Harivamsha Purana
169
अध्याय 169 / 318

Parva 2, Adhyāya 114

27 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ27 श्लोक

अध्याय 169

श्लोक 1

भगवतः श्रीकृष्णस्य अर्जुनं प्रति स्वयथार्थस्वरूपस्य परिचयदानं ततः कृष्णो भोजयित्वा शतानि सुबहूनि च ।विप्राणामृषिकल्पानां कृतकृत्योऽभवत् तदा

bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya arjunaṃ prati svayathārthasvarūpasya paricayadānaṃ tataḥ kṛṣṇo bhojayitvā śatāni subahūni ca | viprāṇāmṛṣikalpānāṃ kṛtakṛtyo'bhavat tadā

हिन्दी अर्थ

तितमो$ध्याय: स्‍स्‍सााण पने यथार्थ स्वरूपका परिचय देना अर्जुन कहते हैं—राजन्‌! तदनन्तर भगवान्‌ श्रीकृष्ण कई सौ ऋषितुल्य ब्राह्मणोंको भोजन कराकर कृतकृत्य हुए

English

Vaishampāyana said:—No one can understand waiting how long the Lord will convert all into one ocean. At that time the Lord will only gauge all, see all and know all: nothing else will be perceptible. Having permeated the the sky, earth, air and the other elements with His intelligence and kept the lord of celestials, Brahmā endued with mental faculties immersed in Himself the Lord, controlling His creative energy, will be asleep in the water (21–22).

अध्याय 169

श्लोक 2

ततः सह मया भुक्त्वा वृष्णिभोजैश्च सर्वशः ।विचित्राश्च कथा दिव्याः कथयामास भारत

tataḥ saha mayā bhuktvā vṛṣṇibhojaiśca sarvaśaḥ | vicitrāśca kathā divyāḥ kathayāmāsa bhārata

हिन्दी अर्थ

भारत! तत्पश्चात्‌ मेरे और वृष्णि तथा भोजवंशी वीरोंके साथ स्वयं भी भोजन करके वे सर्वथा दिव्य एवं विचित्र कथाएँ सुनाने लगे

English

Vaishampāyana said:—Thus when every thing will be converted into one ocean the highly illustrious Lord Hari, having brought about the dissolution of the universe as the material cause, exists as pure intelligence. The great Nārāyana, who is above the reach of the quality of Rajas and whom the learned describe as eternal, covered with his own consciousness, lies asleep for three ages in the body of the impassable ocean the fruit of the quality of Rajas and of elements. The Purusha, having a head, feet etc., is attainable by Yoga and sacrifices, but the Great Purusha is different from him. This pure intelligence lies in all. The Lord created from his mouth Brahmā and the Saman reciters, and from his arms Hotas and Adhyaru priests. He then created Mitra and Varuna, the reciters of the Vedas, Samprastata and Pratishta. From his belly he created Pratiharta and Pota. From his two thighs he created Adhyapak and Neshta, from his hands created Agnidra and Subramanya and from his arms he created Grāvā and Unneta. Thus the Lord created these most eminent sixteen sacrificial priests. The Lord is known in the Vedas as the great Soul. Through sacrifices one can attain to Him. The Vedas, Upanishads and the sacrifices are described as the means for attaining to Him. When the Lord exists in the form of his pure intelligence a wonderful affair takes place. It is heard that Mārkandeya witnessed it (1-12).

अध्याय 169

श्लोक 3

ततः कथान्ते तत्राहमभिगम्य जनार्दनम् ।अपृच्छं तद् यथावृत्तं कृष्णं यद् दृष्टवानहम्

tataḥ kathānte tatrāhamabhigamya janārdanam | apṛcchaṃ tad yathāvṛttaṃ kṛṣṇaṃ yad dṛṣṭavānaham

हिन्दी अर्थ

फिर कथाके अन्तमें जनार्दन श्रीकृष्णके पास जाकर मैंने जो कुछ देखा था, उसका यथावत्‌ वृत्तान्त पूछा—

