from envy, enjoy the fruits of heaven. Those, who are irreverent, lustful, avaricious, wicked and atheistic, should go to hell. O king of gods, you should observe these words of mine and your enemies will not be able to injure you as long as I am living." Having said this the holder of conch-shell, discus and club disappeared. All the gods were filled with great surprise and having saluted the Boar they repaired to the celestial region (6-16).

अध्याय 177

श्लोक 23

ततः प्रशान्ते दहने सम्प्रतस्थे स पक्षिराट् ।स्वपक्षबलविक्षेपं कुर्वन् घोरं महास्वनम्

tataḥ praśānte dahane sampratasthe sa pakṣirāṭ | svapakṣabalavikṣepaṃ kurvan ghoraṃ mahāsvanam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर आग बुझ जानेपर पक्षिराज गरुड अपने पंखोंके बलपूर्वक संचालनसे भयंकर एवं महान्‌ कोलाहल करते हुए आगे बढ़े

अध्याय 177

श्लोक 24

तं दृष्ट्वा विस्मयं तत्र रुद्रस्यानुचराग्नयः ।आस्थिता गरुडं ह्येते नानारूपा भयावहाः

taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ tatra rudrasyānucarāgnayaḥ | āsthitā garuḍaṃ hyete nānārūpā bhayāvahāḥ

श्लोक 24–27 का हिन्दी अर्थ

वहाँ उन्हें देखकर रुद्रके अनुचर अग्रिगणोंको बड़ा विस्मय हुआ। वे सोचने लगे, ' ये नाना रूपधारी भयंकर वीर गरुडपर चढ़कर किसलिये यहाँ आये हैं तथा ये तीनों पुरुष कौन हैं ?' इस प्रकार पर्वतोंपर विचरनेवाले वे अग्िगण किसी निश्चयपर नहीं पहुँच सके; अतः उन्होंने उन तीनों यादववीरोंके साथ युद्ध छेड़ दिया। युद्धमें आसक्त हुए उन अग्ियोंका महान्‌ सिंहनाद प्रकट होने लगा। दहाड़ते हुए सिंहोंके समान उनके उस महानादको सुनकर बुद्धिमान्‌ अद्धिराने अपने एक पुरुषको वहाँ भेजा

अध्याय 177

श्लोक 25

किमर्थमिह सम्प्राप्ताः के वापीमे जनास्त्रयः ।निश्चयं नाधिगच्छन्ति ते गिरिव्रजवह्नयः

kimarthamiha samprāptāḥ ke vāpīme janāstrayaḥ | niścayaṃ nādhigacchanti te girivrajavahnayaḥ

अर्थ श्लोक 24 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 26

प्रावर्तयंश्च सङ्ग्रामं तैस्त्रिभिः सह यादवैः ।तेषां युद्धप्रसक्तानां सन्नादः सुमहानभूत्

prāvartayaṃśca saṅgrāmaṃ taistribhiḥ saha yādavaiḥ | teṣāṃ yuddhaprasaktānāṃ sannādaḥ sumahānabhūt

अर्थ श्लोक 24 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 27

तं च श्रुत्वा महानादं सिंहानामिव गर्जताम् ।अथाङ्गिराः स्वपुरुषं प्रेषयामास बुद्धिमान्

taṃ ca śrutvā mahānādaṃ siṃhānāmiva garjatām | athāṅgirāḥ svapuruṣaṃ preṣayāmāsa buddhimān

अर्थ श्लोक 24 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 28

यत्र तद् वर्तते युद्धं तत्र गच्छस्व मा चिरम् ॥ दृष्ट्वा तत् सर्वमागच्छ इत्युक्तः प्रहितस्त्वरन्

yatra tad vartate yuddhaṃ tatra gacchasva mā ciram || dṛṣṭvā tat sarvamāgaccha ityuktaḥ prahitastvaran

हिन्दी अर्थ

उन्होंने उससे कहा—'जहाँ वह युद्ध हो रहा है वहाँ शीघ्र जाओ और वह सब कुछ देखकर शीघ्र लौट आओ।' ऐसा कहकर उन्होंने उसे बड़ी उतावलीके साथ भेजा

अध्याय 177

श्लोक 29

तथेत्युक्त्वा स तद् युद्धं वर्तमानमवैक्षत ।अग्नीनां वासुदेवेन संसक्तानां महामृधे

tathetyuktvā sa tad yuddhaṃ vartamānamavaikṣata | agnīnāṃ vāsudevena saṃsaktānāṃ mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

तब “बहुत अच्छा' कहकर उस पुरुषने महासमरभमें भगवान्‌ वासुदेवके साथ उलझे हुए अग्रिंगणोंके उस वर्तमान युद्धको देखा

अध्याय 177

श्लोक 30

ते जातवेदसः सर्वे कल्माषः कुसुमस्तथा ।दहनः शोषणश्चैव तपनश्च महाबलः

te jātavedasaḥ sarve kalmāṣaḥ kusumastathā | dahanaḥ śoṣaṇaścaiva tapanaśca mahābalaḥ

श्लोक 30–32 का हिन्दी अर्थ

वे सब-के-सब जातवेदा अग्ि थे; उनके नाम इस प्रकार थे—कल्माष, कुसुम, दहन, शोषण और महाबली तपन। ये स्वाहाकारविषयक पाँच प्रख्यात अग्रि कहे गये हैं। इनके सिवा दूसरे महाभाग अग्नि भी अपने सैनिकोंके साथ खड़े थे, जिनके नाम थे—पिठर, पतग, स्वर्ण, श्वागाध और श्राज। ये पाँच स्वधाकारका आश्रय लेकर रहनेवाले अग्नि कहे गये हैं; ये अग्नि भी वहाँ युद्ध कर रहे थे

अध्याय 177

श्लोक 31

स्वाहाकारस्य विषये प्रख्याताः पञ्च वह्नयः ।अथापरे महाभागाः स्वैरनीकैर्व्यवस्थिताः

svāhākārasya viṣaye prakhyātāḥ pañca vahnayaḥ | athāpare mahābhāgāḥ svairanīkairvyavasthitāḥ

