Parva 2, Adhyāya 89

बलरामश्रीकृष्णादीनां यादवानां जलक्रीडा एवं गानादिनां वर्णनं रेमे बलश्चन्दनपङ्कदिग्धः कादम्बरीपानकलः पृथुश्रीः ।रक्तेक्षणो रेवतिमाश्रयित्वा प्रलम्बबाहुर्ललितप्रयातः॥ 1 ॥

balarāmaśrīkṛṣṇādīnāṃ yādavānāṃ jalakrīḍā evaṃ gānādināṃ varṇanaṃ reme balaścandanapaṅkadigdhaḥ kādambarīpānakalaḥ pṛthuśrīḥ | raktekṣaṇo revatimāśrayitvā pralambabāhurlalitaprayātaḥ

नीलाम्बुदाभे वसने वसानश्चन्द्रांशुगौरो मदिराविलाक्षः ।रराज रामोऽम्बुदमध्यमेत्य सम्पूर्णबिम्बो भगवानिवेन्दुः॥ 2 ॥

nīlāmbudābhe vasane vasānaścandrāṃśugauro madirāvilākṣaḥ | rarāja rāmo'mbudamadhyametya sampūrṇabimbo bhagavānivenduḥ

वामैककर्णामलकुण्डलश्रीः स्मेरं मनोज्ञाब्जकृतावतंसः ।तिर्यक्कटाक्षं प्रियया मुमोद रामः सुखं चार्वभिवीक्ष्यमाणः॥ 3 ॥

vāmaikakarṇāmalakuṇḍalaśrīḥ smeraṃ manojñābjakṛtāvataṃsaḥ | tiryakkaṭākṣaṃ priyayā mumoda rāmaḥ sukhaṃ cārvabhivīkṣyamāṇaḥ

अथाज्ञया कंसनिकुम्भशत्रोरुदाररूपोऽप्सरसां गणः सः ।द्रष्टुं मुदा रेवतिमाजगाम वेलालयं स्वर्गसमानमृद्ध्या॥ 4 ॥

athājñayā kaṃsanikumbhaśatrorudārarūpo'psarasāṃ gaṇaḥ saḥ | draṣṭuṃ mudā revatimājagāma velālayaṃ svargasamānamṛddhyā

तां रेवतीं चाप्यथ वापि रामं सर्वा नमस्कृत्य वराङ्गयष्ट्यः ।वाद्यानुरूपं ननृतुः सुगात्र्यः समन्ततोऽन्या जगिरे च सम्यक्॥ 5 ॥

tāṃ revatīṃ cāpyatha vāpi rāmaṃ sarvā namaskṛtya varāṅgayaṣṭyaḥ | vādyānurūpaṃ nanṛtuḥ sugātryaḥ samantato'nyā jagire ca samyak

चकुस्तथैवाभिनयेन रङ्गं यथावदेषां प्रियमर्थयुक्तम् ।हद्यानुकूलं च बलस्य तस्य तथाज्ञया रेवतराजपुत्र्याः॥ 6 ॥

cakustathaivābhinayena raṅgaṃ yathāvadeṣāṃ priyamarthayuktam | hadyānukūlaṃ ca balasya tasya tathājñayā revatarājaputryāḥ

चक्रुर्हसन्त्यश्च तथैव रासं तद्देशभाषाकृतिवेषयुक्ताः ।सहस्ततालं ललितं सलीलं वराङ्गना मङ्गलसम्भृताङ्ग्यः॥ 7 ॥

cakrurhasantyaśca tathaiva rāsaṃ taddeśabhāṣākṛtiveṣayuktāḥ | sahastatālaṃ lalitaṃ salīlaṃ varāṅganā maṅgalasambhṛtāṅgyaḥ

सङ्कर्षणाधोक्षजनन्दनानि सङ्कीर्तयन्त्योऽथ च मङ्गलानि ।कंसप्रलम्बादिवधं च रम्यं चाणूरघातं च तथैव रङ्गे॥ 8 ॥

saṅkarṣaṇādhokṣajanandanāni saṅkīrtayantyo'tha ca maṅgalāni | kaṃsapralambādivadhaṃ ca ramyaṃ cāṇūraghātaṃ ca tathaiva raṅge

यशोदया च प्रथितं यशोऽथ दामोदरत्वं च जनार्दनस्य ।वधं तथारिष्टकधेनुकाभ्यां व्रजे च वासं शकुनीवधं च॥ 9 ॥

yaśodayā ca prathitaṃ yaśo'tha dāmodaratvaṃ ca janārdanasya | vadhaṃ tathāriṣṭakadhenukābhyāṃ vraje ca vāsaṃ śakunīvadhaṃ ca

तथा च भग्नौ यमलार्जुनौ तौ सृष्टिं वृकाणामपि वत्सयुक्ताम् ।स कालियो नागपतिर्ह्रदे च कृष्णेन दान्तश्च यथा दुरात्मा॥ 10 ॥

tathā ca bhagnau yamalārjunau tau sṛṣṭiṃ vṛkāṇāmapi vatsayuktām | sa kāliyo nāgapatirhrade ca kṛṣṇena dāntaśca yathā durātmā

