Harivamsha Purana
157
अध्याय 157 / 318

Parva 2, Adhyāya 102

43 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ43 श्लोक

अध्याय 157

श्लोक 1

नारदेन भगवतः श्रीकृष्णस्य अद्भुतानां कर्मणां वर्णनं सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौ ।कृतः क्षेम्यः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति

nāradena bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya adbhutānāṃ karmaṇāṃ varṇanaṃ sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau | kṛtaḥ kṣemyaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं—यादवो! भगवान्‌ श्रीकृष्णने ुर दैत्यके पाश काट डाले, निसुन्द और नरकासुरको पर डाला तथा प्राग्ज्योतिषपुरका मार्ग सब लोगोंके लिये तेममय—निष्कण्टक बना दिया

अध्याय 157

श्लोक 2

शौरिणा पृथिवीपालास्त्रासिताः स्पर्द्धिनो रणे ।धनुषश्च निनादेन पाञ्चजन्यस्वनेन च

śauriṇā pṛthivīpālāstrāsitāḥ sparddhino raṇe | dhanuṣaśca ninādena pāñcajanyasvanena ca

हिन्दी अर्थ

शूरनन्दन श्रीकृष्णने पपने धनुषकी टंकार और पाज्लजन्य श्गके हुंकारसे न समस्त भूपालोंको आतड्ित कर 'दिया, जो युद्धमें नके साथ स्पर्धा रखते थे

अध्याय 157

श्लोक 3

मेघप्रख्यै रथानीकैर्दाक्षिणात्यैः सुरक्षितम् ।रुक्मिणं युधि निर्जित्य महाबलपराक्रमम् ।रुक्यिणीमाजहाराशु केशवो वृष्णिपुङ्गवः

meghaprakhyai rathānīkairdākṣiṇātyaiḥ surakṣitam | rukmiṇaṃ yudhi nirjitya mahābalaparākramam | rukyiṇīmājahārāśu keśavo vṛṣṇipuṅgavaḥ

श्लोक 3–4 का हिन्दी अर्थ

मेघोंकी घटाके समान ग़ायी हुई दक्षिणदेशीय रथसेनाओंसे सुरक्षित तथा महान्‌ बल और पराक्रमसे सम्पन्न रुक्मीको युद्धमें पराजित करके इन वृष्णिकुलतिलक केशवने मेघके समान म्भीर घोष करनेवाले एवं सूर्यतुल्य तेजस्वी रथके द्वारा क्मिणीको शीघ्र हर लिया। इस प्रकार श्ज, चक्र, दा और खड़ग धारण करनेवाले श्रीकृष्णने भोजकुलनन्दिनी क्मिणीके साथ विवाह किया और उन्हें अपनी पटरानी बनाया

अध्याय 157

श्लोक 4

ततः पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।उवाह महिषीं भोज्यां शङ्खचक्रगदासिभृत्

tataḥ parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā | uvāha mahiṣīṃ bhojyāṃ śaṅkhacakragadāsibhṛt

अर्थ श्लोक 3 के साथ

English

Vaishampāyana said:—Thereupon riding quickly Vinatā's son, those three (heroes), stationed in the battle-field like three fire-gods, began to fight there. Seated on Garuda's back those highly powerful three heroes assailed and dispersed the Dānava army with a downpour of arrows. Assailed with the strokes of discus, plough-share and arrows the irrepressible and huge Danava army were worked up with anger. As fire increases in a room with dry fuels so the fire, engendered by Krishna's arrows, increased that fire burning like that of dissolution, and consumed thousands of Dānavas in the battle-field (1-5).

अध्याय 157

श्लोक 5

जारूथ्यामाह्वृतिः क्राथः शिशुपालश्च निर्जितः ।वक्रश्च सह सैन्येन शतधन्वाथ निर्जितः

jārūthyāmāhvṛtiḥ krāthaḥ śiśupālaśca nirjitaḥ | vakraśca saha sainyena śatadhanvātha nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

जारूथी नगरीमें आहवृति, क्राथ एवं शिशुपालको परास्त किया, सेनासहित दन्तवक्‍्त्र और तधन्वाको भी हरा दिया