English

By virtue of a boon granted by the Lord and His power the great Rishi Mārkandeya lived for many thousand years. And when he was worn out he lived in the cavity of His belly. There he recited names, performed Homa and practised hard penances. Afterwards issuing out on pilgrimage he visited all the sacred shrines of the world, hermitages, various countries and cities. Thus travelling he gradually came out of the Lord's mouth; but over-powered by the illusory power of the Deity he could not think that he had come out (13-16). Thus coming out of His mouth Mārkandeya saw one ocean, _i.e._, Brahma in pure intelligence and all covered with the darkness of ignorance. Seeing it, he was possessed by a dreadful fright and was anxious about his own life. But seeing the Pure Intelligence he was pleased and filled with great wonder. Unable to discriminate all particularly and wholesale, he, stricken with terror, thought—"Is this my thought, stupifaction or dream? All these appear to me in a different light and nothing seems as real. The Real is shorn of attachments and the pain of ignorance. It never appears in such a mental desire. What is this region divested of the moon, the sun, the air, mountains and earth?" Thus thinking he saw in that great ocean like into a cloud surcharged with water a mountain-like Purusha lying asleep. That Purusha was as if afflicting the worlds with his sunny effulgence. He was awake as if for his gravity and breathing like a serpent (17-23). Then curiously enquiring "Who must be he?" the great Muni Mārkandeya approached the Lord and gradually entered into the cavity of his belly. Entering there and thinking that he had dreamt a dream he, with firm conviction, began to move about there as before. As formerly Mārkandeya ranged over the surface of the earth visiting all the shrines so he travelled there. By his Yoga power he saw in the cavity of the Deity's belly a hundred performers of sacrifices accompanied with profuse gifts, and the Brāhmanas and other castes of good conduct who were observant of the duties of the four Ashramas and following good ways. Although he travelled there hundreds and thousands of years the intelligent Mārkandeya could not arrive at the end of the cavity (24-29).

अध्याय 169

श्लोक 4

कथं समुद्रः स्तब्धोदः कृतस्तु कमलेक्षण ।पर्वतानां च विवरं कृतं तत् कथमच्युत

kathaṃ samudraḥ stabdhodaḥ kṛtastu kamalekṣaṇa | parvatānāṃ ca vivaraṃ kṛtaṃ tat kathamacyuta

हिन्दी अर्थ

कमलनयन अच्युत! आपने समुद्रके जलको स्तम्भित कैसे कर दिया ? तथा पर्वतोंमें छेद या अवकाश किस तरह बना दिया ?

अध्याय 169

श्लोक 5

तमस्तच्च कथं घोरं घनं चक्रेण पाटितम् ।तच्च यत्परमं तेजः प्रविष्टोऽसि कथं च तत्

tamastacca kathaṃ ghoraṃ ghanaṃ cakreṇa pāṭitam | tacca yatparamaṃ tejaḥ praviṣṭo'si kathaṃ ca tat

हिन्दी अर्थ

उस घोर एवं घने अन्धकारको किस प्रकार चक्रसे विदीर्ण किया और वह जो परम उत्कृष्ट तेज था, उसमें आप किस प्रकार प्रविष्ठ हुए?

अध्याय 169

श्लोक 6

किमर्थं तेन ते बालास्तदा चापहृताः प्रभो ।यच्च ते दीर्घमध्वानं सङ्क्षिप्तं तत् कथं पुनः

kimarthaṃ tena te bālāstadā cāpahṛtāḥ prabho | yacca te dīrghamadhvānaṃ saṅkṣiptaṃ tat kathaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभो ! उस परम तेज:स्वरूप पुरुषने उस समय ब्राह्मण- बालकोंका अपहरण किस लिये किया था? और वह जो विशाल मार्ग था, उसे आपने इतना संक्षिस कैसे कर दिया ?