अर्थ श्लोक 30 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 32

पिठरः पतगः स्वर्णः श्वागाधो भ्राज एव च ।स्वधाकाराश्रयाः पञ्च अयुध्यंस्तेऽपि चाग्नयः

piṭharaḥ patagaḥ svarṇaḥ śvāgādho bhrāja eva ca | svadhākārāśrayāḥ pañca ayudhyaṃste'pi cāgnayaḥ

अर्थ श्लोक 30 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 33

ज्योतिष्टोमविभागौ च वषटकाराश्रयौ पुनः ।द्वावग्नी सम्प्रयुध्येते महात्मानौ महाद्युती

jyotiṣṭomavibhāgau ca vaṣaṭakārāśrayau punaḥ | dvāvagnī samprayudhyete mahātmānau mahādyutī

हिन्दी अर्थ

इनके सिवा वषट्कारके आश्रयमें रहनेवाले दो महा- तेजस्वी और महामनस्वी अग्रि, जिनका नाम ज्योतिष्टोम और विभाग था, वहाँ युद्ध कर रहे थे

अध्याय 177

श्लोक 34

आग्नेयं रथमास्थाय शरमुद्यम्य भास्वरम् ।तयोर्मध्येऽङ्गिराश्चैव महर्षिर्विबभौ रणे

āgneyaṃ rathamāsthāya śaramudyamya bhāsvaram | tayormadhye'ṅgirāścaiva maharṣirvibabhau raṇe

हिन्दी अर्थ

इन दोनोंके बीचमें प्रमुख अग्रि महर्षि अज़िरा आग्रेय रथपर आरूढ़ हो एक तेजस्वी बाण हाथमें लिये रणभूमिमें प्रकाशित हो रहे थे

अध्याय 177

श्लोक 35

स्थितमङ्गिरसं दृष्ट्वा विमुञ्चन्तं शिताञ्छरान् ।कृष्णः प्रोवाच सङ्क्रुद्धः स्मयन्निव पुनः पुनः

sthitamaṅgirasaṃ dṛṣṭvā vimuñcantaṃ śitāñcharān | kṛṣṇaḥ provāca saṅkruddhaḥ smayanniva punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्षि अज़िराको पैने बाण छोड़ते हुए वहाँ स्थित देख क्रोधमें भरे हुए भगवान्‌ श्रीकृष्ण बार्म्बार मुसकराते हुए-से बोले-

अध्याय 177

श्लोक 36

तिष्ठध्वमग्नयः सर्वे एष वो विदधे भयम् ।ममास्त्रतेजसा दग्धा दिशो यास्यथ विद्रुताः ।अथाङ्गिरास्त्रिशूलेन दीप्तेन समधावत

tiṣṭhadhvamagnayaḥ sarve eṣa vo vidadhe bhayam | mamāstratejasā dagdhā diśo yāsyatha vidrutāḥ | athāṅgirāstriśūlena dīptena samadhāvata

श्लोक 36–37 का हिन्दी अर्थ

अग्ियो! तुम सब लोग खड़े रहो! मैं अभी तुम्हारे लिये भयकी सृष्टि करता हूँ। मेरे अस्त्रके तेजसे दग्ध होकर तुम स्वयं ही सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग जाओगे।' यह सुनकर अआज़िराने उस महासमरमें क्रोधपूर्वक चमकता हुआ त्रिशूल हाथमें लेकर श्रीकृष्णपर धावा क्रशततमो5ध्याय: + ८८७ किया, मानो वे उनके प्राण ले लेनेको उद्यत हों। श्रीकृष्णने अपने तीखे अर्द्धचन्द्राकार उत्तम बाणोंसे, | जो यमराजके समान क्रूर और अन्तकके समान प्राणहारी थे, उनके चमकते हुए त्रिशूलको काट डाला

अध्याय 177

श्लोक 37

आददान इव क्रोधात्कृष्णप्राणान् महामृधे ।त्रिशूलं तस्य दीप्तं तु चिच्छेद परमेषुभिः ।अर्धचन्द्रैस्तथा तीक्ष्णैर्यमान्तकनिभोपमैः

ādadāna iva krodhātkṛṣṇaprāṇān mahāmṛdhe | triśūlaṃ tasya dīptaṃ tu ciccheda parameṣubhiḥ | ardhacandraistathā tīkṣṇairyamāntakanibhopamaiḥ

अर्थ श्लोक 36 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 38

स्थूणाकर्णेन बाणेन दीप्तेन स महामनाः ।विव्याधान्तकतुल्येन वक्षस्यङ्गिरसं ततः

sthūṇākarṇena bāṇena dīptena sa mahāmanāḥ | vivyādhāntakatulyena vakṣasyaṅgirasaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद उन महामना श्रीहरिने स्थूणाकर्ण नामक. कालसदूृश तेजस्वी. बाणोंद्वारा अज़िराकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

अध्याय 177

श्लोक 39

रुधिरौघप्लुतैर्गात्रैरङ्गिरा विह्वलन्निव ।विष्टब्धगात्रः सहसा पपात धरणीतले

rudhiraughaplutairgātrairaṅgirā vihvalanniva | viṣṭabdhagātraḥ sahasā papāta dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

अज्िराका सारा शरीर लहूलुहान हो गया। उनकी देह अकड़ गयी और वे विह्नल होकर सहसा पृथ्वीपर गिर पड़े

अध्याय 177

श्लोक 40

शेषास्ततोऽग्नयः सर्वे चत्वारो ब्रह्मणः सुताः ॥ आवाहयंस्तदा शीघ्रं बाणस्य पुरमन्तिकात्

śeṣāstato'gnayaḥ sarve catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ || āvāhayaṃstadā śīghraṃ bāṇasya puramantikāt

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ शेष सब अग्नि जो ब्रह्माजीके चार पुत्र हैं, उस समय उन्हें शीघ्र ही बाणासुरके नगरके निकट उठा ले गये

English

Thereupon the Dānava-chief Hiranyakashipu, with a delighted heart and folded hands, said:—"O lord, may none, amongst the gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, Uragas, Rakshasas, men and Pisāchas, slay me. May not the Rishis, when angered, curse me. May not my destruction be brought about with a weapon, mountain, tree, dry or wet articles. May not my death take place in heaven, nether region, sky or either in day or in night. May he be my death only who, with the stroke of his own palm, will be able to kill me with my followers, servants and kinsmen. I will discharge the functions of the sun, moon, air, fire, water, sky, stars and ten quarters. I will be Kāma, Krodha, Varuna, Vasava, Yama, Kuvera and the king of Kimpurushas. May huge weapons appear bodily before me in a battle" (11-18).