अध्याय 157

श्लोक 6

इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद् यवनश्च कशेरुमान् ।हतः सौभपतिः श्रीमाञ्छाल्वश्च दृढधन्वना

indradyumno hataḥ kopād yavanaśca kaśerumān | hataḥ saubhapatiḥ śrīmāñchālvaśca dṛḍhadhanvanā

हिन्दी अर्थ

इन्होंने इन्द्रदुम्न, कालयवन औौर कशेरुमानूका भी क्रोधपूर्वक वध किया है तथा गाथमें सुदृढ़ धनुष धारण करके सौभविमानके स्वामी औ्रीमानू राजा शाल्वकों भी मार डाला है

अध्याय 157

श्लोक 7

पर्वतानां सहस्रं च चक्रेण पुरुषोत्तमः ।विकीर्य पुण्डरीकाक्षो द्युमत्सेनं व्यपोथयत्

parvatānāṃ sahasraṃ ca cakreṇa puruṣottamaḥ | vikīrya puṇḍarīkākṣo dyumatsenaṃ vyapothayat

हिन्दी अर्थ

इन कमलनयन पुरुषोत्तमने चक्रद्वारा सहस्तों पर्वतोंको टूक- कक करके बिखेर दिया और द्युमत्सेनको मार गिराया

English

Thereupon patiently bearing those fiery weapons in the battle-field the powerful Vāsudava, who was a master of every sort of weapon, took up Vāruna weapon. When that Vāruna weapon was discharged by the high-souled Vāsudeva the fire of the fiery weapon was extinguished. When that weapon was baffled by Vāsudeva Bhava discharged four other weapons resembling the fire of dissolution, namely Paishāca, Rākshasa, Roudra and Angirasa. In order to baffle those weapons Vasudeva shot four arrows namely Vāyavya, Sāvitrya, Vāsava and Mohana. Having thus counteracted those four weapons with his four arrows Mādhava discharged his Vaishnava weapon like unto Antaka (the destroyer) with his mouth wide open. When the Vaishnava weapon was discharged all the Bhutas, Yakshas and Asuras of Vāna's host, unconscious and stricken with fear, fled on all sides. Then beholding his army abounding in Pramathas thus routed the great Asura Vāna speedily ran towards the battle-field. As the king of gods, the wielder of thunderbolt, proceeds encircled by the celestials, so Vāna went surrounded by the highly powerful and mighty car-warriors, the Daityas holding dreadful arms (42-50).

अध्याय 157

श्लोक 8

महेन्द्रशिखरे चैव निमेषान्तरचारिणौ ।जग्राह पुरुषव्याघ्रो वरुणस्याभितश्चरौ

mahendraśikhare caiva nimeṣāntaracāriṇau | jagrāha puruṣavyāghro varuṇasyābhitaścarau

श्लोक 8–9 का हिन्दी अर्थ

नो युद्धमें अग्नि और सूर्यके समान पराक्रमी थे और रुण देवताके उभय-पार्थमें विचरण करते थे, जिनमें [लक मारते-मारते एक स्थानसे दूसरे स्थानमें पहुँच नानेकी शक्ति थी, वे गोपति और तालकेतु नामक हहाभोज महेन्द्र पर्वतके शिखरपर पुरुषसिंह श्रीकृष्णद्वारा कड़े गये और उन शा़धन्वाके हाथसे इरावती नदीके टपर मारे गये

अध्याय 157

श्लोक 9

इरावत्यां महाभोजावग्निसूर्यसमौ युधि ।गोपतिस्तालकेतुश्च निहतौ शार्ङ्गधन्वना

irāvatyāṃ mahābhojāvagnisūryasamau yudhi | gopatistālaketuśca nihatau śārṅgadhanvanā