शङ्खहृदादुद्धरणं च वीर पद्मोत्पलानां मधुसूदनेन ।गोवर्द्धनोऽर्थे च गवां धृतोऽभूद् यथा च कृष्णेन जनार्दनेन॥ 11 ॥

śaṅkhahṛdāduddharaṇaṃ ca vīra padmotpalānāṃ madhusūdanena | govarddhano'rthe ca gavāṃ dhṛto'bhūd yathā ca kṛṣṇena janārdanena

कुब्जां यथा गन्धकपीषिकां च कुब्जत्वहीनां कृतवांश्च कृष्णः ।अवामनं वामनकं च चक्रे कृष्णो यथाऽऽत्मानमजोऽप्यनिन्द्यः॥ 12 ॥

kubjāṃ yathā gandhakapīṣikāṃ ca kubjatvahīnāṃ kṛtavāṃśca kṛṣṇaḥ | avāmanaṃ vāmanakaṃ ca cakre kṛṣṇo yathā''tmānamajo'pyanindyaḥ

सौभप्रमाथं च हलायुधत्वं वधं मुरस्याप्यथ देवशत्रोः ।गान्धारकन्यावहने नृपाणां रथे तथा योजनमूर्जितानाम्॥ 13 ॥

saubhapramāthaṃ ca halāyudhatvaṃ vadhaṃ murasyāpyatha devaśatroḥ | gāndhārakanyāvahane nṛpāṇāṃ rathe tathā yojanamūrjitānām

ततः सुभद्राहरणे जयं च युद्धे च बालाहकजम्बुमाले ।रत्नप्रवेकं च युधाजितैर्यत् समाहृतं शक्रसमक्षमासीत्॥ 14 ॥

tataḥ subhadrāharaṇe jayaṃ ca yuddhe ca bālāhakajambumāle | ratnapravekaṃ ca yudhājitairyat samāhṛtaṃ śakrasamakṣamāsīt

एतानि चान्यानि च चारुरूपा जगुः स्त्रियः प्रीतिकराणि राजन् ।सङ्कर्षणाधोक्षजहर्षणानि चित्राणि चानेककथाश्रयाणि॥ 15 ॥

etāni cānyāni ca cārurūpā jaguḥ striyaḥ prītikarāṇi rājan | saṅkarṣaṇādhokṣajaharṣaṇāni citrāṇi cānekakathāśrayāṇi

कादम्बरीपानमदोत्कटस्तु बलः पृथुश्रीः स चुकूर्द रामः ।सहस्ततालं मधुरं समं च स भार्यया रेवतराजपुत्र्या॥ 16 ॥

kādambarīpānamadotkaṭastu balaḥ pṛthuśrīḥ sa cukūrda rāmaḥ | sahastatālaṃ madhuraṃ samaṃ ca sa bhāryayā revatarājaputryā

तं कूर्दमानं मधुसूदनश्च दृष्ट्वा महात्मा च मुदान्वितोऽभूत् ।चुकूर्द सत्यासहितो महात्मा हर्षागमार्थं च बलस्य धीमान्॥ 17 ॥

taṃ kūrdamānaṃ madhusūdanaśca dṛṣṭvā mahātmā ca mudānvito'bhūt | cukūrda satyāsahito mahātmā harṣāgamārthaṃ ca balasya dhīmān

समुद्रयात्रार्थमथागतश्च चुकूर्द पार्थो नरलोकवीरा ।कृष्णेन सार्द्धं मुदितश्चुकूर्द सुभद्रया चैव वराङ्गयष्ट्या॥ 18 ॥

samudrayātrārthamathāgataśca cukūrda pārtho naralokavīrā | kṛṣṇena sārddhaṃ muditaścukūrda subhadrayā caiva varāṅgayaṣṭyā

गदश्च धीमानथ सारणश्च प्रद्युम्नसाम्बौ नृप सात्यकिश्च ।सात्राजितीसूनुरुदारवीर्यः सुचारुदेष्णश्च सुचारुरूपः॥ 19 ॥

gadaśca dhīmānatha sāraṇaśca pradyumnasāmbau nṛpa sātyakiśca | sātrājitīsūnurudāravīryaḥ sucārudeṣṇaśca sucārurūpaḥ

वीरौ कुमारौ निशठोल्मुकौ च रामात्मजौ वीरतमौ चुकूर्दतुः ।अक्रूरसेनापतिशङ्कवश्च तथापरे भैमकुलप्रधानाः॥ 20 ॥

vīrau kumārau niśaṭholmukau ca rāmātmajau vīratamau cukūrdatuḥ | akrūrasenāpatiśaṅkavaśca tathāpare bhaimakulapradhānāḥ

तद् यानपात्रं ववृधे तदानीं कृष्णप्रभावेण जनेन्द्रपुत्र ।आपूर्णमापूर्णमुदारकीर्ते चुकूर्दयद्भिर्नप भैममुख्यैः ॥ २१॥।तै राससक्तैरतिकूर्दमानैर्यदुप्रवीरैरमरप्रकाशैः ।हर्षान्वितं वीर जगत् तथाभूच्छेमुश्च पापानि जनेन्द्रसूनो॥ 22 ॥

tad yānapātraṃ vavṛdhe tadānīṃ kṛṣṇaprabhāveṇa janendraputra | āpūrṇamāpūrṇamudārakīrte cukūrdayadbhirnapa bhaimamukhyaiḥ || 21||| tai rāsasaktairatikūrdamānairyadupravīrairamaraprakāśaiḥ | harṣānvitaṃ vīra jagat tathābhūcchemuśca pāpāni janendrasūno