अध्याय 169

श्लोक 7

कथं चाल्पेन कालेन नस्तद्गतागतम् ।एतत् सर्वं यथावृत्तमाचक्ष्व मम केशव

kathaṃ cālpena kālena nastadgatāgatam | etat sarvaṃ yathāvṛttamācakṣva mama keśava

हिन्दी अर्थ

केशव ! इतने थोड़े समयमें हमलोगोंका वहाँतक जाना-आना कैसे सम्भव हुआ? यह सब वृत्तान्त मुझे यथार्थरूपसे बताइये '

अध्याय 169

श्लोक 8

मद्दर्शनार्थं ते बाला हृतास्तेन महात्मना ।विप्रार्थमेष्यते कृष्णो नागच्छेदन्यथेति ह

maddarśanārthaṃ te bālā hṛtāstena mahātmanā | viprārthameṣyate kṛṣṇo nāgacchedanyatheti ha

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा—अर्जुन! उन महात्मा तेजस्वी पुरुषने मुझे देखनेके लिये ही उन बालकोंका अपहरण किया था। वे जानते थे कि ब्राह्मणोंके कार्यके लिये ही श्रीकृष्ण आयेंगे, अन्यथा नहीं

अध्याय 169

श्लोक 9

ब्रह्म तेजोमयं दिव्यं महद् यद् दृष्टवानसि ।अहं स भरतश्रेष्ठ मत्तेजस्तत् सनातनम्

brahma tejomayaṃ divyaṃ mahad yad dṛṣṭavānasi | ahaṃ sa bharataśreṣṭha mattejastat sanātanam

हिन्दी अर्थ

भरतश्रेष्ठ ! तुमने जिस दिव्य तेजोमय महद्ब्रह्मका दर्शन किया था, वह मैं ही हूँ। वह मेरा सनातन तेज है

अध्याय 169

श्लोक 10

प्रकृतिः सा मम परा व्यक्ताव्यक्ता सनातनी ।यां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता योगविदुत्तमाः

prakṛtiḥ sā mama parā vyaktāvyaktā sanātanī | yāṃ praviśya bhavantīha muktā yogaviduttamāḥ

हिन्दी अर्थ

वह मेरी व्यक्ताव्यक्तस्वरूपा सनातन परा प्रकृति है, जिसमें प्रवेश करके योगवेत्ताओंमें उत्तम पुरुष मुक्त हो जाते हैं

अध्याय 169

श्लोक 11

सा साङ्ख्यानां गतिः पार्थ योगिनां च तपस्विनाम् ।तत् पदं परमं ब्रह्म सर्वं विभजते जगत्

sā sāṅkhyānāṃ gatiḥ pārtha yogināṃ ca tapasvinām | tat padaṃ paramaṃ brahma sarvaṃ vibhajate jagat

हिन्दी अर्थ

पार्थ! वही. सांख्ययोगियों, कर्मयोगियों तथा तपस्वी पुरुषोंकी गति है। वही परम ब्रह्म पद है, जो पम्पूर्ण जगतूका विभाजन करता है-चेतनसे जडको पृथक्‌ करता है

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय 169

श्लोक 12

मामेव तद् घनं तेजो ज्ञातुमर्हसि भारत ।समुद्रः स्तब्धतोयोऽहमहं स्तम्भयिता जलम्

māmeva tad ghanaṃ tejo jñātumarhasi bhārata | samudraḥ stabdhatoyo'hamahaṃ stambhayitā jalam

हिन्दी अर्थ

भारत! वह जो घनीभूत तेज था, उसे मेरा स्वरूप समझो। जिसके जलका स्तम्भन केया गया था, वह समुद्र मैं ही हूँ और जलका स्तम्भन करनेवाला भी मैं ही हूँ

अध्याय 169

श्लोक 13

अहं ते पर्वताः सप्त ये दृष्टा विविधास्त्वया ।पङ्कभूतं हि तिमिरं दृष्टवानसि यद्धि तत्

ahaṃ te parvatāḥ sapta ye dṛṣṭā vividhāstvayā | paṅkabhūtaṃ hi timiraṃ dṛṣṭavānasi yaddhi tat

हिन्दी अर्थ

वे सात पर्वत जिन्हें ुमने नाना रूपोंमें देखा था, मैं ही हूँ और कीचड़के रूपमें जो अन्धकार दृष्टिगोचर हुआ था, वह भी मैं ही हूँ

अध्याय 169

श्लोक 14

अहं तमो घनीभूतमहमेव च पाटकः ।अहं च कालो भूतानां धर्मश्चाहं सनातनः

ahaṃ tamo ghanībhūtamahameva ca pāṭakaḥ | ahaṃ ca kālo bhūtānāṃ dharmaścāhaṃ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही घनीभूत अन्धकार और मैं ही उसे विदीर्ण करनेवाला हूँ। मैं ही समस्त भूतोंका काल और मैं ही उनका सनातन धर्म हूँ