अर्थ श्लोक 8 के साथ

English

Vaishampāyana said:—When the three eyes (of Siva) were burning all the worlds were covered with darkness: and Nandi, Rudra and his car were not visible (1). Then Rudra, burning in double effulgence on account of his anger and strength, took up his arrow having sharpened darts on four sides with which he had killed Tripura. When the three-eyed deity took up that arrow, set it to his bow and was about to discharge it the high-souled Vāsudeva, cognizant of the minds of all, came to know of it. Thereupon the quick-handed and highly powerful Purusottama took up his weapon Jrimbhana (yawning) and made with it Hara yawn. With that arrow the Divine Hara, the conqueror of Asuras and Rakshasas, was stupified together with his bow and arrows and lost consciousness. Having stupified with his weapon his own self in the shape of Rudra together with his bow and arrows the highly powerful Krishna, identical with all, blew his conch-shell. Seeing Shankara stupified and hearing the blare of his conch-shell Pānchajanya and the twang of of his bow Shrānga all the creatures were filled with fear. In the meantime Rudra's followers arrived at the battle-field and resorting to an illusory fight attacked Pradyumna. The highly powerful and energetic Makaraketana however made them all asleep and with his arrows began to kill the Dānavas who had innumerable Pramathas amongst them (2–10). While Rudra, of unwearied actions, yawned a flame came out of his mouth and consumed the ten quarters. At that time assailed by those powerful armies the goddess Earth, trembling, approached the great Brahmā and said "O thou of large arms, O great god, I have been assailed with great energies. I have been so much loaded with the weight of Rudra and Kesheva that I will again be reduced to one all-extending ocean. O grand-father, do you think of this unbearable burden of mine. Do thou find out some means, by which released of my burden I may uphold the mobile and immobile creations"

अध्याय 157

श्लोक 10

अक्षप्रपतने चैव डिम्भो हंसश्च दानवौ ।उभौ तावपि कृष्णेन सानुगौ विनिपातितौ

akṣaprapatane caiva ḍimbho haṃsaśca dānavau | ubhau tāvapi kṛṣṇena sānugau vinipātitau

हिन्दी अर्थ

इन्हीं श्रीकृष्णने डिम्भ और ंस नामक दोनों दानवोंको अक्षप्रपतन नामक स्थानमें पेवकोंसहित मार गिराया

अध्याय 157

श्लोक 11

दग्धा वाराणसी चैव केशवेन महात्मना ।सराष्ट्रः सानुबन्धश्च काशीनामधिपो हतः

dagdhā vārāṇasī caiva keśavena mahātmanā | sarāṣṭraḥ sānubandhaśca kāśīnāmadhipo hataḥ

हिन्दी अर्थ

महात्मा केशवने वाराणसी गगरी जला दी तथा राष्ट्रके लोगों और सगे-सम्बन्धियोंसहित काशिराजको कालके गालमें भेज दिया

अध्याय 157

श्लोक 12

विजित्य च यमं सङ्ख्ये शरैः सन्नतपर्वभिः ।अथैन्द्रसेनिरानीतः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा

vijitya ca yamaṃ saṅkhye śaraiḥ sannataparvabhiḥ | athaindrasenirānītaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

मो 5ध्याय: + ७७९ इन अद्धुतकर्मा श्रीकृष्णने युद्धमें झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा यमराजको जीतकर वहाँसे इन्द्रसेनके पुत्रको वापस लौटाया था

अध्याय 157

श्लोक 13

सहितः सर्वयादोभिः सागरेषु महाबलः ।प्राप्य लोहितकूटं च कृष्णेन वरुणो जितः

sahitaḥ sarvayādobhiḥ sāgareṣu mahābalaḥ | prāpya lohitakūṭaṃ ca kṛṣṇena varuṇo jitaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्हीं श्रीकृष्णने समुद्रोंमें तथा लोहित शिखरपर जाकर समस्त जलजन्तुओंसहित महाबली वरुणको भी जीता था

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 14

महेन्द्रभवने जातो देवैर्गुप्तो महात्मभिः ।अचिन्तयित्वा देवेन्द्रं पारिजातद्रुमो हृतः

mahendrabhavane jāto devairgupto mahātmabhiḥ | acintayitvā devendraṃ pārijātadrumo hṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

जो महेन्द्रभवनमें उत्पन्न होकर सदा महामनस्वी देवताओंद्वारा सुरक्षित रखा गया था, उस पारिजात नामक वृक्षको इन श्रीकृष्णने देवराजकी परवा न करके हर लिया

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 15

पाण्ड्यं पौण्ड्रं कलिङ्गं च मात्स्यं चैव जनार्दनः ।जघान सहितान् सर्वान् वङ्गराजं तथैव च

pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ kaliṅgaṃ ca mātsyaṃ caiva janārdanaḥ | jaghāna sahitān sarvān vaṅgarājaṃ tathaiva ca