अध्याय 177

श्लोक 41

अथागमत् ततः कृष्णो यत्र बाणपुरं ततः ।अथ बाणपुरं दृष्ट्वा दूरात् प्रोवाच नारदः

athāgamat tataḥ kṛṣṇo yatra bāṇapuraṃ tataḥ | atha bāṇapuraṃ dṛṣṭvā dūrāt provāca nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ श्रीकृष्ण जहाँ बाणासुरका नगर निकट था, वहाँ गये। बाणपुरको दूरसे ही देखकर नारदजीने कहा—

English

Thereupon the Dānava-chief Hiranyakashipu, with a delighted heart and folded hands, said:—"O lord, may none, amongst the gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, Uragas, Rakshasas, men and Pisāchas, slay me. May not the Rishis, when angered, curse me. May not my destruction be brought about with a weapon, mountain, tree, dry or wet articles. May not my death take place in heaven, nether region, sky or either in day or in night. May he be my death only who, with the stroke of his own palm, will be able to kill me with my followers, servants and kinsmen. I will discharge the functions of the sun, moon, air, fire, water, sky, stars and ten quarters. I will be Kāma, Krodha, Varuna, Vasava, Yama, Kuvera and the king of Kimpurushas. May huge weapons appear bodily before me in a battle" (11-18).

अध्याय 177

श्लोक 42

एतत् तच्छोणितपुरं कृष्ण पश्य महाभुज ।अत्र रुद्रो महातेजा रुद्राण्या सहितोऽवसत्

etat tacchoṇitapuraṃ kṛṣṇa paśya mahābhuja | atra rudro mahātejā rudrāṇyā sahito'vasat

श्लोक 42–53 का हिन्दी अर्थ

महाबाहु श्रीकृष्ण! देखिये, यही शोणितपुर है। यहाँ महातेजस्वी रुद्रने देवी रुद्राणीके साथ निवास किया है। बाणासुरकी रक्षा तथा उसके क्षेमके लिये कार्तिकेय भी यहाँ सदा निवास करते हैं '। नारदजीकी यह बात सुनकर श्रीकृष्ण हँसते हुए बोले-' महामुने! आप यहाँ मेरी बात सुनिये और क्षणभर उसपर विचार कीजिये। यदि बाणासुरकी रक्षाके लिये भगवान्‌ रुद्र उतर आयेंगे तो हमलोग भी अपनी शक्तिके अनुसार उनके साथ युद्ध अवश्य करेंगे'। इस प्रकार वहाँ नारद और श्रीकृष्णमें बातचीत हो रही थी कि गरुडके द्वारा शीघ्र चलकर वे सब लोग निमेषमात्रमें जा पहुँचे । तब कमलनयन श्रीकृष्णने शड्जुको अपने मुँहसे लगाकर बजाया। उस समय ऐसा जान पड़ता था मानो कोई मेघ वायुके वेगसे प्रेरित होकर चन्द्रमाको उगल रहा हो। इस प्रकार उस शड्डुको बजाकर असुरोंके मनमें भय उत्पन्न करके पराक्रमी श्रीकृष्णने अद्भुत कर्म करनेवाले बाणासुरके पुरमें प्रवेश किया। तदनन्तर शड्ड)ोंके शब्दों और भेरियोंके गम्भीर घोषोंसे प्रेरित हो बाणासुरकी सारी सेनाएँ सहसा सब ओरसे कवच आदि पहनकर युद्धके लिये तैयार हो गयीं। तत्पश्चात्‌ बाणासुरने भयके कारण युद्धके लिये अपने किड्डर नामक सैनिकोंको आज्ञा दी। उनकी संख्या कई करोड़की थी। उन सबके पास चमकीले अस्त्र-शस्त्र थे। एक स्थानपर खड़ी हुई वह असंख्य सेना महान्‌ मेघोंकी घटाके समान जान पड़ती थी। सकी कान्ति नीली अज्ञनराशिके समान दिखायी देती ी। वह अप्रमेय और अक्षय थी। उस सेनामें जो त्य, दानव और राक्षस थे, उन सबके हाथोंमें चमकी ले सस्त्र-शस्त्र शोभा पा रहे थे। भगवान्‌ शिवके प्रमथगणोंमें मुख्य-मुख्य वीर थे, वे भी वहाँ आकर अविनाशी गगवान्‌ कृष्णके साथ युद्ध करने लगे। चमकीले अस्त्र- स्त्र धारण करनेके कारण जो लपटोंसे युक्त अग्रियोंके मान प्रतीत होते थे, वे भयंकर यक्ष, राक्षस और केन्नन सब ओरसे निकट आकर युद्धस्थलमें श्रीकृष्ण, लभद्र, प्र्युप्न और गरुड़-इन चारोंका रक्त पीनेकी ्टा करने लगे

अध्याय 177

श्लोक 43

गुहश्च बाणगुप्त्यर्थं सततं क्षेमकारणात् ।नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णः सम्प्रहसन् ब्रवीत्

guhaśca bāṇaguptyarthaṃ satataṃ kṣemakāraṇāt | nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇaḥ samprahasan bravīt

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 44

क्षणं चिन्तयतामत्र श्रूयतां च महामुने ।यदि वावतरेद् रुद्रो बाणसंरक्षणं प्रति

kṣaṇaṃ cintayatāmatra śrūyatāṃ ca mahāmune | yadi vāvatared rudro bāṇasaṃrakṣaṇaṃ prati

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 45

शक्तितो वयमप्यत्र सह योत्स्याम तेन वै ।एवं विवदतोस्तत्र कृष्णनारदयोस्तदा

śaktito vayamapyatra saha yotsyāma tena vai | evaṃ vivadatostatra kṛṣṇanāradayostadā

