Parva 2, Adhyāya 83

ब्रह्मदत्तस्य यज्ञे वसुदेवदेवकीभ्यामागमनं, दैत्यैः ब्रह्मदत्तस्य कन्यकानां अपहरणं , प्रद्युम्नेन तासां रक्षा, नारदस्य कथनेन दैत्येभिः क्षत्रियनरेशानां स्वपक्षे मेलनम्, श्रीकृष्णस्य षट्पुरे आगमनं एतस्मिन्नेव काले तु चतुर्वेदषडङ्गवित् ।ब्राह्मणो याज्ञवल्क्यस्य शिष्यो धर्मगुणान्वितः॥ 1 ॥

brahmadattasya yajñe vasudevadevakībhyāmāgamanaṃ, daityaiḥ brahmadattasya kanyakānāṃ apaharaṇaṃ , pradyumnena tāsāṃ rakṣā, nāradasya kathanena daityebhiḥ kṣatriyanareśānāṃ svapakṣe melanam, śrīkṛṣṇasya ṣaṭpure āgamanaṃ etasminneva kāle tu caturvedaṣaḍaṅgavit | brāhmaṇo yājñavalkyasya śiṣyo dharmaguṇānvitaḥ

ब्रह्मदत्तेति विख्यातो विप्रो वाजसनेयिवान् ।अश्वमेधः कृतस्तेन वसुदेवस्य धीमतः॥ 2 ॥

brahmadatteti vikhyāto vipro vājasaneyivān | aśvamedhaḥ kṛtastena vasudevasya dhīmataḥ

स संवत्सरदीक्षायां दीक्षितः षट्पुरालयः ।आवर्तायाः शुभे तीरे सुनद्या मुनिजुष्ट्या॥ 3 ॥

sa saṃvatsaradīkṣāyāṃ dīkṣitaḥ ṣaṭpurālayaḥ | āvartāyāḥ śubhe tīre sunadyā munijuṣṭyā

सखा च वसुदेवस्य सहाध्यायी द्विजोत्तमः ।उपाध्यायश्च कौरव्य क्षीरहोता महात्मनः॥ 4 ॥

sakhā ca vasudevasya sahādhyāyī dvijottamaḥ | upādhyāyaśca kauravya kṣīrahotā mahātmanaḥ

वसुदेवस्तत्र यातो देवक्या सहितः प्रभो ।यजमानं षट्पुरस्थं यथा शक्रो बृहस्पतिम्॥ 5 ॥

vasudevastatra yāto devakyā sahitaḥ prabho | yajamānaṃ ṣaṭpurasthaṃ yathā śakro bṛhaspatim

तत् सत्रं ब्रह्मदत्तस्य बह्वन्नं बहुदक्षिणम् ।उपासन्ति मुनिश्रेष्ठा महात्मानो दृढव्रताः॥ 6 ॥

tat satraṃ brahmadattasya bahvannaṃ bahudakṣiṇam | upāsanti muniśreṣṭhā mahātmāno dṛḍhavratāḥ

व्यासोऽहं याज्ञवल्क्यश्च सुमन्तुर्जैमिनिस्तथा ।धृतिमाञ्जाबलिश्चैव देवलाद्याश्च भारत॥ 7 ॥

vyāso'haṃ yājñavalkyaśca sumanturjaiministathā | dhṛtimāñjābaliścaiva devalādyāśca bhārata

ऋद्ध्यानुरूपया युक्तं वसुदेवस्य धीमतः ।यत्रेप्सितान्ददौ कामान्देवकी धर्मचारिणी॥ 8 ॥

ṛddhyānurūpayā yuktaṃ vasudevasya dhīmataḥ | yatrepsitāndadau kāmāndevakī dharmacāriṇī

वासुदेवप्रभावेण जगत्स्रष्टुर्महीतले ।तस्मिन् सत्रे वर्तमाने दैत्याः षट्पुरवासिनः॥ 9 ॥

vāsudevaprabhāveṇa jagatsraṣṭurmahītale | tasmin satre vartamāne daityāḥ ṣaṭpuravāsinaḥ