देवातिथिस्तत्र च नारदोऽथ विप्रः प्रियार्थं मुरकेशिशत्रोः ।चुकूर्द मध्ये यदुसत्तमानां जटाकलापागलितैकदेशः॥ 23 ॥

devātithistatra ca nārado'tha vipraḥ priyārthaṃ murakeśiśatroḥ | cukūrda madhye yadusattamānāṃ jaṭākalāpāgalitaikadeśaḥ

रासप्रणेता मुनि राजपुत्र स एव तत्राभवदप्रमेयः ।मध्ये च गत्वा च चुकूर्द भूयो हेलाविकारैः सविडम्बिताङ्गैः॥ 24 ॥

rāsapraṇetā muni rājaputra sa eva tatrābhavadaprameyaḥ | madhye ca gatvā ca cukūrda bhūyo helāvikāraiḥ saviḍambitāṅgaiḥ

स सत्यभामामथ केशवं च पार्थं सुभद्रां च बलं च देवम् ।देवीं तथा रेवतराजपुत्रीं सन्दृश्य सन्दृश्य जहास धीमान्॥ 25 ॥

sa satyabhāmāmatha keśavaṃ ca pārthaṃ subhadrāṃ ca balaṃ ca devam | devīṃ tathā revatarājaputrīṃ sandṛśya sandṛśya jahāsa dhīmān

ता हासयामास सुधैर्ययुक्तास्तैस्तैरुपायैः परिहासशीलः ।चेष्टानुकारैर्हसितानुकारैर्लीलानुकारैरपरैश्च धीमान्॥ 26 ॥

tā hāsayāmāsa sudhairyayuktāstaistairupāyaiḥ parihāsaśīlaḥ | ceṣṭānukārairhasitānukārairlīlānukārairaparaiśca dhīmān

आभाषितं किञ्चिदिवोपलक्ष्य नादातिनादान् भगवान् मुमोच ।हसन् विहासांश्च जहास हर्षाद्धास्यागमे कृष्णविनोदनार्थम्॥ 27 ॥

ābhāṣitaṃ kiñcidivopalakṣya nādātinādān bhagavān mumoca | hasan vihāsāṃśca jahāsa harṣāddhāsyāgame kṛṣṇavinodanārtham

कृष्णाज्ञया सातिशयानि तत्र यथानुरूपाणि ददुर्युवत्यः ।रत्नानि वस्त्राणि च रूपवन्ति जगत्प्रधानानि नृदेवसूनो॥ 28 ॥

kṛṣṇājñayā sātiśayāni tatra yathānurūpāṇi daduryuvatyaḥ | ratnāni vastrāṇi ca rūpavanti jagatpradhānāni nṛdevasūno

माल्यानि च स्वर्गसमुद्भवानि सन्तानदामान्यतिमुक्तकानि ।सर्वर्तुकान्यप्यनयंस्तदानीं ददुर्ह रेरिङ्गितकालतज्ज्ञाः॥ 29 ॥

mālyāni ca svargasamudbhavāni santānadāmānyatimuktakāni | sarvartukānyapyanayaṃstadānīṃ dadurha reriṅgitakālatajjñāḥ

रासावसाने त्वथ गृह्य हस्ते महामुनिं नारदमप्रमेयः ।पपात कृष्णो भगवान् समुद्रे सात्राजितीं चार्जुनमेव चाथ॥ 30 ॥

rāsāvasāne tvatha gṛhya haste mahāmuniṃ nāradamaprameyaḥ | papāta kṛṣṇo bhagavān samudre sātrājitīṃ cārjunameva cātha

उवाच चामेयपराक्रमोऽथ शैनेयमीषत्प्रहसन् पृथुश्रीः ।द्विधा कृतास्मिन् पतताशु भूत्वा क्रीडाजलेनोऽस्तु सहाङ्गनाभिः॥ 31 ॥

uvāca cāmeyaparākramo'tha śaineyamīṣatprahasan pṛthuśrīḥ | dvidhā kṛtāsmin patatāśu bhūtvā krīḍājaleno'stu sahāṅganābhiḥ

सरेवतीकोऽस्तु बलोऽर्द्धनेता पुत्रा मदीयाश्च सहार्द्धभैमाः ।भैमार्द्धमेवाथ बलात्मजाश्च मत्पक्षिणः सन्तु समुद्रतोये॥ 32 ॥

sarevatīko'stu balo'rddhanetā putrā madīyāśca sahārddhabhaimāḥ | bhaimārddhamevātha balātmajāśca matpakṣiṇaḥ santu samudratoye

आज्ञापयामास ततः समुद्रं कृष्णः स्मितं प्राञ्जलिनं प्रतीतः ।सुगन्धतोयो भव मृष्टतोयस्तथा भव ग्राहविवर्जितश्च॥ 33 ॥

ājñāpayāmāsa tataḥ samudraṃ kṛṣṇaḥ smitaṃ prāñjalinaṃ pratītaḥ | sugandhatoyo bhava mṛṣṭatoyastathā bhava grāhavivarjitaśca