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 46

प्राप्ता निमेषमात्रेण शीघ्रगा गरुडेन ते ।ततः शङ्खं समाधाय वदने पुष्करेक्षणः

prāptā nimeṣamātreṇa śīghragā garuḍena te | tataḥ śaṅkhaṃ samādhāya vadane puṣkarekṣaṇaḥ

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 47

वायुवेगसमुद्भूतो मेघश्चन्द्रमिवोद्गिरन् ।ततः प्रध्माप्य तं शङ्खं भयमुत्पाद्य वीर्यवान्

vāyuvegasamudbhūto meghaścandramivodgiran | tataḥ pradhmāpya taṃ śaṅkhaṃ bhayamutpādya vīryavān

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 48

प्रविवेश पुरं कृष्णो बाणस्याद्भुतकर्मणः ।ततः शङ्खप्रणादैश्च भेरीणां च महास्वनैः

praviveśa puraṃ kṛṣṇo bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ | tataḥ śaṅkhapraṇādaiśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 49

बाणानीकानि सहसा सन्नह्यन्त समन्ततः ।ततः किङ्करसैन्यं तु व्यादिष्टं समरे भयात्

bāṇānīkāni sahasā sannahyanta samantataḥ | tataḥ kiṅkarasainyaṃ tu vyādiṣṭaṃ samare bhayāt

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 50

कोटिशश्चापि बहुशो दीप्तप्रहरणास्तदा ।तदसंरुयेयमेकस्थं महाभ्रघनसन्निभम्

koṭiśaścāpi bahuśo dīptapraharaṇāstadā | tadasaṃruyeyamekasthaṃ mahābhraghanasannibham

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 51

नीलाञ्जनचयप्रख्यमप्रमेयमथाक्षयम् ।दीप्तप्रहरणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः

nīlāñjanacayaprakhyamaprameyamathākṣayam | dīptapraharaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 52

प्रमाथगणमुख्याश्च अयुध्यन् कृष्णमव्ययम् ।सर्वतस्तैः प्रदीप्तास्त्रैः सार्चिष्मद्भिरिवाग्निभिः

pramāthagaṇamukhyāśca ayudhyan kṛṣṇamavyayam | sarvatastaiḥ pradīptāstraiḥ sārciṣmadbhirivāgnibhiḥ

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 53

अभ्युपेत्य तदात्युग्रैर्यक्षराक्षसकिन्नरैः ।पीयते रुधिरं तेषां चतुर्णामपि संयुगे

abhyupetya tadātyugrairyakṣarākṣasakinnaraiḥ | pīyate rudhiraṃ teṣāṃ caturṇāmapi saṃyuge

अर्थ श्लोक 42 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 54

तद् बलं तु समासाद्य बलभद्रो महाबलः ।प्रोवाच वचनं तत्र परस्य बलनाशनः

tad balaṃ tu samāsādya balabhadro mahābalaḥ | provāca vacanaṃ tatra parasya balanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंकी सेनाका नाश ररनेवाले महाबली बलभद्र बाणासुरकी उस सेनाको कट पाकर श्रीकृष्णसे इस प्रकार बोले—

English

Thereupon the Dānava-chief Hiranyakashipu, with a delighted heart and folded hands, said:—"O lord, may none, amongst the gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, Uragas, Rakshasas, men and Pisāchas, slay me. May not the Rishis, when angered, curse me. May not my destruction be brought about with a weapon, mountain, tree, dry or wet articles. May not my death take place in heaven, nether region, sky or either in day or in night. May he be my death only who, with the stroke of his own palm, will be able to kill me with my followers, servants and kinsmen. I will discharge the functions of the sun, moon, air, fire, water, sky, stars and ten quarters. I will be Kāma, Krodha, Varuna, Vasava, Yama, Kuvera and the king of Kimpurushas. May huge weapons appear bodily before me in a battle" (11-18).

अध्याय 177

श्लोक 55

कृष्ण कृष्ण महाबाहो विधत्स्वैषां महद् भयम् ।इति सञ्चोदितः कृष्णो बलभद्रेण धीमता

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho vidhatsvaiṣāṃ mahad bhayam | iti sañcoditaḥ kṛṣṇo balabhadreṇa dhīmatā

श्लोक 55–58 का हिन्दी अर्थ

कृष्ण! कृष्ण! महाबाहो! इनके लिये महान्‌ भय पस्थित करो।' बुद्धिमान्‌ बलभद्रके द्वारा इस प्रकार रित हो अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने उन ज्रुओंके वधके लिये आग्रेयास्त्र हाथमें लिया। उस मय वे यम और अन्तकके समान भयंकर जान पड़ते । अपने अस्त्रके तेजसे उन मांसभक्षी असुरोंको नष्ट रके श्रीकृष्ण बड़ी उतावलीके साथ उस स्थानपर ये, जहाँ वह शत्रुसेना दिखायी दे रही थी। शूल, ट्रिश, शक्ति, ऋण्टि, पिनाक और परिघ आदि आयुरधोंसे क्त वह सेना, जिसमें प्रमथगणोंकी अधिकता थी, ततलपर खड़ी थी। पर्वत और मेघोंके समान दिखायी नेवाले नाना रूपधारी भयानक वाहनोंपर आरूढ़ हो समस्त योद्धा वहाँ संघबद्ध होकर खड़े थे

अध्याय 177

श्लोक 56

तेषां वधार्थमाग्नेयं जग्राह पुरुषोत्तमः ।अस्त्रमस्त्रविदां श्रेष्ठो यमान्तकसमप्रभः ।प्रविधूयासुरगणान् क्रव्यादानस्त्रतेजसा

teṣāṃ vadhārthamāgneyaṃ jagrāha puruṣottamaḥ | astramastravidāṃ śreṣṭho yamāntakasamaprabhaḥ | pravidhūyāsuragaṇān kravyādānastratejasā

अर्थ श्लोक 55 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 57

प्रययौ त्वरया युक्तो यत्र दृश्येत तद् बलम् ।शूलपट्टिशशक्त्यृष्टिपिनाकपरिघायुधम्

prayayau tvarayā yukto yatra dṛśyeta tad balam | śūlapaṭṭiśaśaktyṛṣṭipinākaparighāyudham