निकुम्भाद्याः समागम्य तमूचुर्वरदर्पिताः ।कार्यतां यज्ञभागो नः सोमं पास्यामहे वयम् ।कन्याश्च ब्रह्मदत्तो नो यजमानः प्रयच्छतु॥ 10 ॥

nikumbhādyāḥ samāgamya tamūcurvaradarpitāḥ | kāryatāṃ yajñabhāgo naḥ somaṃ pāsyāmahe vayam | kanyāśca brahmadatto no yajamānaḥ prayacchatu

बह्व्यः सन्त्यस्य कन्याश्च रूपवत्यो महात्मनः ।आहूय ताः प्रदातव्याः सर्वथैव हि नः श्रुतम्॥ 11 ॥

bahvyaḥ santyasya kanyāśca rūpavatyo mahātmanaḥ | āhūya tāḥ pradātavyāḥ sarvathaiva hi naḥ śrutam

रत्नानि च ब्रह्मदत्तो विशिष्टानि ददातु नः ।अन्यथा तु न यष्टव्यं वयमाज्ञापयामहे॥ 12 ॥

ratnāni ca brahmadatto viśiṣṭāni dadātu naḥ | anyathā tu na yaṣṭavyaṃ vayamājñāpayāmahe

एतच्छ्रुत्वा ब्रह्मदत्तस्तानुवाच महासुरान् ।यज्ञभागो न विहितः पुराणेऽसुरसत्तमाः॥ 13 ॥

etacchrutvā brahmadattastānuvāca mahāsurān | yajñabhāgo na vihitaḥ purāṇe'surasattamāḥ

कथं सत्रे सोमपानं शक्यं दातुं मया हि वः ।पृच्छतेह मुनिश्रेष्ठान् वेदभाष्यार्थकोविदान्॥ 14 ॥

kathaṃ satre somapānaṃ śakyaṃ dātuṃ mayā hi vaḥ | pṛcchateha muniśreṣṭhān vedabhāṣyārthakovidān

कन्या हि मम या देयास्ताश्च सङ्कल्पिता मया ।अन्तर्वेद्यां प्रदातव्याः सदृशानामसंशयम्॥ 15 ॥

kanyā hi mama yā deyāstāśca saṅkalpitā mayā | antarvedyāṃ pradātavyāḥ sadṛśānāmasaṃśayam

रत्नानि तु प्रयच्छामि सान्त्वेनाहं विचिन्त्यताम् ।बलान्नैव प्रदास्यामि देवकीपुत्रमाश्रितः॥ 16 ॥

ratnāni tu prayacchāmi sāntvenāhaṃ vicintyatām | balānnaiva pradāsyāmi devakīputramāśritaḥ

निकुम्भाद्यास्तु रुषिताः पापाः षट्पुरवासिनः ।यक्षवाटं विलुलुठुर्जह्रुः कन्याश्च तास्तथा॥ 17 ॥

nikumbhādyāstu ruṣitāḥ pāpāḥ ṣaṭpuravāsinaḥ | yakṣavāṭaṃ viluluṭhurjahruḥ kanyāśca tāstathā

तद्दृष्ट्वा सम्प्रवृत्तं तु दध्यावानकदुन्दुभिः ।वासुदेवं महात्मानं बलभद्रं गदं तथा॥ 18 ॥

taddṛṣṭvā sampravṛttaṃ tu dadhyāvānakadundubhiḥ | vāsudevaṃ mahātmānaṃ balabhadraṃ gadaṃ tathā

विदितार्थस्ततः कृष्णः प्रद्युम्नमिदमब्रवीत् ।गच्छ कन्यापरित्राणं कुरु पुत्राशु मायया॥ 19 ॥

viditārthastataḥ kṛṣṇaḥ pradyumnamidamabravīt | gaccha kanyāparitrāṇaṃ kuru putrāśu māyayā

यावद् यादवसैन्येन षट्पुरं याम्यहं प्रभो ।स ययौ षट्पुरं वीरः पितुराशाकरस्तदा॥ 20 ॥

yāvad yādavasainyena ṣaṭpuraṃ yāmyahaṃ prabho | sa yayau ṣaṭpuraṃ vīraḥ piturāśākarastadā