अध्याय 169

श्लोक 15

चन्द्रादित्यौ महाशैलाः सरितश्च सरांसि च ।चतस्रश्च दिशः सर्वा ममैवात्मा चतुर्विधः

candrādityau mahāśailāḥ saritaśca sarāṃsi ca | catasraśca diśaḥ sarvā mamaivātmā caturvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा, पूर्य, बड़े-बड़े पर्वत, सरिताएँ और सरोवर भी मैं ही ूँ। ये जो चारों दिशाएँ हैं, वे सब-की-सब मेरा ही वतुर्विध रूप हैं

अध्याय 169

श्लोक 16

चातुर्वर्ण्यं मत्प्रसूतं चातुराश्रम्यमेव च ।चातुर्विध्यस्य कर्ताहमिति बुध्यस्व भारत

cāturvarṇyaṃ matprasūtaṃ cāturāśramyameva ca | cāturvidhyasya kartāhamiti budhyasva bhārata

हिन्दी अर्थ

भारत! चारों वर्ण तथा चारों भाश्रम मुझसे ही प्रकट हुए हैं। जरायुज, अण्डज, प्वेदज और उद्धि्ज-इन चार प्रकारके प्राणियोंकी पृष्टि करनेवाला मैं ही हूँ; इस बातको तुम अच्छी रह जान लो

अध्याय 169

श्लोक 17

भगवन् सर्वभूतेश वेत्तुमिच्छामि ते प्रभो ।पृच्छामि त्वां प्रपन्नोऽहं नमस्ते पुरुषोत्तम

bhagavan sarvabhūteśa vettumicchāmi te prabho | pṛcchāmi tvāṃ prapanno'haṃ namaste puruṣottama

हिन्दी अर्थ

तब मैं ( अर्जुन )-ने कहा—भगवन्‌! सर्वभूतेश्वर ! पभो! पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है। मैं आपके 'वरूपोंको भलीभाँति जानना चाहता हूँ; इसीलिये उसके विषयमें आपसे जिज्ञासा करता हूँ और आपकी गरणमें आया हूँ

अध्याय 169

श्लोक 18

ब्रह्म च ब्राह्मणाश्चैव तपः सत्यं च भारत ।उग्रं बृहत्तमं चैव मत्तस्तद् विद्धि पाण्डव

brahma ca brāhmaṇāścaiva tapaḥ satyaṃ ca bhārata | ugraṃ bṛhattamaṃ caiva mattastad viddhi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा—पाण्डुनन्दन भारत! हा, ब्राह्मण, तप, सत्य, उम्र (संसारबन्धन) और रृहत्तम (कैवल्य)—ये सब मुझसे ही प्रकट होते हैं, [सा समझो

अध्याय 169

श्लोक 19

प्रियस्तेऽहं महाबाहो प्रियो मेऽसि धनञ्जय ।तेन ते कथयिष्यामि नान्यथा वक्तुमुत्सहे

priyaste'haṃ mahābāho priyo me'si dhanañjaya | tena te kathayiṣyāmi nānyathā vaktumutsahe

हिन्दी अर्थ

महाबाहु धनंजय! मैं तुम्हें प्रिय हूँ और तुम मुझे। इसीलिये मैं तुमसे इस रहस्यका वर्णन करता हूँ, अन्यथा कदापि नहीं कह सकता

अध्याय 169

श्लोक 20

अहं यजूंषि सामानि ऋचश्चाथर्वणानि च ।ऋषयो देवता यज्ञा मत्तेजो भरतर्षभ

ahaṃ yajūṃṣi sāmāni ṛcaścātharvaṇāni ca | ṛṣayo devatā yajñā mattejo bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

परतश्रेष्ठ ! मैं ही यजुर्वेद, सामवेद, ऋग्वेद और अथर्ववेद ँ। ऋषि, देवता और यज्ञ मेरे ही तेज हैं

अध्याय 169

श्लोक 21

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।चन्द्रादित्यावहोरात्रं पक्षा मासास्तथर्तवः ।मुहूर्ताश्च कलाश्चैव क्षणाः संवत्सरास्तथा