श्लोक 15–16 का हिन्दी अर्थ

इन वीर श्रीकृष्णने रणभूमिमें एक सौ महामना नरेशोंका वध करके अपनी परम सुन्दरी पटरानी गान्धारीसे विवाह किया था

अध्याय 157

श्लोक 16

एष चैकशतं हत्वा रणे राज्ञां महात्मनाम् ।गान्धारीमावहद् वीरो महिषीं प्रियदर्शनाम्

eṣa caikaśataṃ hatvā raṇe rājñāṃ mahātmanām | gāndhārīmāvahad vīro mahiṣīṃ priyadarśanām

अर्थ श्लोक 15 के साथ

अध्याय 157

श्लोक 17

तथा गाण्डीवधन्वानं क्रीडन्तं मधुसूदनः ।जिगाय भरतश्रेष्ठं कुन्त्याः प्रमुखतो विभुः

tathā gāṇḍīvadhanvānaṃ krīḍantaṃ madhusūdanaḥ | jigāya bharataśreṣṭhaṃ kuntyāḥ pramukhato vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

गाण्डीव धनुष लेकर युद्धकी क्रीडा करते हुए भरततश्रेष्ठ अर्जुनको इन भगवान्‌ मधुसूदनने कुन्तीके सामने ही जीत लिया (अथवा सहायता देकर उन्हें विजयी बना दिया)

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 18

द्रोणं-द्रौणिं कृपं कर्णं भीष्मं चैव सुयोधनम् ।चक्रानुयानैः प्रहृवणे जिगाय पुरुषोत्तमः

droṇaṃ-drauṇiṃ kṛpaṃ karṇaṃ bhīṣmaṃ caiva suyodhanam | cakrānuyānaiḥ prahṛvaṇe jigāya puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

इन पुरुषोत्तमने ( अर्जुनद्वारा) रथयुद्धमें द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, कृपाचार्य, कर्ण, भीष्म और दुर्योधनको परास्त कर दिया

अध्याय 157

श्लोक 19

बभ्रोश्च प्रियमन्विच्छञ्छङ्खचक्रगदासिभृत् ।सौवीरराजस्य सुतां प्रसह्य हृतवान् प्रभुः

babhrośca priyamanvicchañchaṅkhacakragadāsibhṛt | sauvīrarājasya sutāṃ prasahya hṛtavān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

बभ्चुका प्रिय चाहते हुए शड्डा, चक्र, गदा और खड़्ग धारण करनेवाले भगवान्‌ केशवने सौवीरराजकी पुत्रीको बलपूर्वक हर लिया था

अध्याय 157

श्लोक 20

पर्यस्तां पृथिवीं कृत्स्नां साश्वां सरथकुञ्जराम् ।वैणुदारिकृते यत्नाज्जिगाय पुरुषोत्तमः

paryastāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām | vaiṇudārikṛte yatnājjigāya puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

इन पुरुषोत्तमने वैणुदारिके लिये घोड़े, रथ और हाथियोंसहित सारी पृथ्वीको, जो अस्त-व्यस्त हो गयी थी, यत्नपूर्वक जीत लिया

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 21

अवाप्य तपसो वीर्यं बलमोजश्च माधवः ।पूर्वदेहे जहारायं बलेस्त्रिभुवनं हरिः

avāpya tapaso vīryaṃ balamojaśca mādhavaḥ | pūrvadehe jahārāyaṃ balestribhuvanaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

इन भगवान्‌ माधवने पूर्व शरीरमें वामनरूप होकर तपस्याका बल, वीर्य और ओज पाकर राजा बलिसे त्रिलोकीका राज्य छीन लिया था

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 22

वज्राशनिगदाखड्गैस्त्रासयद्भिश्च दानवैः ।यस्य नाधिगतो मृत्युः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति

vajrāśanigadākhaḍgaistrāsayadbhiśca dānavaiḥ | yasya nādhigato mṛtyuḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

हिन्दी अर्थ

वर, अशनि, गदा और खड्गके प्रहारसे त्रास देते हुए दानव प्राग्ज्योतिषपुरमें प्रयत्न करनेपर भी इन्हें मार न सके