अर्थ श्लोक 55 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 58

प्रमाथगणभूयिष्ठं बलं तदभवत् क्षितौ ।शैलमेघप्रतीकाशैर्नानारूपैर्भयानकैः ।वाहनैः सङ्घशः सर्वे योधास्तत्रावतस्थिरे

pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ balaṃ tadabhavat kṣitau | śailameghapratīkāśairnānārūpairbhayānakaiḥ | vāhanaiḥ saṅghaśaḥ sarve yodhāstatrāvatasthire

अर्थ श्लोक 55 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 59

वातोद्भूतैरिव घनैर्विप्रकीर्णैरिवाचलैः ।शुशुभे तत्र बहुलैरनीकैर्दृढधन्विभिः

vātodbhūtairiva ghanairviprakīrṇairivācalaiḥ | śuśubhe tatra bahulairanīkairdṛḍhadhanvibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सुदूढ़ नुष धारण करनेवाले बहुसंख्यक सैनिकोंसे, जो युद्वारा उड़ाये गये छिन्न-भिन्न बादलों तथा बिखरे ए पर्वतोंके समान दूरतक फैले हुए थे, उस स्थानकी ड़ी शोभा हो रही थी

अध्याय 177

श्लोक 60

मुसलैरसिभिः शूलैर्गदाभिः परिघैस्तथा ।अबाधं तदसङ्ख्येयं शुशुभे सर्वतो बलम्

musalairasibhiḥ śūlairgadābhiḥ parighaistathā | abādhaṃ tadasaṅkhyeyaṃ śuśubhe sarvato balam

हिन्दी अर्थ

वह असंख्य एवं अगाध ना सब ओरसे मुसल, खड्ग, शूल, गदा और परिघ आदिके द्वारा सुशोभित हो रही थी

अध्याय 177

श्लोक 61

ततः सङ्कर्षणो देवमुवाच मधुसूदनम् ।कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदेतद् दृश्यते बलम् ।श्रीकृष्ण उवाच ममाप्येषैव सञ्जाता बुद्धिरित्यब्रवीच्च तम् ।एतैः सह रणे योद्धुमिच्छामि पुरुषोत्तम

tataḥ saṅkarṣaṇo devamuvāca madhusūdanam | kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadetad dṛśyate balam | śrīkṛṣṇa uvāca mamāpyeṣaiva sañjātā buddhirityabravīcca tam | etaiḥ saha raṇe yoddhumicchāmi puruṣottama

हिन्दी अर्थ

तब संकर्षणने गवान्‌ मधुसूदनसे कहा—' कृष्ण! कृष्ण! महाबाहो ! रुषोत्तम! यह जो सेना दिखायी देती है, रणभूमिमें पके सैनिकोंके साथ मैं युद्ध करना चाहता हूँ '

अध्याय 177

श्लोक 62

ममाप्येषैव सञ्जाता बुद्धिरित्यब्रवीच्च तम् ।एभिः सह रणे योद्धुमिच्छेयं योधसत्तमैः

mamāpyeṣaiva sañjātā buddhirityabravīcca tam | ebhiḥ saha raṇe yoddhumiccheyaṃ yodhasattamaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण बोले—' मेरे मनमें भी ऐसा विचार त्पन्न हुआ है।' ऐसा कहकर वे पुन: उनसे बोले—या! रणभूमिमें इन श्रेष्ठ योद्धाओंके साथ मैं युद्ध रना चाहता हूँ

अध्याय 177

श्लोक 63

युद्ध्यतः प्राङ्मुखस्यास्तु सुपर्णो वै ममाग्रतः ।सव्यपार्श्वे तु प्रद्युम्नस्तथा मे दक्षिणे भवान् ।रक्षितव्यमथान्योन्यमस्मिन् घोरे महामृधे

yuddhyataḥ prāṅmukhasyāstu suparṇo vai mamāgrataḥ | savyapārśve tu pradyumnastathā me dakṣiṇe bhavān | rakṣitavyamathānyonyamasmin ghore mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

पूर्वाभिमुख होकर युद्ध करते समय मेरे आगे- आगे तो गरुड रहें, बायीं ओर प्रद्युम्न हों और दाहिनी ओर आप रहें। इस घोर महायुद्धमें हमें एक-दूसरेकी रक्षा करनी चाहिये

अध्याय 177

श्लोक 64

एवं ब्रुवन्तस्तेऽन्योन्यमधिरूढाः खगोत्तमम् ।गिरिशृँङ्गनिभैर्घोरैर्गदामुसललाङ्गलैः

evaṃ bruvantaste'nyonyamadhirūḍhāḥ khagottamam | giriśṛ~ṅganibhairghorairgadāmusalalāṅgalaiḥ

श्लोक 64–65 का हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! परस्पर ऐसी बातचीत करके पक्षिप्रवर गरुडपर चढ़े हुए वे तीनों वीर युद्ध करने लगे। पर्वतके शिखरोंकी भाँति भयंकर गदा, मुसल और हलसे युद्ध करते हुए रोहिणीकुमार बलभद्रका रूप उस समय वैसा ही भयंकर हो उठा, जैसा कि प्रलयकालमें सम्पूर्ण भूतोंको दग्ध कर देनेकी इच्छावाले कालका रूप होता है

अध्याय 177

श्लोक 65

युध्यतो रौहिणेयस्य रौद्रं रूपमभूत् तदा ।युगान्ते सर्वभूतानां कालस्येव दिधक्षतः

yudhyato rauhiṇeyasya raudraṃ rūpamabhūt tadā | yugānte sarvabhūtānāṃ kālasyeva didhakṣataḥ

अर्थ श्लोक 64 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 66

आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेनावपोथयत् ।चचारातिबलो रामो युद्धमार्गविशारदः

ākṛṣya lāṅgalāgreṇa musalenāvapothayat | cacārātibalo rāmo yuddhamārgaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

युद्धमार्गोंक विशेषज्ञ अत्यन्त बलशाली बलराम रणभूमिमें सब ओर विचरने लगे। वे हलके अग्रभागसे शत्रुओंको खींचकर उन्हें मुसलसे मार गिराते थे