दृश्या च ते रत्नविभूषिता तु सा वेलिका भूरथ पत्सुखा च ।मनोऽनुकूलं च जनस्य तत्तत् प्रयच्छ विज्ञास्यसि मत्प्रभावात्॥ 34 ॥

dṛśyā ca te ratnavibhūṣitā tu sā velikā bhūratha patsukhā ca | mano'nukūlaṃ ca janasya tattat prayaccha vijñāsyasi matprabhāvāt

भवस्यपेयोऽप्यथ चेष्टपेयो जनस्य सर्वस्य मनोऽनुकूलः ।वैडूर्यमुक्तामणिहेमचित्रा भवन्तु मत्स्यास्त्वयि सौम्यरूपाः॥ 35 ॥

bhavasyapeyo'pyatha ceṣṭapeyo janasya sarvasya mano'nukūlaḥ | vaiḍūryamuktāmaṇihemacitrā bhavantu matsyāstvayi saumyarūpāḥ

बिभृस्व च त्वं कमलोत्पलानि सुगन्धसुस्पर्शरसक्षमाणि ।षट्पादजुष्टानि मनोहराणि कीलालवर्णैश्च समन्वितानि॥ 36 ॥

bibhṛsva ca tvaṃ kamalotpalāni sugandhasusparśarasakṣamāṇi | ṣaṭpādajuṣṭāni manoharāṇi kīlālavarṇaiśca samanvitāni

मैरेयमाध्वीकसुरासवानां कुम्भांश्च पूर्णान् स्थपयस्व तोये ।जाम्बूनदं पाननिमित्तमेषां पात्रं पपुर्येषु ददस्व भैमाः॥ 37 ॥

maireyamādhvīkasurāsavānāṃ kumbhāṃśca pūrṇān sthapayasva toye | jāmbūnadaṃ pānanimittameṣāṃ pātraṃ papuryeṣu dadasva bhaimāḥ

पुष्पोच्चयैर्वासितशीततोयो भवाप्रमत्तः खलु तोयराशे ।यथा व्यलीकं न भवेद् यदूनां सस्त्रीजनानां कुरु तत्प्रयत्नम्॥ 38 ॥

puṣpoccayairvāsitaśītatoyo bhavāpramattaḥ khalu toyarāśe | yathā vyalīkaṃ na bhaved yadūnāṃ sastrījanānāṃ kuru tatprayatnam

इतीदमुक्त्वा भगवान् समुद्रं ततः प्रचिक्रीड सहार्जुनेन ।सिषेच पूर्वं नृप नारदं तु सात्राजिती कृष्णमुखेङ्गितज्ञा॥ 39 ॥

itīdamuktvā bhagavān samudraṃ tataḥ pracikrīḍa sahārjunena | siṣeca pūrvaṃ nṛpa nāradaṃ tu sātrājitī kṛṣṇamukheṅgitajñā

ततो मदावर्जितचारुदेहः पपात रामः सलिले सलीलम् ।साकारमालम्ब्य करं करेण मनोहरां रेवतराजपुत्रीम्॥ 40 ॥

tato madāvarjitacārudehaḥ papāta rāmaḥ salile salīlam | sākāramālambya karaṃ kareṇa manoharāṃ revatarājaputrīm

कृष्णात्मजा ये त्वथ भैममुख्या रामस्य पश्चात् पतिताः समुद्रे ।विरागवस्त्राभरणाः प्रहृष्टाः क्रीडाभिरामा मदिराविलाक्षाः॥ 41 ॥

kṛṣṇātmajā ye tvatha bhaimamukhyā rāmasya paścāt patitāḥ samudre | virāgavastrābharaṇāḥ prahṛṣṭāḥ krīḍābhirāmā madirāvilākṣāḥ

शेषास्तु भैमा हरिमभ्युपेताः क्रीडाभिरामा निशठोल्मुकाद्याः ।विचित्रवस्त्राभरणाश्च मत्ताः सन्तानमाल्यावृतकण्ठदेशाः॥ 42 ॥

śeṣāstu bhaimā harimabhyupetāḥ krīḍābhirāmā niśaṭholmukādyāḥ | vicitravastrābharaṇāśca mattāḥ santānamālyāvṛtakaṇṭhadeśāḥ

वीर्योपपन्नाः कृतचारुचिह्ना विलिप्तगात्रा स्नलपात्रहस्ताः ।गीतानि तद्वेषमनोहराणि स्वरोपपन्नान्यथ गायमानाः॥ 43 ॥

vīryopapannāḥ kṛtacārucihnā viliptagātrā snalapātrahastāḥ | gītāni tadveṣamanoharāṇi svaropapannānyatha gāyamānāḥ

ततः प्रचक्रुर्जलवादितानि नानास्वराणि प्रियवाद्यघोषाः ।सहाप्सरोभिस्त्रिदिवालयाभिः कृष्णाज्ञया वेशवधूशतानि॥ 44 ॥

tataḥ pracakrurjalavāditāni nānāsvarāṇi priyavādyaghoṣāḥ | sahāpsarobhistridivālayābhiḥ kṛṣṇājñayā veśavadhūśatāni