निमेषान्तरमात्रेण गत्वा कामो महाबलः ।कन्यास्ता मायया धीमानपजह्रे महाबलः॥ 21 ॥

nimeṣāntaramātreṇa gatvā kāmo mahābalaḥ | kanyāstā māyayā dhīmānapajahre mahābalaḥ

मायामयीश्च कृत्वाऽन्या न्यस्तवान्रुक्मिणीसुतः ।मा भैरिति च धर्मात्मा देवकीमुक्तवांस्तदा॥ 22 ॥

māyāmayīśca kṛtvā'nyā nyastavānrukmiṇīsutaḥ | mā bhairiti ca dharmātmā devakīmuktavāṃstadā

मायामयीस्ततो हृत्वा सुता ह्यस्य दुरासदाः ।षट्पुरं विविशुर्दैत्याः परितुष्टा नराधिप॥ 23 ॥

māyāmayīstato hṛtvā sutā hyasya durāsadāḥ | ṣaṭpuraṃ viviśurdaityāḥ parituṣṭā narādhipa

कर्म चासार्य ते तत्र विधिदृष्टेन कर्मणा ।यद् विशिष्टं बहुगुणं तदभूच्च नराधिप॥ 24 ॥

karma cāsārya te tatra vidhidṛṣṭena karmaṇā | yad viśiṣṭaṃ bahuguṇaṃ tadabhūcca narādhipa

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता राजानस्तत्र भारत ।सत्रे निमन्त्रिताः पूर्वं ब्रह्मदत्तेन धीमता॥ 25 ॥

etasminnantare prāptā rājānastatra bhārata | satre nimantritāḥ pūrvaṃ brahmadattena dhīmatā

जरासन्धो दन्तवक्त्रः शिशुपालस्तथैव च ।पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च मालवाः सगणास्तथा॥ 26 ॥

jarāsandho dantavaktraḥ śiśupālastathaiva ca | pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca mālavāḥ sagaṇāstathā

रुक्मी चैवाह्वृतिश्चैव नीलो वा धर्म एव च ।विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यः शकुनिरेव च॥ 27 ॥

rukmī caivāhvṛtiścaiva nīlo vā dharma eva ca | vindānuvindāvāvantyau śalyaḥ śakunireva ca

राजानश्चापरे वीरा महात्मानो दृढायुधाः ।आवासिता नातिदूरे षट्पुरस्य च भारत॥ 28 ॥

rājānaścāpare vīrā mahātmāno dṛḍhāyudhāḥ | āvāsitā nātidūre ṣaṭpurasya ca bhārata

तान् दृष्ट्वा नारदः श्रीमानचिन्तयदनिन्दितः ।क्षत्त्रस्य यादवानां च भविष्यति समागमः॥ 29 ॥

tān dṛṣṭvā nāradaḥ śrīmānacintayadaninditaḥ | kṣattrasya yādavānāṃ ca bhaviṣyati samāgamaḥ

अत्र हेतुरहं युद्धे तस्मात् तत् प्रयताम्यहम् ।एवं सञ्चिन्तयित्वाथ निकुम्भभवनं गतः॥ 30 ॥

atra heturahaṃ yuddhe tasmāt tat prayatāmyaham | evaṃ sañcintayitvātha nikumbhabhavanaṃ gataḥ

पूजितः स निकुम्भेन दानवैश्च तथापरैः ।उपविष्टः स धर्मात्मा निकुम्भमिदमब्रवीत्॥ 31 ॥

pūjitaḥ sa nikumbhena dānavaiśca tathāparaiḥ | upaviṣṭaḥ sa dharmātmā nikumbhamidamabravīt

कथं विरोधं यदुभिः कृत्वा स्वस्थैरिहास्यते ।यो ब्रह्मदत्तः स हरिः स हि तस्य पितुः सखा॥ 32 ॥

kathaṃ virodhaṃ yadubhiḥ kṛtvā svasthairihāsyate | yo brahmadattaḥ sa hariḥ sa hi tasya pituḥ sakhā

शतानि पञ्च भार्याणां ब्रह्मदत्तस्य धीमतः ।आनीता वसुदेवस्य सुतस्य प्रियकाम्यया॥ 33 ॥

śatāni pañca bhāryāṇāṃ brahmadattasya dhīmataḥ | ānītā vasudevasya sutasya priyakāmyayā