अध्याय 177

श्लोक 67

प्रद्युम्नः शरजालैस्तान् समन्तात् पर्यवारयत् ।दानवान्पुरुषव्याघ्रो युद्धयमानान्महाबलः

pradyumnaḥ śarajālaistān samantāt paryavārayat | dānavānpuruṣavyāghro yuddhayamānānmahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषसिंह महाबली प्रद्युम्नने बाणोंका जाल-सा बिछाकर वहाँ जूझते हुए दानवोंको सब ओरसे ढक दिया

अध्याय 177

श्लोक 68

स्निग्धाञ्जनचयप्रख्यः शङ्खचक्रगदाधरः ।प्रध्माय बहुशः शङ्खमयुध्यत जनार्दनः

snigdhāñjanacayaprakhyaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ | pradhmāya bahuśaḥ śaṅkhamayudhyata janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

चिकनी अज्जनराशिके समान कान्तिमान्‌ जनार्दन अपने हाथोंमें श्ज, चक्र और गदा लिये हुए थे। वे बारम्बार शड्ड बजाकर युद्ध करने लगे

अध्याय 177

श्लोक 69

पक्षप्रहारनिहता नखतुण्डाग्रदारिताः ।नीता वैवस्वतपुरं वैनतेयेन धीमता

pakṣaprahāranihatā nakhatuṇḍāgradāritāḥ | nītā vaivasvatapuraṃ vainateyena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान्‌ विनतानन्दन गरुडने बहुत-से दानवोंको पंजों और चोंचके अग्रभागसे विदीर्ण करके तथा कितनोंको पंखोंके प्रहारसे हताहत करके यमलोक पहुँचा दिया

अध्याय 177

श्लोक 70

तैर्हन्यमानं दैत्यानामनीकं भीमविक्रमम् ।अभज्यत तदा सङ्ख्ये बाणवर्षसमाहतम्

tairhanyamānaṃ daityānāmanīkaṃ bhīmavikramam | abhajyata tadā saṅkhye bāṇavarṣasamāhatam

हिन्दी अर्थ

उन चारोंके द्वारा मारी जाती हुई भयानक पराक्रमवाली दैत्य-सेनाके पाँव उखड़ गये। वह युद्धस्थलमें बाणोंकी वर्षासे क्षत- विक्षत हो गयी थी

अध्याय 177

श्लोक 71

भज्यमानेष्वनीकेषु त्रातुकामः समभ्ययात् ।ज्वरस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः

bhajyamāneṣvanīkeṣu trātukāmaḥ samabhyayāt | jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ

श्लोक 71–72 का हिन्दी अर्थ

जब इस प्रकार सारी सेनाएँ भागने लगीं, तब उनकी रक्षा करनेके लिये त्रिशिरा नामक ज्वर सामने आया। उसके तीन पैर, तीन सिर, छः बाँहिं और नौ आँखें थीं। भस्म ही उसका आयुध था। वह काल, अन्तक और यमके समान भयंकर दिखायी देता था। वह जब सिंहनाद करता, तब गर्जते हुए हजायों मेघोंके समान प्रतीत होता था। उसकी आवाज वज्रकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ती थी

अध्याय 177

श्लोक 72

भस्मप्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः ।नदन् मेघसहस्रेण तुल्यो निर्घातनिःस्वनः

bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ | nadan meghasahasreṇa tulyo nirghātaniḥsvanaḥ

अर्थ श्लोक 71 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 73

निःश्वसञ्जृम्भमाणश्च निद्रान्विततनुर्भृशम् ।नेत्राभ्यामाकुलं वक्त्रं मुहुः कुर्वन् भ्रमन् मुहुः

niḥśvasañjṛmbhamāṇaśca nidrānvitatanurbhṛśam | netrābhyāmākulaṃ vaktraṃ muhuḥ kurvan bhraman muhuḥ

हिन्दी अर्थ

वह बास्म्बार लम्बी साँस खींचता और जैँभाई लेता था। उसका शरीर निद्रासे अत्यन्त आकुल प्रतीत होता था। वह बास्म्बार घूमता और अपने दोनों नेत्रोंसे युक्त मुखको व्यथासे व्याकुल बना लेता था

अध्याय 177

श्लोक 74

संहृष्टरोमा ग्लानाक्षो भग्नचित्त इव श्वसन् ।हलायुधमभिक्रुद्धः स्राक्षेपमिदमब्रवीत्

saṃhṛṣṭaromā glānākṣo bhagnacitta iva śvasan | halāyudhamabhikruddhaḥ srākṣepamidamabravīt

हिन्दी अर्थ

उसके रोंगटे खड़े हो रहे थे। नेत्र आदि इन्द्रियाँ नी जा रही थीं। वह भग्रचित्त (हतोत्साह)-सा कर साँस लेता था। उसने क्रोधमें भरकर हलधरसे ड़. आक्षेपयुक्त बात कही-

अध्याय 177

श्लोक 75

किमेवं बलमत्तोऽसि न मां पश्यसि संयुगे ।तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन मोक्ष्यसे रणमूर्धनि

kimevaṃ balamatto'si na māṃ paśyasi saṃyuge | tiṣṭha tiṣṭha na me jīvana mokṣyase raṇamūrdhani

हिन्दी अर्थ

तुम क्यों प्रकार बलसे उन्मत्त हो रहे हो? क्या इस ट्स्थलमें तुम मुझे नहीं देखते हो? खड़े रहो, खड़े गो! आज इस युद्धके मुहानेपर तुम मेरे हाथसे वित नहीं छूट सकोगे'

English

Thereupon the Dānava-chief Hiranyakashipu, with a delighted heart and folded hands, said:—"O lord, may none, amongst the gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, Uragas, Rakshasas, men and Pisāchas, slay me. May not the Rishis, when angered, curse me. May not my destruction be brought about with a weapon, mountain, tree, dry or wet articles. May not my death take place in heaven, nether region, sky or either in day or in night. May he be my death only who, with the stroke of his own palm, will be able to kill me with my followers, servants and kinsmen. I will discharge the functions of the sun, moon, air, fire, water, sky, stars and ten quarters. I will be Kāma, Krodha, Varuna, Vasava, Yama, Kuvera and the king of Kimpurushas. May huge weapons appear bodily before me in a battle" (11-18).