आकाशगङ्गाजलवादनज्ञाः सदा युवत्यो मदनैकचित्ताः ।अवादयंस्ता जलदर्दुरांश्च वाद्यानुरूपं जगिरे च हृष्टाः॥ 45 ॥

ākāśagaṅgājalavādanajñāḥ sadā yuvatyo madanaikacittāḥ | avādayaṃstā jaladardurāṃśca vādyānurūpaṃ jagire ca hṛṣṭāḥ

कुशेशयाकोशविशालनेत्राः कुशेशयापीडविभूषिताश्च ।कुशेशयानां रविबोधितानां जह्रुः श्रियं ताः सुरचारुमुख्यः॥ 46 ॥

kuśeśayākośaviśālanetrāḥ kuśeśayāpīḍavibhūṣitāśca | kuśeśayānāṃ ravibodhitānāṃ jahruḥ śriyaṃ tāḥ suracārumukhyaḥ

स्त्रीवक्त्रचन्द्रैः सकलेन्दुकल्पै रराज राजञ्छतशः समुद्रः ।यदृच्छया दैवविधानतो वा नभो यथा चन्द्रसहस्रकीर्णम्॥ 47 ॥

strīvaktracandraiḥ sakalendukalpai rarāja rājañchataśaḥ samudraḥ | yadṛcchayā daivavidhānato vā nabho yathā candrasahasrakīrṇam

समुद्रमेघः स रराज राजञ्च्छतह्रदास्त्रीप्रभयाभिरामः ।सौदामिनीभिन्न इवाम्बुनाथो देदीप्यमानो नभसीव मेघः॥ 48 ॥

samudrameghaḥ sa rarāja rājañcchatahradāstrīprabhayābhirāmaḥ | saudāminībhinna ivāmbunātho dedīpyamāno nabhasīva meghaḥ

नारायणश्चैव सनारदश्च सिषेच पक्षे कृतचारुचिह्नः ।बलं सपक्षं कृतचारुचिह्नं स चैव पक्षं मधुसूदनस्य॥ 49 ॥

nārāyaṇaścaiva sanāradaśca siṣeca pakṣe kṛtacārucihnaḥ | balaṃ sapakṣaṃ kṛtacārucihnaṃ sa caiva pakṣaṃ madhusūdanasya

हस्तप्रमुक्तैर्जलयन्त्रकैश्च प्रहृष्टरूपाः सिषिचुस्तदानीम् ।रागोद्धता वारुणिपानमत्ताः सङ्कर्षणाधोक्षजदेवपत्न्यः॥ 50 ॥

hastapramuktairjalayantrakaiśca prahṛṣṭarūpāḥ siṣicustadānīm | rāgoddhatā vāruṇipānamattāḥ saṅkarṣaṇādhokṣajadevapatnyaḥ

आरक्तनेत्रा जलमुक्तिसक्ताः स्त्रीणां समक्षं पुरुषायमाणाः ।ते नोपरेमुः सुचिरं च भैमा मानं वहन्तो मदनं मदं च॥ 51 ॥

āraktanetrā jalamuktisaktāḥ strīṇāṃ samakṣaṃ puruṣāyamāṇāḥ | te noparemuḥ suciraṃ ca bhaimā mānaṃ vahanto madanaṃ madaṃ ca

अतिप्रसङ्गं तु विचिन्त्य कृष्णस्तान् वारयामास रथाङ्गपाणिः ।स्वयं निवृत्तो जलवाद्यशब्दैः सनारदः पार्थसहायवांश्च॥ 52 ॥

atiprasaṅgaṃ tu vicintya kṛṣṇastān vārayāmāsa rathāṅgapāṇiḥ | svayaṃ nivṛtto jalavādyaśabdaiḥ sanāradaḥ pārthasahāyavāṃśca

कृष्णेङ्गितज्ञा जलयुद्धसङ्गाद् भैमा निवृत्ता दृढमानिनोऽपि ।नित्यं तथाऽऽनन्दकराः प्रियाणां प्रियाश्च तेषां ननृतुः प्रतीताः॥ 53 ॥

kṛṣṇeṅgitajñā jalayuddhasaṅgād bhaimā nivṛttā dṛḍhamānino'pi | nityaṃ tathā''nandakarāḥ priyāṇāṃ priyāśca teṣāṃ nanṛtuḥ pratītāḥ

नृत्यावसाने भगवानुपेन्द्रस्तत्याज धीमानथ तोयसङ्गान् ।उत्तीर्य तोयादनुकूललेपं जग्राह दत्त्वा मुनिसत्तमाय॥ 54 ॥

nṛtyāvasāne bhagavānupendrastatyāja dhīmānatha toyasaṅgān | uttīrya toyādanukūlalepaṃ jagrāha dattvā munisattamāya

उपेन्द्रमुत्तीर्णमथाशु दृष्ट्वा भैमा हि ते तत्यजुरेव तोयम् ।विविक्तगात्रास्त्वथ पानभूमिं कृष्णाज्ञया ते ययुरप्रमेयाः॥ 55 ॥

upendramuttīrṇamathāśu dṛṣṭvā bhaimā hi te tatyajureva toyam | viviktagātrāstvatha pānabhūmiṃ kṛṣṇājñayā te yayuraprameyāḥ