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam | candrādityāvahorātraṃ pakṣā māsāstathartavaḥ | muhūrtāśca kalāścaiva kṣaṇāḥ saṃvatsarāstathā

श्लोक 21–22 का हिन्दी अर्थ

रार्थ! पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, चन्द्रमा, सूर्य, दिन, त, पक्ष, मास, ऋतु, मुहूर्त कला, क्षण, संवत्सर, नाना प्रकारके मन्त्र, जो कोई भी शास्त्र, विद्या और वेदितव्य-ये सब मुझसे ही प्रकट होते हैं

अध्याय 169

श्लोक 22

मन्त्राश्च विविधाः पार्थ यानि शास्त्राणि कानिचित् ।विद्याश्च वेदितव्यं च मत्तः प्रादुर्भवन्ति हि

mantrāśca vividhāḥ pārtha yāni śāstrāṇi kānicit | vidyāśca veditavyaṃ ca mattaḥ prādurbhavanti hi

अर्थ श्लोक 21 के साथ

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय 169

श्लोक 23

मन्मयं विद्धि कौन्तेय क्षयं सृष्टिं च भारत ।सच्चासच्च ममैवात्मा सदसच्चैव यत्परम्

manmayaṃ viddhi kaunteya kṣayaṃ sṛṣṭiṃ ca bhārata | saccāsacca mamaivātmā sadasaccaiva yatparam

हिन्दी अर्थ

कुन्तीनन्दन भारत! सृष्टि और संहारको भी मेरा ही स्वरूप समझो। सत्‌, असत्‌, सदसत्‌ तथा उससे भी विलक्षण जो तत्त्व है, वह सब मेरा ही आत्मा है

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय 169

श्लोक 24

एवमुक्तोऽस्मि कृष्णेन प्रीयमाणेन वै तदा ।तथैव च मनो नित्यमभवन्मे जनार्दने

evamukto'smi kṛṣṇena prīyamāṇena vai tadā | tathaiva ca mano nityamabhavanme janārdane

श्लोक 24–25 का हिन्दी अर्थ

अर्जुन कहते हैं—राजेन्द्र ! उस समय प्रसन्न हुए श्रीकृष्णने जब मुझे इस प्रकारका उपदेश दिया, तबसे मेरा मन सदा उन्हीं जनार्दनमें संलग्न रहने लगा। इस प्रकार मैंने केशवका माहात्म्य प्रत्यक्ष देखा और सुना है, जिसके विषयमें आप मुझसे पूछ रहे थे। मैंने जो कुछ देखा और जाना है, भगवान्‌ जनार्दन उससे भी महान्‌ हैं

अध्याय 169

श्लोक 25

एतच्छ्रुतं च दृष्टं च माहात्म्यं केशवस्य मे ।यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र भूयांश्चातो जनार्दनः

etacchrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca māhātmyaṃ keśavasya me | yanmāṃ pṛcchasi rājendra bhūyāṃścāto janārdanaḥ

अर्थ श्लोक 24 के साथ

English

Vaishampāyana said:—When the great Muni Mārkandeya thus expressed himself in anger the Lord again addressed him who was filled with rage

अध्याय 169

श्लोक 26

एतच्छ्रुत्वा कुरुश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।पूजयामास धर्मात्मा गोविन्दं पुरुषोत्तमम्

etacchrutvā kuruśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ | pūjayāmāsa dharmātmā govindaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! यह सुनकर धर्मात्मा कुरुश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्टिरने पुरुषोत्तम भगवान्‌ गोविन्दका पूजन किया

अध्याय 169

श्लोक 27

विस्मितश्चाभवद् राजा सह सर्वैः सहोदरैः ।राजभिश्च समासीनैर्ये तत्रासन् समागताः

vismitaścābhavad rājā saha sarvaiḥ sahodaraiḥ | rājabhiśca samāsīnairye tatrāsan samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय जो- जो राजा वहाँ पधारे और बैठे हुए थे, उनके तथा अपने समस्त भाइयोंके साथ राजा युधिष्टिको बड़ा आश्चर्य हुआ था

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.