अध्याय 177

श्लोक 76

इत्येवमुक्त्वा प्रहसन् हलायुधमुपाद्रवत् ।युगान्ताग्निनिभैर्घोरैर्मुष्टिभिर्जनयन् भयम्

ityevamuktvā prahasan halāyudhamupādravat | yugāntāgninibhairghorairmuṣṭibhirjanayan bhayam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर जोर- रसे हँसते हुए त्रिशिरने हल नामक आयुध रण करनेवाले बलरामजीपर आक्रमण किया। वह नयाग्रिके समान अपने भयानक मुक्कोंसे भय उत्पन्न र॒ रहा. था

अध्याय 177

श्लोक 77

चरतस्तत्र सङ्ग्रामे मण्डलानि सहस्रशः ।रौहिणेयस्य शीघ्रेण नावस्थानमदृश्यत

caratastatra saṅgrāme maṇḍalāni sahasraśaḥ | rauhiṇeyasya śīghreṇa nāvasthānamadṛśyata

हिन्दी अर्थ

रोहिणीकुमार बलभद्र वहाँ प्राममें सहस्त्रों पैंतरे बदलते हुए शीघ्रतापूर्वक विचर ' थे। अत: कहीं उनका ठहरना उसे नहीं दिखायी या

अध्याय 177

श्लोक 78

तस्य भस्म तदा क्षिप्तं ज्वरेणाप्रतिमौजसा ।शैघ्र्याद् वक्षो निपतितं शरीरे पर्वतोपमे

tasya bhasma tadā kṣiptaṃ jvareṇāpratimaujasā | śaighryād vakṣo nipatitaṃ śarīre parvatopame

हिन्दी अर्थ

तब उस अप्रतिम बलशाली ज्वरने बड़ी तीसि उनके ऊपर भस्म फेंका, जो उनके पर्वताकार ीरमें छातीपर जाकर गिरा

English

Thereupon the Dānava-chief Hiranyakashipu, with a delighted heart and folded hands, said:—"O lord, may none, amongst the gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, Uragas, Rakshasas, men and Pisāchas, slay me. May not the Rishis, when angered, curse me. May not my destruction be brought about with a weapon, mountain, tree, dry or wet articles. May not my death take place in heaven, nether region, sky or either in day or in night. May he be my death only who, with the stroke of his own palm, will be able to kill me with my followers, servants and kinsmen. I will discharge the functions of the sun, moon, air, fire, water, sky, stars and ten quarters. I will be Kāma, Krodha, Varuna, Vasava, Yama, Kuvera and the king of Kimpurushas. May huge weapons appear bodily before me in a battle" (11-18).

अध्याय 177

श्लोक 79

तद् भस्म वक्षसस्तस्य मेरोः शिखरमागमत् ।प्रदीप्तं पतितं तत्र गिरिशृङ्गं व्यदारयत्

tad bhasma vakṣasastasya meroḥ śikharamāgamat | pradīptaṃ patitaṃ tatra giriśṛṅgaṃ vyadārayat

हिन्दी अर्थ

वह भस्म उनकी तीसे मेरुपर्वतके शिखरपर आ गिरा। वहाँ गिरते ही प्रज्वलित हो उठा और उसने उस पर्वतशिखरको दीर्ण कर डाला

अध्याय 177

श्लोक 80

शेषेण चापि जज्वाल भस्मना कृष्णपूर्वजः ।निःश्वसञ्जम्भमाणश्च निद्रान्विततनुर्भृशम्

śeṣeṇa cāpi jajvāla bhasmanā kṛṣṇapūrvajaḥ | niḥśvasañjambhamāṇaśca nidrānvitatanurbhṛśam

हिन्दी अर्थ

जो भस्म उनके वक्ष:स्थलपर श्र रह गया, उतनेहीसे श्रीकृष्णके बड़े भैया जलने | वे बासम्बार साँस और जँभाई लेने लगे। उनका और निद्रासे अत्यन्त अभिभूत हो गया

अध्याय 177

श्लोक 81

नेत्रयोराकुलत्वं च मुहुः कुर्वन् भ्रमंस्तथा ।संहृष्टरोमा ग्लानाक्षः क्षिप्तचित्त इव श्वसन्

netrayorākulatvaṃ ca muhuḥ kurvan bhramaṃstathā | saṃhṛṣṭaromā glānākṣaḥ kṣiptacitta iva śvasan

हिन्दी अर्थ

वे रम्बार नेत्रोंसे व्याकुलता प्रकट करने और चक्कर टने लगे। उनके शरीरमें रोमाज्च हो आया। उनकी । आदि इन्द्रियाँ गलने लगीं । वे विक्षि्चित्त-से होकर बी साँस खींचने लगे

अध्याय 177

श्लोक 82

ततो हलधरो भग्नः कृष्णमाह विचेतनः ।कृष्ण कृष्ण महाबाहो प्रदीप्तोऽस्म्यभयं कुरु

tato haladharo bhagnaḥ kṛṣṇamāha vicetanaḥ | kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho pradīpto'smyabhayaṃ kuru