यथानुपूर्व्या च यथावयश्च यत्सन्नियोगाश्च तदोपविष्टाः ।अन्नानि वीरा बुभुजुः प्रतीताः पपुश्च पेयानि यथानुकूलम्॥ 56 ॥

yathānupūrvyā ca yathāvayaśca yatsanniyogāśca tadopaviṣṭāḥ | annāni vīrā bubhujuḥ pratītāḥ papuśca peyāni yathānukūlam

मांसानि पक्वानि फलाम्लकानि चुक्रोत्तरेणाथ च दाडिमेन ।निष्टप्तशूलाञ्छकलान् पशूंश्च तत्रोपजह्रुः शुचयोऽथ सूदाः॥ 57 ॥

māṃsāni pakvāni phalāmlakāni cukrottareṇātha ca dāḍimena | niṣṭaptaśūlāñchakalān paśūṃśca tatropajahruḥ śucayo'tha sūdāḥ

सुस्विन्नशूल्यान्महिषांश्च बालाञ्छूल्यान्सुनिष्टप्तघृतावसिक्तान् ।वृक्षाम्लसौवर्चलचुक्रपूर्णान् पौरोगवोक्त्या उपजह्रुरेषाम्॥ 58 ॥

susvinnaśūlyānmahiṣāṃśca bālāñchūlyānsuniṣṭaptaghṛtāvasiktān | vṛkṣāmlasauvarcalacukrapūrṇān paurogavoktyā upajahrureṣām

पौरोगवोक्त्या विधिना मृगाणां मांसानि सिद्धानि च पीवराणि ।नानाप्रकाराण्युपजह्रुरेषां मृष्टानि पक्वानि च चुक्रचूतैः॥ 59 ॥

paurogavoktyā vidhinā mṛgāṇāṃ māṃsāni siddhāni ca pīvarāṇi | nānāprakārāṇyupajahrureṣāṃ mṛṣṭāni pakvāni ca cukracūtaiḥ

पार्श्वानि चान्ये शकलानि तत्र ददुः पशूनां घृतमृक्षितानि ।सामुद्रचूर्णैरवचूर्णितानि चूर्णेन मृष्टेन समारिचेन॥ 60 ॥

pārśvāni cānye śakalāni tatra daduḥ paśūnāṃ ghṛtamṛkṣitāni | sāmudracūrṇairavacūrṇitāni cūrṇena mṛṣṭena samāricena

समूलकैर्दाडिममातुलिङ्गैः पर्णासहिङ्ग्वार्द्रकभूस्तृणैश्च ।तदोपदंशैः सुमुखोत्तरैस्ते पानानि हृष्टाः पपुरप्रमेयाः॥ 61 ॥

samūlakairdāḍimamātuliṅgaiḥ parṇāsahiṅgvārdrakabhūstṛṇaiśca | tadopadaṃśaiḥ sumukhottaraiste pānāni hṛṣṭāḥ papuraprameyāḥ

कट्वाङ्कशूलैरपि पक्षिभिश्च घृताम्लसौवर्चलतैलसिक्तैः ।मैरेयमाध्वीकसुरासवांस्ते पपुः प्रियाभिः परिवार्यमाणाः॥ 62 ॥

kaṭvāṅkaśūlairapi pakṣibhiśca ghṛtāmlasauvarcalatailasiktaiḥ | maireyamādhvīkasurāsavāṃste papuḥ priyābhiḥ parivāryamāṇāḥ

श्वेतेन युक्तानपि शोणितेन भक्ष्यान्सुगन्धांल्लवणान्वितांश्च ।आर्द्रान्किलादान् घृतपूर्णकांश्च नानाप्रकारानपि खण्डखाद्यान्॥ 63 ॥

śvetena yuktānapi śoṇitena bhakṣyānsugandhāṃllavaṇānvitāṃśca | ārdrānkilādān ghṛtapūrṇakāṃśca nānāprakārānapi khaṇḍakhādyān

अपानपाश्चोद्धवभोजमिश्राः शाकैश्च सूपैश्च बहुप्रकारैः ।पेयैश्च दघ्ना पयसा च वीराः स्वन्नानि राजन् बुभुजुः प्रहृष्टाः॥ 64 ॥

apānapāścoddhavabhojamiśrāḥ śākaiśca sūpaiśca bahuprakāraiḥ | peyaiśca daghnā payasā ca vīrāḥ svannāni rājan bubhujuḥ prahṛṣṭāḥ

तथारनालांश्च बहुप्रकारान् पपुः सुगन्धानपि पालवीषु ।शृतं पयः शर्करया च युक्तं फलप्रकारांश्च बहूंश्च खादन्॥ 65 ॥

tathāranālāṃśca bahuprakārān papuḥ sugandhānapi pālavīṣu | śṛtaṃ payaḥ śarkarayā ca yuktaṃ phalaprakārāṃśca bahūṃśca khādan

तृप्ताः प्रवृत्ताः पुनरेव वीरास्ते भैममुख्या वनितासहायाः ।गीतानि रम्याणि जगुः प्रहृष्टाः कान्ताभिनीतानि मनोहराणि॥ 66 ॥

tṛptāḥ pravṛttāḥ punareva vīrāste bhaimamukhyā vanitāsahāyāḥ | gītāni ramyāṇi jaguḥ prahṛṣṭāḥ kāntābhinītāni manoharāṇi