शतद्वयं ब्राह्मणीनां राजन्यानां शतं तथा ।वैश्यानां शतमेकं च शूद्राणां शतमेव च॥ 34 ॥

śatadvayaṃ brāhmaṇīnāṃ rājanyānāṃ śataṃ tathā | vaiśyānāṃ śatamekaṃ ca śūdrāṇāṃ śatameva ca

ताभिः शुश्रूषितो धीमान् दुर्वासा धर्मवित्तमः ।तेन तासां वरो दत्तो मुनिना पुण्यकर्मणा॥ 35 ॥

tābhiḥ śuśrūṣito dhīmān durvāsā dharmavittamaḥ | tena tāsāṃ varo datto muninā puṇyakarmaṇā

एकैकस्तनयो राजन्नेकैका दुहिता तथा ।रूपेणानुपमाः सर्वा वरदानेन धीमतः॥ 36 ॥

ekaikastanayo rājannekaikā duhitā tathā | rūpeṇānupamāḥ sarvā varadānena dhīmataḥ

कन्या भवन्ति तनयास्तस्यासुर पुनः पुनः ।सङ्गमे सङ्गमे वीर भर्तृभिः शयने सह॥ 37 ॥

kanyā bhavanti tanayāstasyāsura punaḥ punaḥ | saṅgame saṅgame vīra bhartṛbhiḥ śayane saha

सर्वपुष्पमयं गन्धं प्रस्रवन्ति वराङ्गनाः ।सर्वदा यौवने न्यस्ताः सर्वाश्चैव पतिव्रताः॥ 38 ॥

sarvapuṣpamayaṃ gandhaṃ prasravanti varāṅganāḥ | sarvadā yauvane nyastāḥ sarvāścaiva pativratāḥ

सर्वा गुणैरप्सरसां गीतनृत्यगुणोदयम् ।जानन्ति सर्वा दैतेय वरदानेन धीमतः॥ 39 ॥

sarvā guṇairapsarasāṃ gītanṛtyaguṇodayam | jānanti sarvā daiteya varadānena dhīmataḥ

पुत्राश्च रूपसम्पन्नाः शास्त्रार्थकुशलास्तथा ।स्वे स्वे स्थिता वर्णधर्मे यथावदनुपूर्वशः॥ 40 ॥

putrāśca rūpasampannāḥ śāstrārthakuśalāstathā | sve sve sthitā varṇadharme yathāvadanupūrvaśaḥ

ताः कन्या भैममुख्यानां दत्ताः प्रायेण धीमता ।अवशेषं शतं त्वेकं यदानीतं किल त्वया॥ 41 ॥

tāḥ kanyā bhaimamukhyānāṃ dattāḥ prāyeṇa dhīmatā | avaśeṣaṃ śataṃ tvekaṃ yadānītaṃ kila tvayā

तदर्थे यादवान् वीर योधयिष्यसि सर्वथा ।सहायार्थं तु राजानो ध्रियन्तां हेतुपूर्वकम्॥ 42 ॥

tadarthe yādavān vīra yodhayiṣyasi sarvathā | sahāyārthaṃ tu rājāno dhriyantāṃ hetupūrvakam

ब्रह्मदत्तसुतार्थं च रत्नानि विविधानि च ।दीयन्तां भूमिपालानां सहायार्थे महात्मनाम्॥ 43 ॥

brahmadattasutārthaṃ ca ratnāni vividhāni ca | dīyantāṃ bhūmipālānāṃ sahāyārthe mahātmanām

आतिथ्यं क्रियतां चैव यै समेष्यन्ति वै नृपाः ।एवमुक्ते तथा चक्रुरसुरास्तेऽतिहृष्टवत्॥ 44 ॥

ātithyaṃ kriyatāṃ caiva yai sameṣyanti vai nṛpāḥ | evamukte tathā cakrurasurāste'tihṛṣṭavat

लब्ध्वा पञ्चशतं कन्या रत्नानि विविधानि च ।यथार्हेण नरेन्द्रैस्ता विभक्ता भक्तवत्सलैः॥ 45 ॥

labdhvā pañcaśataṃ kanyā ratnāni vividhāni ca | yathārheṇa narendraistā vibhaktā bhaktavatsalaiḥ