श्लोक 82–91 का हिन्दी अर्थ

उस समय हलधरने त्साह एवं अचेत होकर श्रीकृष्णसे कहा—' कृष्ण! ष्ण ! महाबाहो! मैं जल रहा हूँ। मेरा भय दूर करो। त! मेरे शरीरमें सब ओरसे जलन हो रही है। मुझे स तरह शान्ति प्राप्त हो'। अमिततेजस्वी बलदेवने तर ऐसी बात कही, तब प्रहार करनेवालोंमें श्रेष्ठ कृष्णने उनसे हँसकर कहा—' भैया! डरो मत।' ऐसा हकर श्रीकृष्णने बड़े स्रेहके साथ हलधरको हृदयसे पया। फिर तो वे तत्काल ही उस दाहसे मुक्त हो [। बलरामजीको वहाँ ज्वरजनित दाहसे मुक्त करके त्यन्त कुपित हुए वसुदेवनन्दन मधुसूदनने उस समय प ज्वरसे कहा॥ ८रे८५३ थी श्रीभगवान्‌ू बोले—ज्वर! आओ, आओ, युद्ध करो। तुम्हारी जो शक्ति है और तुममें जो पुरुषार्थ है, वह सब हमें इस महासमरमें दिखाओ। उनके ऐसा कहनेपर उस महाबली ज्वरने अपनी दोनों दाहिनी भुजाओंसे उनके ऊपर वह महान्‌ भस्म फेंका, जिसके भीतर ज्वाला छिपी हुई थी। उस भस्मसे दो घड़ीके लिये प्रहार करनेवालोंमें श्रेष्ठ भगवान्‌ श्रीकृष्णका सारा शरीर जल उठा; परंतु फिर वह आग अपने-आप बुझ गयी। तब उस त्रिशिराने अपनी तीन सर्पाकार भुजाओंसे श्रीकृष्णके कण्ठमें प्रहार किया और एक मुक्केसे उनकी छातीपर चोट की। (फिर श्रीकृष्ण भी उस ज्वरको पीटने लगे।) उस महायुद्धमें ज्वर और महातेजस्वी श्रीकृष्ण दोनों पुरुषसिंहोंमें भयंकर मुष्टिका प्रहार होने लगा। उसका शब्द पर्वतोंपर गिरती हुई बिजलियोंकी गड़गड़ाहटके समान प्रतीत होता था

अध्याय 177

श्लोक 83

दह्यामि सर्वतस्तात कथं शान्तिर्भवेन्मम ।इत्येवमुक्ते वचने बलेनामिततेजसा

dahyāmi sarvatastāta kathaṃ śāntirbhavenmama | ityevamukte vacane balenāmitatejasā

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 84

प्रहस्य वचनं प्राह कृष्णः प्रहरतां वरः ।न भेतव्यमितीत्युक्त्वा परिष्वक्तो हलायुधः

prahasya vacanaṃ prāha kṛṣṇaḥ praharatāṃ varaḥ | na bhetavyamitītyuktvā pariṣvakto halāyudhaḥ

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 85

कृष्णेन परमस्नेहात् ततो दाहात् प्रमुच्यत ।मोक्षयित्वा बलं तत्र दाहात् तु मधुसूदनः

kṛṣṇena paramasnehāt tato dāhāt pramucyata | mokṣayitvā balaṃ tatra dāhāt tu madhusūdanaḥ

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 86

प्रोवाच परमक्रुद्धो वासुदेवो ज्वरं तदा ।एह्येहि ज्वर युध्यस्व या ते शक्तिर्महामृधे

provāca paramakruddho vāsudevo jvaraṃ tadā | ehyehi jvara yudhyasva yā te śaktirmahāmṛdhe

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 87

यच्च ते पौरुषं सर्वं तद् दर्शयतु नो भवान् ।सव्येतराभ्यां बाहुभ्यामेवमुक्तो ज्वरस्तदा

yacca te pauruṣaṃ sarvaṃ tad darśayatu no bhavān | savyetarābhyāṃ bāhubhyāmevamukto jvarastadā

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 88

चिक्षेपैनं भस्म ज्वालागर्भ महाबलः ।ततः प्रदीप्तगात्रस्तु मुहूर्तमभवत् प्रभुः

cikṣepainaṃ bhasma jvālāgarbha mahābalaḥ | tataḥ pradīptagātrastu muhūrtamabhavat prabhuḥ

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 89

कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठः शमं चाग्निर्गतस्ततः ।ततस्तैर्भुजगाकारैर्बाहुभिस्तु त्रिभिस्तदा

kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ śamaṃ cāgnirgatastataḥ | tatastairbhujagākārairbāhubhistu tribhistadā

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 90

जघान कृष्णं ग्रीवायां मुष्टिनैकेन चोरसि ।स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोः

jaghāna kṛṣṇaṃ grīvāyāṃ muṣṭinaikena corasi | sa samprahārastumulastayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 91

ज्वरस्य तु महायुद्धे कृष्णस्य तु महौजसः ।पर्वतेषु पतन्तीनामशनीनामिव स्वनः

jvarasya tu mahāyuddhe kṛṣṇasya tu mahaujasaḥ | parvateṣu patantīnāmaśanīnāmiva svanaḥ

अर्थ श्लोक 82 के साथ

अध्याय 177

श्लोक 92

कृष्णज्वरभुजाघातैर्युद्धमासीत् सुदारुणम् ।नैवमेवं प्रहर्तव्यमिति तत्र महास्वनः ।मुहूर्तमभवद् युद्धमन्योन्यं तु महात्मनोः

kṛṣṇajvarabhujāghātairyuddhamāsīt sudāruṇam | naivamevaṃ prahartavyamiti tatra mahāsvanaḥ | muhūrtamabhavad yuddhamanyonyaṃ tu mahātmanoḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण और ज्वर दोनोंमें भुजाओंके आधघातसे अत्यन्त भयंकर युद्ध हो रहा था। * ऐसे नहीं, ऐसे प्रहार करना चाहिये' यह शब्द वहाँ बड़े जोर-जोरसे सुनायी देता था। इस प्रकार उन दोनों महात्माओंगें दो घड़ीतक परस्पर युद्ध चलता रहा

अध्याय 177

श्लोक 93

ततो ज्वरं कनकविचित्रभूषणं न्यपीडयद् भुजयुगलेन संयुगे ।जगत्क्षयं समुपनयञ्जगत्पतिः शरीरधृग् गगनचरं महामृधे

tato jvaraṃ kanakavicitrabhūṣaṇaṃ nyapīḍayad bhujayugalena saṃyuge | jagatkṣayaṃ samupanayañjagatpatiḥ śarīradhṛg gaganacaraṃ mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर मानवशरीर धारण करके प्रकट हुए जगदीश्वर श्रीहरिनि उस महासमरमें सोनेके विचित्र आभूषणोंसे विभूषित उस आकाशचारी ज्वरको अपनी दोनों भुजाओंसे धर दबाया। उस समय ऐसा जान पड़ता था कि वे जगदीश्वर सारे संसारका संहार कर डालेंगे

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.