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 23

अभिभूतश्च कृष्णेन सगणः सुमहाबलः ।बलेः पुत्रो महावीर्यो बाणो द्रविणवत्तरः

abhibhūtaśca kṛṣṇena sagaṇaḥ sumahābalaḥ | baleḥ putro mahāvīryo bāṇo draviṇavattaraḥ

हिन्दी अर्थ

महाबली, महापराक्रमी तथा अत्यन्त वैभवशाली बलिपुत्र बाणासुरको भी श्रीकृष्णने पराजित कर दिया था

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 24

पीठं तथा महाबाहुः कंसामात्यं जनार्दनः ।पैठिकं चासिलोमानं निजघान महाबलः

pīṭhaṃ tathā mahābāhuḥ kaṃsāmātyaṃ janārdanaḥ | paiṭhikaṃ cāsilomānaṃ nijaghāna mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

इन महाबली महाबाहु जनार्दनने कंसके मन्त्री पीठ, पैठिक और असिलोमाको भी मौतके घाट उतार दिया

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 25

जृम्भमैरावणं चापि विरूपं च महायशाः ।जघान पुरुषव्याघ्रो दैत्यं मानुषरूपिणम्

jṛmbhamairāvaṇaṃ cāpi virūpaṃ ca mahāyaśāḥ | jaghāna puruṣavyāghro daityaṃ mānuṣarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

महायशस्वी पुरुषसिंह श्रीकृष्णने मानवरूपधारी जुम्भ, अहिरावण और विरूप नामक दैत्यको कालके गालमें भेज दिया

अध्याय 157

श्लोक 26

तथा नागपतिं तोये कालीयं च महौजसम् ।निर्जित्य पुण्डरीकाक्षः प्रेषयामास सागरम्

tathā nāgapatiṃ toye kālīyaṃ ca mahaujasam | nirjitya puṇḍarīkākṣaḥ preṣayāmāsa sāgaram

हिन्दी अर्थ

इसी तरह कमलनयन केशवने यमुनाजीके जलमें रहनेवाले महाबली नागराज कालियको जीतकर समुद्रमें भेज दिया

अध्याय 157

श्लोक 27

सञ्जीवयामास मृतं पुत्रं सान्दीपनेस्तथा ।निर्जित्य पुरुषव्याघ्रो यमं वैवस्वतं हरिः

sañjīvayāmāsa mṛtaṃ putraṃ sāndīpanestathā | nirjitya puruṣavyāghro yamaṃ vaivasvataṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

इन्हीं पुरुषसिंह श्रीहरिने वैवस्वत यमको जीतकर सान्दीपनिके मरे हुए पुत्रको पुनः जीवनदान दिया था

अध्याय 157

श्लोक 28

एवमेष महाबाहुः शास्ता तेषां दुरात्मनाम् ।देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव ये द्विषन्ति सदा नृप

evameṣa mahābāhuḥ śāstā teṣāṃ durātmanām | devāṃśca brāhmaṇāṃścaiva ye dviṣanti sadā nṛpa

हिन्दी अर्थ

नरेश्वर! इस प्रकार यह महाबाहु श्रीकृष्ण उन दुरात्माओंको दण्ड देनेवाले हैं, जो देवताओं और ब्राह्मणोंसे सदा द्वेष रखते हैं

अध्याय 157

श्लोक 29

निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।देवमातुर्ददौ चैव प्रीत्यर्थं वज्रपाणिनः

nihatya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍale | devamāturdadau caiva prītyarthaṃ vajrapāṇinaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्होंने वज़पाणि इन्द्रकी प्रसन्नताके लिये भूमिपुत्र नरकासुरको मारकर देवमाता अदितिको उनके दोनों मणिमय कुण्डल लाकर दे दिये

अध्याय 157

श्लोक 30

एवं सदैव दैत्यानां सुराणां च महायशाः ।भयाभयकरः कृष्णः सर्वलोककरो विभुः

evaṃ sadaiva daityānāṃ surāṇāṃ ca mahāyaśāḥ | bhayābhayakaraḥ kṛṣṇaḥ sarvalokakaro vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सम्पूर्ण लोकोंके स्रष्टा, सर्वव्यापी, महायशस्वी भगवान्‌ श्रीकृष्ण सदा ही दुराचारी दैत्योंको भय और धर्मात्मा देवताओंको अभय प्रदान करते हैं