आज्ञापयामास ततः स तस्यां निशि प्रहृष्टो भगवानुपेन्द्रः ।छालिक्यगेयं बहुसन्निधानं यदेव गान्धर्वमुदाहरन्ति॥ 67 ॥

ājñāpayāmāsa tataḥ sa tasyāṃ niśi prahṛṣṭo bhagavānupendraḥ | chālikyageyaṃ bahusannidhānaṃ yadeva gāndharvamudāharanti

जग्राह वीणामथ नारदस्तु षड्ग्रामरागादिसमाधियुक्ताम् ।हृल्लीसकं तु स्वयमेव कृष्णः सवंशघोषं नरदेव पार्थः॥ 68 ॥

jagrāha vīṇāmatha nāradastu ṣaḍgrāmarāgādisamādhiyuktām | hṛllīsakaṃ tu svayameva kṛṣṇaḥ savaṃśaghoṣaṃ naradeva pārthaḥ

मृदङ्गवाद्यानपरांश्च वाद्यान् वराप्सरस्ता जगृहुः प्रतीताः ।आसारितान्तं च ततः प्रतीता रम्भोत्थिता साभिनयार्थतज्ज्ञा॥ 69 ॥

mṛdaṅgavādyānaparāṃśca vādyān varāpsarastā jagṛhuḥ pratītāḥ | āsāritāntaṃ ca tataḥ pratītā rambhotthitā sābhinayārthatajjñā

तयाभिनीते वरगात्रयष्ट्या तुतोष रामश्च जनार्दनश्च ।अथोर्वशी चारुविशालनेत्रा हेमा च राजन्नथ मिश्रकेशी॥ 70 ॥

tayābhinīte varagātrayaṣṭyā tutoṣa rāmaśca janārdanaśca | athorvaśī cāruviśālanetrā hemā ca rājannatha miśrakeśī

तिलोत्तमा चाप्यथ मेनका च एतास्तथान्याश्च हरिप्रियार्थम् ।जगुस्तथैवाभिनयं च चक्रु रिष्टैश्च कामैर्मनसोऽनुकूलैः॥ 71 ॥

tilottamā cāpyatha menakā ca etāstathānyāśca haripriyārtham | jagustathaivābhinayaṃ ca cakru riṣṭaiśca kāmairmanaso'nukūlaiḥ

ता वासुदेवेऽप्यनुरक्तचित्ताः स्वगीतनृत्याभिनयैरुदारैः ।नरेन्द्रसूनो परितोषितेन ताम्बूलयोगाश्च वराप्सरोभिः॥ 72 ॥

tā vāsudeve'pyanuraktacittāḥ svagītanṛtyābhinayairudāraiḥ | narendrasūno paritoṣitena tāmbūlayogāśca varāpsarobhiḥ

तदागताभिर्नृवराहृतास्तु कृष्णेप्सया मानमयास्तथैव ।फलानि गन्धोत्तमवन्ति वीराश्छालिक्यगान्धर्वमथाहृतं च॥ 73 ॥

tadāgatābhirnṛvarāhṛtāstu kṛṣṇepsayā mānamayāstathaiva | phalāni gandhottamavanti vīrāśchālikyagāndharvamathāhṛtaṃ ca

कृष्णेच्छया च त्रिदिवान्नृदेव अनुग्रहार्थं भुवि मानुषाणाम् ।स्थितं च रम्यं हरितेजसेव प्रयोजयामास स रौक्मिणेयः॥ 74 ॥

kṛṣṇecchayā ca tridivānnṛdeva anugrahārthaṃ bhuvi mānuṣāṇām | sthitaṃ ca ramyaṃ haritejaseva prayojayāmāsa sa raukmiṇeyaḥ

छालिक्यगान्धर्वमुदारबुद्धिस्तेनैव ताम्बूलमथ प्रयुक्तम् ।प्रयोजितं पञ्चभिरिन्द्रतुल्यैश्छालिक्यमिष्टं सततं नराणाम्॥ 75 ॥

chālikyagāndharvamudārabuddhistenaiva tāmbūlamatha prayuktam | prayojitaṃ pañcabhirindratulyaiśchālikyamiṣṭaṃ satataṃ narāṇām

शुभावहं वृद्धिकरं प्रशस्तं मङ्गल्यमेवाथ तथा यशस्यम ।पुण्यं च पुष्ट्यभ्युदयावहं च नारायणस्येष्टमुदारकीर्तेः॥ 76 ॥

śubhāvahaṃ vṛddhikaraṃ praśastaṃ maṅgalyamevātha tathā yaśasyama | puṇyaṃ ca puṣṭyabhyudayāvahaṃ ca nārāyaṇasyeṣṭamudārakīrteḥ

जयावहं धर्मभरावहं च दुःस्वप्ननाशं परिकीर्त्यमानम् ।करोति पापं च तथा विहन्ति शृण्वन् सुरावासगतो नरेन्द्रः॥ 77 ॥

jayāvahaṃ dharmabharāvahaṃ ca duḥsvapnanāśaṃ parikīrtyamānam | karoti pāpaṃ ca tathā vihanti śṛṇvan surāvāsagato narendraḥ