ऋते पाण्डुसुतान् वीरान् वारिता नारदेन ते ।निमेषान्तरमात्रेण तत्र गत्वा महात्मना॥ 46 ॥

ṛte pāṇḍusutān vīrān vāritā nāradena te | nimeṣāntaramātreṇa tatra gatvā mahātmanā

तुष्टैस्तैरसुरा ह्युक्ता राजन् भूमिपसत्तमैः ।सर्वकामसमृद्धार्थैर्भवद्भिः खगमैः स्वयम्॥ 47 ॥

tuṣṭaistairasurā hyuktā rājan bhūmipasattamaiḥ | sarvakāmasamṛddhārthairbhavadbhiḥ khagamaiḥ svayam

अर्चिताः स्म यथान्यायं क्षत्रं किं वः प्रयच्छतु ।क्षत्रं चार्चितपूर्वं हि दिव्यैर्वीरैर्भवद्विधैः॥ 48 ॥

arcitāḥ sma yathānyāyaṃ kṣatraṃ kiṃ vaḥ prayacchatu | kṣatraṃ cārcitapūrvaṃ hi divyairvīrairbhavadvidhaiḥ

निकुम्भोऽथाब्रवीद् धृष्टः क्षत्रं सुररिपुस्तदा ।अनुवर्णयित्वा क्षत्रस्य माहात्म्यं सत्यमेव च॥ 49 ॥

nikumbho'thābravīd dhṛṣṭaḥ kṣatraṃ suraripustadā | anuvarṇayitvā kṣatrasya māhātmyaṃ satyameva ca

युद्धं नो रिपुभिः सार्द्धं भविष्यति नृपोत्तमाः ।साहाय्यं दातुमिच्छामो भवद्भिस्तत्र सर्वथा॥ 50 ॥

yuddhaṃ no ripubhiḥ sārddhaṃ bhaviṣyati nṛpottamāḥ | sāhāyyaṃ dātumicchāmo bhavadbhistatra sarvathā

एवमस्त्विति तानूचुः क्षत्त्रियाः क्षीणकिल्बिषाः ।पाण्डवेयानृते धीराञ्छ्रुतार्थान्नारदाद् विभो॥ 51 ॥

evamastviti tānūcuḥ kṣattriyāḥ kṣīṇakilbiṣāḥ | pāṇḍaveyānṛte dhīrāñchrutārthānnāradād vibho

क्षत्रियाः सन्निविष्टास्ते युद्धार्थं कुरुनन्दन ।पत्न्यस्तु ब्रह्मदत्तस्य यज्ञवाटं गता अपि॥ 52 ॥

kṣatriyāḥ sanniviṣṭāste yuddhārthaṃ kurunandana | patnyastu brahmadattasya yajñavāṭaṃ gatā api

कृष्णोऽपि सेनया सार्द्धं प्रययौ षट् पुरं विभुः ।महादेवस्य वचनमुद्वहन् मनसा नृप॥ 53 ॥

kṛṣṇo'pi senayā sārddhaṃ prayayau ṣaṭ puraṃ vibhuḥ | mahādevasya vacanamudvahan manasā nṛpa

स्थापयित्वा द्वारवत्यामाहुकं पार्थिवं तदा ।स तया सेनया सार्द्धं पौराणां हितकाम्यया॥ 54 ॥

sthāpayitvā dvāravatyāmāhukaṃ pārthivaṃ tadā | sa tayā senayā sārddhaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā

यज्ञवाटस्याविदूरे देवो निविविशे विभुः ।देशे प्रवरकल्याणे वसुदेवप्रचोदितः॥ 55 ॥

yajñavāṭasyāvidūre devo niviviśe vibhuḥ | deśe pravarakalyāṇe vasudevapracoditaḥ

दत्तगुल्माप्रतिसरं कृत्वा तं विधिवत्प्रभुः ।प्रद्युम्नमटने श्रीमान् रक्षार्थं विनियुज्य च॥ 56 ॥

dattagulmāpratisaraṃ kṛtvā taṃ vidhivatprabhuḥ | pradyumnamaṭane śrīmān rakṣārthaṃ viniyujya ca