अध्याय 157

श्लोक 31

संस्थाप्य धर्मान् मर्त्येषु यज्ञैरिष्ट्वाऽऽप्तदक्षिणैः ।कृत्वा देवार्थममितं स्वस्थानं प्रतिपत्स्यते

saṃsthāpya dharmān martyeṣu yajñairiṣṭvā''ptadakṣiṇaiḥ | kṛtvā devārthamamitaṃ svasthānaṃ pratipatsyate

हिन्दी अर्थ

ये मनुष्योंमें धर्मकी स्थापना करके पर्याप्त दक्षिणावाले यज्ञोंका अनुष्ठान करते हुए देवताओंके असंख्य कार्य सिद्ध करनेके अनन्तर अपने परमधामको पधारेंगे

अध्याय 157

श्लोक 32

कृष्णो भोगवतीं रम्यामृषिकान्तां महायशाः ।द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यति

kṛṣṇo bhogavatīṃ ramyāmṛṣikāntāṃ mahāyaśāḥ | dvārakāmātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyati

हिन्दी अर्थ

महायशस्वी श्रीकृष्ण भोग-वैभवसे सम्पन्न रमणीय तथा ऋषियोंके लिये कमनीय द्वारकापुरीको अपने अधीन करके अन्ततोगत्वा इसे समुद्रमें डुबो देंगे

अध्याय 157

श्लोक 33

बहुरत्नसमाकीर्णो चैत्ययूपशताङ्किताम् ।द्वारकां वरुणावासं प्रवेक्ष्यति सकाननाम्

bahuratnasamākīrṇo caityayūpaśatāṅkitām | dvārakāṃ varuṇāvāsaṃ pravekṣyati sakānanām

हिन्दी अर्थ

जो बहुसंख्यक रत्नोंसे व्याप्त तथा सैकड़ों चैत्यों और यूपोंसे चिह्नित है, वन-उपवनसहित उस द्वारकापुरीको वरुणालयमें निमग्न कर देंगे

अध्याय 157

श्लोक 34

तां सूर्यसदनप्रख्यां मतज्ञः शार्ङ्गधन्वनः ।विसृष्टां वासुदेवेन सागरः प्लावयिष्यति

tāṃ sūryasadanaprakhyāṃ matajñaḥ śārṅgadhanvanaḥ | visṛṣṭāṃ vāsudevena sāgaraḥ plāvayiṣyati

हिन्दी अर्थ

शा््धन्वा श्रीकृष्णके मतको जाननेवाला समुद्र इन भगवान्‌ वासुदेवके द्वारा छोड़ी हुई सूर्यलोक-तुल्य तेजस्विनी द्वारकाको अपने जलमें विलीन कर लेगा

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 35

सुरासुरमनुष्येषु नासीन्न भविता क्वचित् ।य इमामावसेत्कश्चिदन्यो वै मधुसूदनात्

surāsuramanuṣyeṣu nāsīnna bhavitā kvacit | ya imāmāvasetkaścidanyo vai madhusūdanāt

हिन्दी अर्थ

देवताओं, असुरों और मनुष्योंमें इन भगवान्‌ मधुसूदनके सिवा दूसरा कोई ऐसा न तो हुआ है और न कभी होगा ही, जो इनके द्वारा छोड़ी गयी इस द्वारकापुरीमें निवास कर सके

अध्याय 157

श्लोक 37

एवमेष दशार्हाणां विधाय विधिमुत्तमम् ।विष्णुर्नारायणः सोमः सूर्यश्च भविता स्वयं ३६॥ अप्रमेयस्त्वचिन्त्यश्च यथा कामचरो वशी ।मोदत्येष सदा भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव

evameṣa daśārhāṇāṃ vidhāya vidhimuttamam | viṣṇurnārāyaṇaḥ somaḥ sūryaśca bhavitā svayaṃ 36|| aprameyastvacintyaśca yathā kāmacaro vaśī | modatyeṣa sadā bhūtairbālaḥ krīḍanakairiva

हिन्दी अर्थ

ये अप्रमेय, अचिन्त्य, इच्छानुसार विचरनेवाले और सबको वशभमें रखनेवाले हैं। जैसे बालक खिलौनोंसे प्रसन्न होता है, उसी प्रकार ये समस्त प्राणियोंके साथ क्रीडा करते हुए आनन्दमग्र होते हैं