छालिक्यगान्धर्वमुदारकीर्तिर्मेने किलैकं दिवसं सहस्रम् ।चतुर्युगानां नृप रेवतोऽथ ततः प्रवृत्ता च कुमारजातिः ७८॥ गान्धर्वजातिश्च तथापरापि दीपाद् यथा दीपशतानि राजन् ।विवेद कृष्णश्च स नारदश्च प्रद्युम्नमुख्यैर्नृप भैममुख्यैः॥ 79 ॥

chālikyagāndharvamudārakīrtirmene kilaikaṃ divasaṃ sahasram | caturyugānāṃ nṛpa revato'tha tataḥ pravṛttā ca kumārajātiḥ 78|| gāndharvajātiśca tathāparāpi dīpād yathā dīpaśatāni rājan | viveda kṛṣṇaśca sa nāradaśca pradyumnamukhyairnṛpa bhaimamukhyaiḥ

विज्ञानमेतद्धि परे यथावदुद्देशमात्राच्च जनास्तु लोके ।जानन्ति छालिक्यगुणोदयानां तोयं नदीनामथवा समुद्रः॥ 80 ॥

vijñānametaddhi pare yathāvaduddeśamātrācca janāstu loke | jānanti chālikyaguṇodayānāṃ toyaṃ nadīnāmathavā samudraḥ

ज्ञातुं समर्थो हि महागिरिर्वा फलाग्रतो वा गुणतोऽथ वापि ।शक्यं न छालिक्यमृते तपोभिः स्थाने विधानान्यथ मूर्च्छनासु॥ 81 ॥

jñātuṃ samartho hi mahāgirirvā phalāgrato vā guṇato'tha vāpi | śakyaṃ na chālikyamṛte tapobhiḥ sthāne vidhānānyatha mūrcchanāsu

षड्ग्रामरागेपु च तत्तु कार्यं तस्यैकदेशावयवेन राजन् ।लेशाभिधानां सुकुमारजातिं निष्ठां सुदुःखेन नराः प्रयान्ति॥ 82 ॥

ṣaḍgrāmarāgepu ca tattu kāryaṃ tasyaikadeśāvayavena rājan | leśābhidhānāṃ sukumārajātiṃ niṣṭhāṃ suduḥkhena narāḥ prayānti

छालिक्यगान्धर्वगुणोदयेषु ये देवगन्धर्वमहर्षिसङ्घाः ।निष्ठां प्रयान्तीत्यवगच्छ बुद्ध्या छालिक्यमेवं मधुसूदनेन॥ 83 ॥

chālikyagāndharvaguṇodayeṣu ye devagandharvamaharṣisaṅghāḥ | niṣṭhāṃ prayāntītyavagaccha buddhyā chālikyamevaṃ madhusūdanena

भैमोत्तमानां नरदेव दत्तं लोकस्य चानुग्रहकाम्ययैव ।गतं प्रतिष्ठाममरोपगेयं बाला युवानश्च तथैव वृद्धाः ॥ ८४॥।क्रीडन्ति भैमाः प्रसवोत्सवेषु पूर्वं तु बालाः समुदावहन्ति ।वृद्धाश्च पश्चात्प्रतिमानयन्ति स्थानेषु नित्यं प्रतिमानयन्ति॥ 85 ॥

bhaimottamānāṃ naradeva dattaṃ lokasya cānugrahakāmyayaiva | gataṃ pratiṣṭhāmamaropageyaṃ bālā yuvānaśca tathaiva vṛddhāḥ || 84||| krīḍanti bhaimāḥ prasavotsaveṣu pūrvaṃ tu bālāḥ samudāvahanti | vṛddhāśca paścātpratimānayanti sthāneṣu nityaṃ pratimānayanti

मर्त्येषु मर्त्यान् यदवोऽतिवीराः स्ववंशधर्मे समनुस्मरन्तः ।पुरातनं धर्मविधानतज्ज्ञाः प्रीतिः प्रमाणं न वयः प्रमाणम्॥ 86 ॥

martyeṣu martyān yadavo'tivīrāḥ svavaṃśadharme samanusmarantaḥ | purātanaṃ dharmavidhānatajjñāḥ prītiḥ pramāṇaṃ na vayaḥ pramāṇam

प्रीतिप्रमाणानि हि सौहृदानि प्रीतिं पुरस्कृत्य हि ते दशार्हाः ।वृष्ण्यन्धकाः पुत्रसखा बभूवुर्विसर्जिताः केशिविनाशनेन॥ 87 ॥

prītipramāṇāni hi sauhṛdāni prītiṃ puraskṛtya hi te daśārhāḥ | vṛṣṇyandhakāḥ putrasakhā babhūvurvisarjitāḥ keśivināśanena

स्वर्गे गताश्चाप्सरसां समूहाः कृत्वा प्रणामं मधुकंसशत्रोः ।प्रहृष्टरूपस्य सुहृष्टरूपा बभूव हृष्टः सुरलोकसङ्घः॥ 88 ॥

svarge gatāścāpsarasāṃ samūhāḥ kṛtvā praṇāmaṃ madhukaṃsaśatroḥ | prahṛṣṭarūpasya suhṛṣṭarūpā babhūva hṛṣṭaḥ suralokasaṅghaḥ