अध्याय 157

श्लोक 38

न प्रमातुं महाबाहुः शक्योऽयं मधुसूदनः ।परं ह्यपरमेतस्माद् विश्वरूपान्न विद्यते

na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo'yaṃ madhusūdanaḥ | paraṃ hyaparametasmād viśvarūpānna vidyate

हिन्दी अर्थ

इन महाबाहु मधुसूदनको सीमित प्रमाणोंद्वारा मापा नहीं जा सकता । यह पर और अपररूप जगत्‌ू इन विश्वररूप परमेश्वरसे भिन्न नहीं है

अध्याय 157

श्लोक 39

श्रुतोऽयमेव शतशस्तथा शतसहस्रशः ।अन्तो हि कर्मणामस्य दृष्टपूर्वो न केनचित्

śruto'yameva śataśastathā śatasahasraśaḥ | anto hi karmaṇāmasya dṛṣṭapūrvo na kenacit

हिन्दी अर्थ

ये ही सैकड़ों और लाखों बार सुने गये हैं। किसीने पहले कभी इनके कर्मोका अन्त नहीं देखा है

अध्याय 157

श्लोक 40

एवमेतानि कर्माणि शिशुमध्यगतस्तदा ।कृतवान् पुण्डरीकाक्षः सङ्कर्षणसहायवान्

evametāni karmāṇi śiśumadhyagatastadā | kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ saṅkarṣaṇasahāyavān

हिन्दी अर्थ

इस तरह बालकोंके बीचमें रहकर सड्र्षणसहित कमलनयन श्रीकृष्णने ये पूर्वोक्त कर्म किये थे

अध्याय 157

श्लोक 41

इत्युवाच पुरा व्यासस्तपोवीर्येण चक्षुषा ।महायोगी महाबुद्धिः सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान्

ityuvāca purā vyāsastapovīryeṇa cakṣuṣā | mahāyogī mahābuddhiḥ sarvapratyakṣadarśivān

हिन्दी अर्थ

पूर्वकल्पके महायोगी, महाबुद्धिमान्‌ और सब कुछ प्रत्यक्ष देखनेवाले व्यासने अपनी तपोबलसे सम्पन्न दृष्टिद्वारा देखकर यह सब कुछ बताया था

अध्याय 157

श्लोक 42

इति संस्तूय गोविन्दं महेन्द्रवचनान्मुनिः ।यदुभिः पूजितः सर्वैर्नारदस्त्रिदिवं ययौ

iti saṃstūya govindaṃ mahendravacanānmuniḥ | yadubhiḥ pūjitaḥ sarvairnāradastridivaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

तमो वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! इस प्रकार देवराज इन्द्रके आदेशसे भगवान्‌ गोविन्दकी स्तुति करके नारदमुनि समस्त यादवोंसे पूजित हो स्वर्गलोकको चले गये

अध्याय 157

श्लोक 43

ततस्तद् वसु गोविन्दो दिदेशान्धकवृष्णिषु ।यथार्हं पुण्डरीकाक्षो विधिवन्मधुसूदनः

tatastad vasu govindo dideśāndhakavṛṣṇiṣu | yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo vidhivanmadhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर कमलनयन मधुसूदन भगवान्‌ गोविन्दने समस्त अन्धक और वृष्णिवंशके लोगोंको विधिपूर्वक वह सारा धन यथोचितरूपसे बाँट दिया

English

Janamejaya said:—After the high-souled Krishna and Rudra had retired from the battle-field, how did the hair-stirring battle of the enemies continue (1)?

अध्याय 157

श्लोक 44

यादवाश्च धनं प्राप्य विधिवद् भूरिदक्षिणैः ।यज्ञैरिष्ट्वा महात्मानो द्वारकामावसन् पुरीम्

yādavāśca dhanaṃ prāpya vidhivad bhūridakṣiṇaiḥ | yajñairiṣṭvā mahātmāno dvārakāmāvasan purīm

हिन्दी अर्थ

उस धनको पाकर महामनस्वी यादव प्रचुर दक्षिणावाले यज्ञोंका विधिपूर्वक अनुष्ठान करते हुए द्वारकापुरीमें निवास करने लगे

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.